Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
на вечар, сумна пачынаюць сінець у нашай хаце вокны, а яго ня.ма.
Лядашчы — кволы, хілы, нядужы, слабы.
ІВАН ЧЫГРЫНАЎ
823
— Пара, сыночак, і скаціне даваць нанач, — кажа маці, ставячы да сцяны прасніцу.
Мне цяжка паднімацца з належанага месца, цяжка пакідаць гэты мілы сум пра нечую няшчасную і няўдачную долю.
На дварэ не дыхнуць, на дварэ ўжо замяло і зараўняла тую сцежку да хлява, што я расчысціў раніцай. Снег нясе і гоніць, як з прорвы. Ад хаты не відаць нават гумна. Калі я іду да калодзежа, мяне два разы збівае з ног вецер — добра, што з пустымі вёдрамі. Прынёсшы вады, я зноў бягу ў хату; помач з мяне невялікая. Маці яшчэ доўга ўпраўляецца адна: падсцілае карове, трасе ён трасянку і доіць. У хату яна прыходзіць прыцемкам, перад гэтым у сенцах яшчэ марудна абівае дзеркачом са сваіх валёнак снег. Потым запальвае газоўку і нясе яе сюды на печ, дзе сяджу я, засланяючы рукою востры язычок полымя. Па сцяне, па падлозе бягуць, хістаючыся, цені.
— Каб чаго там... — незнарок маці дыхнула на язычок, ён страпянуўся, адарваўся ад кнота і згінуў. У цемені знікла на міг і маці.
— Такое бяды, пераседзімо і без агню, — кажа яна.
Мы ўжо другі вечар не запальваем газоўкі. Седзімо ціхенька і чакаем бацьку. Цраўда, на другі вечар я не чакаю, сплю. А маці чакае адна. Яна нават не звяла вокам да раніцы.
— Няма нашага бацькі, — кажа яна, калі я прачынаюся, і раптам пачынае плакаць. — Цалюткую ноч не спала. Дзе ж ён дзеўся?
Увесь трэці дзень мы толькі і слухаем, ці не грукне хто ў сенцах. На трэці дзень улягаецца, мякчэе вецер.
Паказвае на адлегу, ці што? — пытае маці, калі з нашых акон пачынае цурком ліцца вада. — Можа, бацька прыйдзе.
Толькі на чацвёрты дзень, накрытага дзяружкаю, яго прывозяць да нас на надворак нейкія чужыя людзі. Бацьку знайшлі нежывога ў глыбокай канаве недалёка ад мястэчка. Ен, пэўна, збіўся з дарогі. Пры ім былі і тыя злотыя, якія ён нёс страхарам.
Гэтыя грошы мы аддалі на труну.
I вось шасцёра мужчын нясуць яе пад крыж за вёску. Тут яе кладуць на сані і адкрываюць века. Твар бацькі белы, толькі на барадзе чорнае няголенае шчацінне. Труну закрываюць зноў, і конь памаленьку зрушвае з месца. Першай за саньмі ідзе маці. Пад рукі яе вядуць сёстры. Маці ўжо не плача, яна толькі, прайшоўшы якое паўвярсты, бездапаможна падае на снег.
— Аяёй, мамачка! — крычу я. Мне здаецца, што памрэ і маці. Але яе скора адціраюць снегам. Яна ўстае, і зноў яе пад рукі вядуць сёстры. А я іду следам і ўсё думаю, чаму бацьку не пахавалі, як тую нявестку, «у вішнёвым садочку», там, у нас за хатаю, дзе вясною бывае гэтак хораша, зацішна, дзе на прызбе на порсткай леташняй кастрыцы не раз сяджу я і грэюся на сонцы, на першым зыркім вясновым сонцы, ад якога жоўтымі іскрыстымі пацеркамі пачынае выступаць на сучках у сцяне цягучая смала. I яшчэ я думаю пра тое, хто складзе пра майго бацьку гэтакую самую шчодрасумную і прыгожую песню.
1965
ІВАН ЧЫГРЫНАЎ
(1934—1996)
БУЛЬБА
(Скарочана)
Уранні прыйшлі нашы — спачатку па зацішанскім бальшаку прагрукаталі, ляскаючы жалезам, танкі, пасля, можа, праз паўгадзіны, зза пагорка паказалася пяхота. Калоны пехацінцаў паволыіа спускаліся ў нізіну, што перад вёскай, і адтуль, расцякаючыся, як ручаіны вясной, па лясных і палявых дарогах накіроўваліся далей, да Беседзі. У вёсцы тым часам дагаралі хаты.
Ля вясковых могілак ужо бегалі артылерысты. Там спынілася гаўбічная батарэя, і ар
824
ІВАН ЧЫГРЫНАЎ
тылерыйскія разлікі ўстанаўлівалі гарматы, рылі акопы. За лесам, мусіць, ля самай Беседзі, за якой акапаліся немцы, — там цяпер была перадавая, — неўзабаве пачуліся густыя вінтовачныя стрэлы; часам адтуль даносіліся і кулямётныя чэргі.
Гулі маторы. I гэты гул іхні то нарастаў, нібы станавіўся сцяною, то заціхаў.
Па небе плылі нізкія хмары. Але дажджу не было. I ўжо каторы дзень. Відаць, хмары былі бясплодныя.
На папялішчы патрохі сыходзіліся людзі. Ніхто не плакаў.
He смяяліся і салдаты. Яны ішлі к Беседзі маўклівыя.
У сорак трэцім мы былі яшчэ зусім малыя, але запомнілі гэтых салдат... Мы — гэта Мішка Бычыхін, Санька Брылеў і я. У вёску тады мы першыя прыбеглі з лесу і ўжо цэлага паўдня сядзелі ў сасняку ля школы, запаліўшы вогнішча. Школа ўцалела. Немцы чамусьці яе не зачапілі. Можа, таму, што знаходзілася яна наводшыбе і была пад жалезным дахам. Паўз яе цяпер ішлі ў калонах салдаты. А мы сядзелі каля вогнішча і, як зачараваныя, моўчкі ўглядаліся ў іх загарэлыя, стомленыя твары. Мы былі дзеці, і ў кожнага з нас на вайне быў бацька. Дык і думалася — а можа, якраз тупае бацька вось так у страі, і не пускаюць яго камандзіры дамоў, крый бог, пройдзе міма.
Верасень быў на сконе. Бярозы на бальшаку страсалі сваё апошняе лісце — рана яно пажоўкла. Вецер гнаў яго па полі, збіраў на ўскрайку лесу. Было няўтульна, нават холадна. На папялішчах, нібы шкілеты, дзенідзе стаялі адзінокія печы — тыя, што некалі клаліся без штандараў, адразу на зямлі. Печы былі яшчэ гарачыя.
Вогнішча наша дыміла, сіпелі дровы, часам да вогнішча падбягалі салдаты. Яны прыкурвалі «ад вугалька», гладзілі нас па галовах і, не распытваючы ні аб чым, спяшаліся даганяць сваіх. А гэтых «сваіх» было многамнога!.. Нават здавалася, што якойнебудзь калоне канцакраю не будзе. Але праходзіў час, дарога раптам пусцела. Ды ненадоўга. Хутка зноў чуўся тупат. I зноў пад вокнамі школы пачынала калыхацца маўклівая шэразялёная салдацкая калона. Ляскалі кацялкі. У нашых салдат яны былі вялікія і круглыя, бы каструлі, і, пэўна, заміналі ў паходзе, б’ючы па баку. Здаралася, што салдаты ішлі невялікімі групамі. Але рэдка. Затое гэтыя амаль ніколі не абміналі нашага вогнішча. А пад самы вечар, калі пачалі ўжо грамыхаць ля могілак гаўбіцы, у сасняку, дзе гарэла вогнішча, спыніліся артылерысты. Іх было чалавек дваццаць, з аднойадзінай маленькай гарматкай, якую цягнулі коні. Відаць, гэта была якаясьці батарэя, — можа, яна нядаўна выйшла з бою і засталася без гармат. Коней артылерысты не распрагалі: павесілі ім на галовы брызентавыя вёдры, і коні ляніва хрумсталі авёс.
Артылерысты былі вясёлыя людзі — не тое што змардаваныя пехацінцы. Яны тут жа сышліся да нашага вогнішча, пачалі жартаваць, а адзін, чорны, мусіць, армянін — у рысах яго твару была дзіўная мешаніна дабрадушнасці і гарэзлівасці, — нібы прыліп да Санькі Брылева — дапытваўся, чаму ў таго рыжая галава.
— Выгарала, — казаў Санька.
Салдат паціскаў плячамі і хітра ўсміхаўся, пазіраючы на сваіх сяброў.
— На сонцы? — пытаўся ён.
— Ыгы. — Санька быў трохі старэйшы за Мішку і за мяне, але вельмі сарамлівы і нясмелы; салдаты лагодна смяяліся, а ён чырванеў, як дзяўчо. Затое самы наіўны сярод нас быў Мішка.
— У яго шапкі няма, — падказаў ён.
— Шапкі няма? — Чорны артылерыст раптам перастаў смяяцца, задумаўся на момант і неўзабаве зноў пырснуў ад смеху: — Эй, Сідараў, — гукнуў ён. — Топай сюды!
Падышоў Сідараў — нізкі, але надта тоўсты салдат, апрануты ў зашмальцаваны бушлат, які ўжо, пэўна, не адзін раз гарэў у яго, бо на правым баку тырчала пабурэлая вата. Сідараў быў салдат у гадах — яго нават можна было палічыць за старога. Відаць, ён не любіў шумных кампаній, бо мы яго каля вогнішча за колькі хвілін бачылі ўпершыню — увесь гэты час чалавек праседзеў недзе пад сасной, схаваўшыся за гарматкай.
— Паслухай, Сідараў, — звярнуўся да яго чорны артылерыст, — вось гэтаму меднаму кацялку, — ён паказаў на Саньку, — патрэбна шапка. Ты разумееш, у яго няма шапкі. А ў цябе, Сідараў, дзве, пілотка і вушанка. Я ўчора бачыў вушанку ў тваім мяшку. Ты вытрас бы з яго, а? Ну, Сідараў, не будзь скарэдай1, аддай хлопцу шапку.
Сідараў глянуў соннымі вачмі на Саньку, затым перавёў позірк на чорнага артылерыста. — Дык я ж гэта для свайго сына, — неяк жаласна сказаў ён.
Скарэда — скнара, скупы чалавек.
ІВАН ЧЫГРЫНАЎ
825
— Я так і знаў, што ты пашкадуеш. I калі ты толькі станеш чалавекам, Сідараў, а? Ну як ты аддасі сыну гэту шапку? Ты думаеш, што скора трапіш на свой Урал? Нам на тоіі свет, братка, бліжэй, чым туды. Ах, Сідараў, Сідараў... — прытворна ўздыхнуў чорны артылерыст. — Каб я ведаў, што ты будзеш такі скупы, то не цягнуў бы цябе за вушы з таго балота. Помніш?
Сідараў, напэўна, помніў пра тое балота, але цяпер маўчаў, зыркаючы на бялявыя языкі полымя. He хацелася яму аддаваць сваю вушанку чужому хлапцу. Але ж гэты чорны прыстаў... Смала, а не чалавек... Ды Сідараў, пэўна, не ўмеў і агрызнуцца добра. А тут яшчэ салдаты загулі:
— Аддай, Сідараў...
— Аддай...
— ІІавошта яна табе?..
— Сыну яшчэ лепшую знойдзеш...
— Пасля бою іх многа валяецца...
I скупы Сідараў не вытрымаў. Ён вярнуўся да воза, што стаяў непадалёку ад дарогі, пакапаўся там, дастаў памятую салдацкую шапкувушанку і аддаў яе чорнаму артылерысту.
— Насі, Санька, — сказаў той і надзеў хлопцу на галаву шапку — яна была велікаватая для Санькавап галавы і налазіла на вочы. — Насі, Санька, — паўтарыў ён і прытворна ўздыхнуў. — Насі і ўспамінай мяне. Чуеш? Мяне! Сідарава ўспамінаць няма за што. Гэта ж калі б не я, не было б у цябе гэтай шапкі. Сідараў не даў бы. Гэта ўсё я.
Чорны артылерыст гаварыў сур'ёзна, але ў вачах усё яшчэ скакалі вясёлыя чорцікі.
Тым часам непадалёку загарэлася другое вогнішча — хтосьці запаліў яго там, нанасіўшы непрыкметна дроў. Салдаты адзін за адным пачалі адыходзіць ад нашага вогнішча. Толькі чорны артылерыст заставаўся з намі — здавалася, ён і не збіраўся пакідаць свайго месца. Але ж яго паклікалі.
— Схадзі па лейтэнанта, — сказаў яму салдат у накінутай на плечы ватоўцы.
— Куды гэта?
— Вуунь. Салдат у ватоўцы паказаў у той бок, дзе знаходзілася гаўбічная батарэя, якая цяпер чамусьці не страляла.
— Тады айда, хлопцы!
Мы ўскочылі на ногі.
— He бяры іх.
— Чаму? Там прыстрэлку правялі ўжо.
— Таму і не трэба іх весці туды, — злосна гыркнуў артылерыст у ватоўцы і тут жа палагаднеў, дадаўшы: — Цяпер немец можа батарэю нашчупаць.
Нам вельмі хацелася пайсці, пабыць на батарэі, і мы неўзлюбілі артылерыста ў ватоўцы, які не пускаў нас туды. Чорны артылерыст пайшоў адзін. Неўзабаве ён вярнуўся і прывёў адтуль двух афіцэраў — у аднаго з іх на пагонах было па тры маленькія зорачкі, у другога — па адной. I вось той, што меў на пагонах толькі па адной зорачцы, сказаў свайму спадарожніку:
— Мая гаспадарка.
— I нішто сабе гаспадарка.
— Ну, ну, скажы... — «Гаспадар» неспадзявана тыцнуў кулаком пад бок свайму спадарожніку, і яны разам гучна засмяяліся.
— Эй, ста
КНІГІ ОНЛАЙН
