Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
помніць, як ён летась на гэтай сцежцы загнаў у нагу вялікую ржавую калючку. Нага потым нарывала. Ён некалькі начэй не спаў і доўга хадзіў на пальчыках.
— Глядзі, не наступі на шклоі— крыкнуў Тонік, спускаючыся ўслед за Арсенікам.
— Я ведаю, — адгукнуўся Арсенік ужо каля рэчкі.
Тонік не ўтрываў і пабег таксама.
Рэчка сёння была роўная з берагамі — недзе ў млыне адкрылі ўсе застаўкі. У карчах шумела і булькала вада. Пад навіслаю старою алешынаю кружылася жоўтая шапка пены. Каля берага цэлаю плоймаю стаялі вадзяныя камары.
— А дзе яны зімуюць? — спытаўся Тонік, сашморгваючы з алешыны лісце, каб разагнаць камароў.
— He ведаю, — задумаўшыся, адказаў Арсенік. — Вот як прыйдзе мой бацька — спытаем.
Тоніку зноў зрабілася сумна. Ён спытаў:
— А дзе ж гняздо?
— Хадзем сюды, — Арсенік пашыўся ў альховыя кусты.
«А што будзе, калі ўсе дазнаюцца, што праз мяне не вярнуўся Арсенікаў бацька?»— Тоніку ўжо расхацелася глядзець тое гняздо.
820
ВЯЧАСЛАУ АДАМЧЫК
— Вось!—крыкнуў з куста Арсенік.
« А можа, сказаць? Можа, будзе лепей?» — Тонік уздыхнуў і, заплюшчыўшы вочы, палез у куст на Арсенікаў голас. У кусце запахла горкаю ледзьмаю і сапрэлаю травой. Hernia моцна пеканула ў Тонікаву руку. Ён адкрыў вочы: крапіва. Яе тут было многа.
— Во, бачыш, — Арсенік падсунуўся да густога куста, што рос над самаю вадою.
На тонкім пруціку калыхалася звітае з аднаго конскага валасся шэрае гняздзечка. Голыя, у рэдкім пушку, птушаняты нямогла паднялі сляпыя на тонкіх шыях галоўкі і раскрылі мокрыя чырвоныя раты. Галоўкі смешна хісталіся.
Недзе зусім блізка пырхала і ціўкала птушачка.
— Во, прынесла есці. — Тонік першы вылез з алешніку. — Уцякайма, а то адаб’ём ад гнязда птушку. Купацца пойдзем пад Сцяпанаву алешыну.
Арсенік зморшчыў аблуплены нос:
— Я нікуды не пайду.
— Чаму?
— Пайду гляну, мо вярнуўся бацька.
Арсенік падцягнуў на плячо з’ехаўшую шлейку і бокам, каб не апячыся ў крапіве, пачаў паднімацца тою самаю вузкаю сцежкаю ў вёску.
— А ведаеш, хто сказаў паліцыянтам, што ў вас ёсць конь? — крыкнуў Тонік, калі ён адышоўся.
— Ведаю, — аглянуўся Арсенік і сцішыў голас, мусіць, каб не было чутно ў вёсцы, — мама казала — Цурусь, ён усіх удае немцам.
— Я, — хацеў крыкнуць Тонік, але ў яго перахапіла дух.
5
Што немцы застрэлілі Арсенікавага бацьку, Тонік дазнаўся ў той самы дзень, як наказалі ў вёску. Гаварылі, што Арсенікаў бацька, забіўшы паліцая, перабягаў да партызан.
У той самы дзень было чуваць, як недзе на панадворку галасіла Арсенікава маці, Тонік нават баяўся паказвацца на вуліцу. Ён сядзеў у сваім гародчыку, паглядаючы праз частакол, што робіцца на вуліцы каля Мокуцяў. Але каля варот бачыў толькі вялікага чырвонага Мокуцевага пеўня. Певень, падняўшы галаву, кудахтаў, да яго, падлятаючы, з усіх надворкаў беглі куры.
У той самы дзень Тонік першы раз не пагнаў у грамаду. Ён знайшоў на гарышчы вяроўку, прывязаў яе карове за шлейку на шыі і павёў карову на ўзмежкі. На ўзмежках, ён ведаў была нявыпасеная, па калена, трава.
Дадому ён прыгнаў позна, нават маці спыталася, чаму не разам з усімі. Яна ўжо чакала з даёнкаю каля хлява.
Тонік пастаяў пры маме, паслухаў, як недзе ў канцы вёскі крычаць і смяюцца дзеці, і пайшоў пад хату, думаючы, з кім ён сёння будзе забаўляцца, калі ўсе, напэўна, ведаюць, што праз яго немцы застрэлілі Арсенікавага бацьку.
Тонік прыпыніўся каля сенцаў, у хату не хацелася ісці. Ён высунуўся на вуліцу.
— Тонік! — блізка за спіною крыкнуў Арсенік, і Тонік аж падскочыў. — Чаго ты спалохаўся? — Арсенік быў увесь спацелы і задыханы.
— Я не... — ледзь вымавіў Тонік, адчуваючы, як у яго моцна дрыжыць і стукае сэрца.
— Хадзем да дзяцей.
— He, я не пайду, я ўдаў твайго бацьку. — У Тоніка раптам пачала макрэць спіна.
— Што ты пляцеш, — Арсенік яшчэ ўсё цяжка дыхаў. — Бацьку майго ўдаў стары Цурусь.
— He, гэта я, калі быў за старасту. Але ж я не ведаў, што яго застрэляць... — сказаў яшчэ Тонік, адступаючы на свой надворак.
...Ноччу Тонік захварэў. Ён пачаў стагнаць і кідацца ў сне. Марыля ссунулася з печы, памацала яго лобік — ён гарэў як агнём. Яна намачыла ручнік і прыклала Тоніку да галавы: хлопец крышку паспакайнеў. Усю ноч Марыля сядзела над ім і прыкладала да яго галавы мокры ручнік. Жар у Тоніка пачаў спадаць. Але раніцаю Марыля ўсё роўна палезла на гарышча за гарнікам, там у яе сохла яшчэ ад леташняга года некалькі каліў гэтага зелля, што памагае, як яна ведала, ад усіх хвароб.
1965
ВЯЧАСЛАЎ АДАМЧЫК
821
ПЕСНЯ
Маёй маці
Гора маё пачыналася з песні... Памятка дзяцінства, мусіць, заўсёды журботная і светлая. Мне прыгадваецца далёкая і злая зіма, наша нізкая хата, абраз на покуці пад ручнікамі, замураваныя марозам вокны і матчына песня, што спадае сумна і чыста, як сляза:
Ці ты, сынку, нагайкі не маеш?
Чаму, сынку, жонкі не караеш?
Рвецца нітка, уцякае з матчыных рук верацяно, сціхае песня. У хаце я і маці. Бацькі каторая пара няма дадому. На дварэ, тонка пасвістваючы, шалее, як нячыстая сіла, вецер, трашчаць кроквы на хаце, па сцяне суха шархаціць перагонамі сыпкі снег. На дварэ кудаса1.
— Мой ты божа, гэткая бура. Мусіць, нехта павесіўся, — кажа маці.
Яна прадзе, седзячы на прасніцы ля стала, на ўслоне. Я бачу: адзін палец у маці вышмаргала нітка — ён белы. Бачу, як, крутнуўшы верацяно, яна паднімае руку: нітка даўжэе, верацяно аж гудзе, то спускаючыся, то паднімаючыся ўгору. Дастаўшы да зямлі, яно нейкі міг стаіць роўна, а потым падае і коціцца аж пад стол. Маці падымае і ставіць верацяно на прыпол, намотвае нітку і зноў, наслініўшы пальцы, скубе каструбаватую кудзелю — зноў грае, мігціць, круцячыся і спускаючыся да зямлі, верацяно. Маці зноў пяе, сцішна, шчодра і толькі для сябе:
Зрабі, сынку, ды з дроту нагайку, Карай, сынку, маладую жонку!
Я ляжу на печы, паклаўшы на кулак бараду, і слухаю. Вылежна, цёпла, хораша. А на дварэ ўсё няўтомна бушуе, б'е моцнымі крыллямі па нашай сцяне дзікая завіруха. I пад яе жывы плач мне лёгка думаецца пра тую злую свякруху, што навучае сына караць нявестку. I невядома чаму свякруха мне здаецца гэткая самая, як наша старая папарацянская Аміля, гэтакая высокая, худая, як смерць, у доўгай, па самыя пяты, спадніцы, у зношаным, латка на латцы, сачыку2, з нейкай анучаю на галаве. I гэтак умее качаць яйцом па жываце, выганяючы пярэпалах, і даставаць вострым языком парушынку з вока. I гэтак умее чараваць, як зачаравала Аміля Іванчышынага Казю. Казя цэлы год дурэў. Яго прывязвалі ланцугамі да шула ў гумне. Але раз, сарваўшыся з ланцуга, ён выскачыў на вуліцу голы, і яго лавілі цэлаю вёскаю.
А нявестка здаецца такою ж, як і мая цётка Сарафіна з Петрашоў, такою ж ласкаваю, сарамяжліваю, дробненькаю, прыгожаю з твару. I ў яе, як у цёткі, гэтакі ж вялікі, заўсёды насупіўшыся муж, якому «ўсё не ўнаровіш: там — пераступіў, тут — недаступіў, а ён, падла, абы толькі біціся».
Ой, з вячора нагайка шумела, — А з паўночы жонка забалела. Да рассвету ў жонкі духу нету, Да рассвету ў жонкі духу нету.
Гэтаксама біў маю цётку Сарафіну яе муж. Яна жыла ў нас, баючыся ісці дадому: «Дзе ж вы бачылі, заб’е, вар’ят». I жыла б доўга, каб ён, мусіць, і на гэты раз не паслухаўся маці і не прыехаў ды не забраў яе ў Петрашы. «Што маці скажа, так ён і робіць, — заліваючыся слязьмі, наракала цётка Сарафіна, — аніколечкі свайго розуму не мае».
Ой ты, маці, парадніца ў хаце, Парадзіла, чым жонку караці, Парадзь цяпер, ва што яе ўбраці, Парадзь цяпер, ва што яе ўбраці.
1 Кўдаса — завея.
2 Сачык — кароткае жаночае паліто, жакет.
822
ВЯЧАСЛАУ АДАМЧЫК
Паволі круціцца, замірае верацяно. Недзе змогшыся, прылёг і супакоіўся на дварэ вецер. Стаіўся на печы і я, не дыхну, чакаючы, што скажа свякруха.
Складзі, сынку, атласову сукню, Схавай, сынку, у садочку вішнёвум.
I мне здаецца, гэтак, як і ў мяне, у маці шчыміць сэрца і на вочы просіцца сляза. Я не бачу яе твару, яна глядзіць недзе на нітку і ўсё цягне яе з кудзелі, а голас яе дрыжыць неяк жаласна і нясцерпна сумна. I плечы яе, здаецца, уздрыгваюць.
Ой, як будуць садэ расцвітаці, Тады будзеш другое шукаці, Тады будзеш другое шукаці.
У гэтай песні, у гэтым смутку ёсць для мяне нешта прыемна чыстае і дзіўналаскавае — я ўжо бачу тую няскорую вясну, белы ад цвету вішняк за хатаю, і я ўжо, босы, расхрыстаны, вось гэтак, у чым сяджу на печы, іду невядома куды, раптам забыўшыся пра таго вар’ята мужа, што «аб’ездзіў да ўсю краіну і не знайшоў сабе гаспадыню». I вось ён з далёкіх сватоў, зза свету вярнуўся дадому, і я чую, што ён ужо каецца, дурань, плача. Схамянуўшыся, што нарабіў бяды, а цяпер схадзіў па розум, ды позна — ірве на сабе валасы.
Устань, міла, устань, гаспадыня,
Бо без цябе гаспадарка гіне, Бо без цябе гаспадарка гіне.
Я ведаю, што з магіл устаюць, як уставаў тоіі салдат, якога пахавалі пад крыжам і ў якога стары Макавей зняў боты. Салдат кожную ноч прыходзіў да Макавея, стукаў у акно, прасіў, каб вярнулі яму боты, пакуль стары не занёс іх і не закапаў зноў. Я ведаю, што з магіл устаюць заўсёды, каб сказаць людзям праўду і навучыць іх. I гэта страшна, калі гавораць нябожчыкі.
Няхай гіне, няхай прападае, Бо мая галоўка ад зямлі не ўстане.
He, не верыць ён, што няма ў яго болып жонкі, і ў нейкай апошняй сцятай надзеі ломіць над магілаю рукі.
Устань, міла, устань, гаспадыня, Бо без цябе мае дзеці плачуць.
А магіла недзе там, у нашым гародчыку, у вішняку, недзе там, у сырой зямлі, «не ўзніме ўгору ручак» яго нябожчыца жонка і не прыйдзе ўжо адтуль да сваіх недагледжаных дзетак. Але няхай ведаюць яны, што іх асіраціў лядашчы1 бацька. Дык няхай жа за гэта папомніць ён.
Няхай плачуць, няхай тое знаюць, Што праз цябе матулькі не маюць.
Плача песня, плача, прыпадаючы да зямлі, злы і скоры вецер. Грукаюць веснічкі, нібы хто жывы ў гародчыку ходзіць.
— Дзе наш бацька? — раптам схопліваецца з прасніцы маці. — Каторая пара няма дадому. Ці не жарты. Казала ж, не ідзі, ліха іх там не ўзяло б, пачакалі б дзень.
У нейкую далёкую і невядомую для мяне Ятвезь бацька панёс страхарам грошы. Мы вінны былі ім яшчэ з восені. Яны крылі нашую хату. У нядзелю бацька завёз на кірмаш наша ласкавае пярэсценькае цялятка. «Колькі тут гэтых злотаў, — скардзіўся бацька, — але вось хоць даўгі аддам». Пайшоў бацька з дому яшчэ ўчора раніцай. Ужо бярэцца
КНІГІ ОНЛАЙН
