Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
к ззяў, быццам морквінка.
У пушчу я прыехаў ранішнім аўтобусам і ледзьве ступіў на двор мясцовага егера дзядзькі Юзіка, як з бульбоўніку выскачыў шустры ваяка. Ён наставіў на мяне свой аўтамат, але я адразу ўгледзеў, што ствол з сланечніку, а круглы, матузом падвязаны магазін — з выдзеўбанай напалавіну кацелкі. Захапіўшы блазноту ў палон, я тут жа ўчыніў яму першы допыт:
— Як зваць, прызнавайся!
— Сярожкам... Гігігі...
Цяпер мы шыбуем з рэчкі не вуліцай, як ходзяць усе большменш сур’ёзныя вяскоўцы, а напрасткі: спачатку зялёным звілістым берагам, затым — логам і, паўз жэрдзе загарадзі, выспеленахмельнымі гародамі. Сярожка не мітусіцца, як там, на рацэ, басанож шлапаціць па астылай зямлі побач са мною і сакоча безупынку:
— А верыце, улетку я дома толькі начую. Мама карову падоіць, дык я нахапаюся сырадою з хлебам і як шасну на ўвесь дзень...
— He абедаючы?
— Гігі, я самапасам. Летам усяго поўна. Яблык, гуркоў, ягад. Напяку рыбы за рэчкай. Яе аб травічку патрэш, шубу злупіш, яна тады ой смачная!..
— Відаць, і свавольнік жа ты, Сярожка?
— А там вунь, бачыце, два баракі. Там жылі мінскія студэнткі. ІІрактыку праходзілі. Бывала, голыя як ссыпануць на рэчку ўвечары...
— Так ужо і сыпануць?
— Во, чэснае слова? — на ўвесь гарод крычыць Сярожка, стоячы на сваі.м. — Спытайце ў майго бацькі. Вёска з хатаў выйдзе і рагоча, аж падае. А яны хоць бы хны.
— Можа, не чуюць?
— А можа. Баракі ж вунь — далекавата.
— Ты, відаць, любіш пушчу? — пытаюся я, і ён, неяк адразу наліўшыся яшчэ большай пяшчотаю, нечакана абдымае мяне танклявай, але, адчуваецца, моцнай рукою, нібы кацяня трэцца шчакою аб мой каструбаваты пінжак, і ад гэтай раптоўнай даверлівасці маленькага чалавечага сэрца робіцца неяк не па сабе.
— Няўжо ж не люблю, — ціха прызнаецца ён. — Я б усе дні сядзеў у лесе. Ці ля валье
Коўраты — вароты ў канцы вёскі.
27 Зак. 49
834
ВІКТАР КАРАМАЗАЎ
раў, дзе алені жывуць, і зубры. У нас добра, калі турыстаў мала. А панаедуць з гарадоў, тады... спачатку бывае цікава, а пасля — хоць ты куды ўцякай. Глядзіш на іх — такія ўсе маднючыя, вясёлыя... Тады думаеш, што ў горадзе... ну, неяк цікава, весела, не так, як у нас.
Сярожка цяжка ўздыхае. Па ўсім відаць, што яго разважанні даўно вынашаныя, шчырая дзіцячая туга па далёкіх загадкавых гарадах азорана ружовасцю і блакітам зманлівай невядомасці, а голас трымціць, быццам у жаваранка. Я зверху апускаю руку ў залатыя яго касмылі — руцэ робіцца мякка, цёпла, што ў летняй вадзе.
— Табе не холадна босаму?
— He, я прывычны.
Ля хаты ён першы ўскоквае на жэрдкі загарадзі, і я асцярожна, каб не падраць штаны аб вострае сучча, па тых самых жэрдках лезу следам за ім. На двары ляжыць прывезеная з пушчы атава — цэлую машыну, мусіць, згрузілі, — і можа, гэта яна, атава, пахне сырадоем і мятай. Ужо ў сенцах мы выціраем ногі, а ўвайшоўшы ў хату, бачым, што, акрамя Сярожкі, уся сям’я ў поўным зборы — чакае нас да стала на вячэру.
Неўзабаве на стале з’яўляецца вялікая эмаліраваная міска з белай гарачай бульбай. Старэйшы з хлопцаў, Жэня, нясе на стол гарлач з Малаком, а сярэдні, Валодзя, старанна, аж сапе, наразае мяккі хлеб. Сярожка бяжыць у суседні пакой і валачэ адтуль новае крэсла — у жоўтыя лапікі, як восень за вокнамі. Ён усаджвае мяне на крэсла, а сам мосціцца no634, на ложку. Усе, хто тут, за сталом, разам з сухім і строгім на твар дзядзькам Юзікам і пакладзістаціхай, раздабрэлай Еўдакіяй Рыгораўнай, не зводзяць вачэй са свайго чубатага чыжыка, які сур’ёзна, не зважаючы на іншых, праз зубы цэдзіць малако з вялікага фарфоравага кубка. Мне здаецца, што ўсе тут хочуць сказаць яму нешта, ды не гавораць, усё роўна як саромеюцца каго: можа, Сярожкі, а можа, мяне. Нарэшце падае голас маці:
— Ну і прывязлівы ты, сынок. Чалавек не паспеў агледзецца, а ты прыліп, як смала да рук.
— Ну што вы, Еўдакія Рыгораўна, — спрабую я ратаваць Сярожку і нашы з ім добрыя адносіны, але Валодзеў рот, быццам дзюба вялізнай птушкі, задзірыста разяўляецца... I я змаўкаю.
— Нездарма ў школе прыліпалам завуць.
— Ну, ты!.. — пакрыўджана зморшчыўшы нос і ўвесь свой рабенькі, нібы чыжыкава яйка, тварык, ледзь не праз слёзы вішчыць на Валодзю Сярожка, ваяўніча прыўзнімаючыся над сталом з лыжкаю ў руцэ.
— Цішэй вы, хлопцыі — строга супакойвае бацька, а маці, зусім з іншым падыходам, шэпча малодшаму:
— Баравічкі на стол не паставілі. Збегай, сынуля.
I Сярожка, адразу забыўшыся на крыўду, зрываецца з ложка і бяжыць на кухню. Там ён ляскае посудам, шамаціць папераю, хлябае дзверцамі пасудніка і неўзабаве аберуч валачэ на стол літровы слоік. Маці нажом здзірае са слоіка прысохлую накрыўку, адклейвае ад верхніх грыбоў залітую алеем марлю, і першыя баравічкі, малюпасенькія, крамянажоўтыя, плывуць са слоіка ў Сярожкаву талерку. Да пахаў сырадою, свежай бульбы, жытняга хлеба далучаюцца пахі лаўровага ліста, гваздзікі, перцу, і ўжо Валодзя, глыбакадумна ўцягваючы носам вострую грыбную духмянасць, з замілаванай усмешкай цікуе зпад прыгожых чорных броваў на брата і зусім іншымі, як раней, словамі далікатна кранае яго душу:
— Добрых грыбоў сёлета не было. Сухмень стаяла. Адзін Сярожка невядома дзе іх выпорваў.
— Дзедзе, пад мохам, — ганарыста кідае малы і, загробшы ў слоіку вялікай драўлянай лыжкаю баравічкі, падкладае мне.
— Там нават моху няма, дзе ты збіраў, — кажа бацька, прагнымі вуснамі цягнучыся да лыжкі з грыбам. — Гэтыя ты з Ясікавай курцінкі1 прынёс? 3 бярэзніку?
— I ў Ясікавай браў, — дзелавіта пагаджаецца Сяргей.
Гаворка за сталом паступова гасне, адно смачнае чаўканне чутно з усіх бакоў. У прачыненае акно чуваць рэдкія галасы вячэрняй вуліцы: пратарабанілі драбіны, разы тры хліпнула і замоўкла чыёсьці дзіця, пратупаў па жвіры верхавы конь, скураным сядлом прапеўшы пад седаком, разы два, як ля свайго акна, рыкнула чужая карова.
— Чаму Ясікава? — быццам самога сябе перапытаў, пажаваўшы, дзядзька Юзік. — Алянёнак быў у нас — Ясік. Гады два, як знайшлі яго ў трэцім квартале. He, ужо тры леты будзе. Ляжаў, нагу зламаўшы. На матацыкле прывезлі яго дамоў, нагу ў лубок паставілі. Сярожка вачэй не зводзіў. I нічога, акрыяў. Нага зраслася, вырас наш Ясік. За час хваробы так да
1
Курціна — участак, засаджаны адной пародай дрэў.
ВІКТАР КАРАМАЗАЎ
835
людзей прывязаўся!.. Можа б, тады, пасля папраўкі, і завёў яго ў лес, ды Сяргей у слёзы. Ат, думаю, хай сабе гадуецца, пракормім. Ніхто не думаў што пачне Ясік біцца, як падрасце. Свайго, бывала, не кране, а чужога — так і глядзі, каб рогам не парнуў ці нагой не ўцяў. За дзяцей боязна стала. А тут суседзі пачалі хадзіць, каб сплавіў куды. Вось і адважыўся.
— А ён усё роўна з лесу вярнуўся.
— Пасядзі ты ціха, Сяргей. Ну, вярнуўся. Дні праз два. Ён, малы мой, якраз у школе быў. Узяў я скацінку за вяроўку ды за вароты. Калгасны шафёр з ЗІЛам падвярнуўся. Адкінулі мы задні борт, канцамі на кузаў кінулі дзве дошкі, завялі па іх Ясіка ў кузаў — ды па газах. Кілометраў трыццаць везлі асфальтам ды лесам яшчэ пятлялі.
— А ён зноў прыйдзе, — злуючыся, невядома на каго, кажа Сярожка.
— Калінебудзь прыйдзе, — каб не засмучаць яшчэ больш сына, пагаджаецца бацька.
— Вось пабачыце. Тады ўжо схаваю ад усіх.
— Ён вырас, сынок, — устаўляе разважлівае слова маці. — 3 такім гулі кепскія.
— Мяне ён не чапаў.
— А другіх? Ці ты адзін жывеш?
— Нічоо... — супакойвае сына бацька. Можа, сапраўды знойдзецца. Тады мы яму ў вальеры куток выгарадзім. Прыстроім, як дома.
Малаком запіўшы вячэру, мы дзякуем за баравічкі Сярожку, дзякуем Еўдакіі Рыгораўне і падымаемся зза стала..
На дварэ змерклася, ад сонца не засталося і следу, але ні зор, ні месяца яшчэ няма ў паміне. Запыніўшыся на ганку, я чую далекаваты, зпад лесу, брэх дварняжкі, а бліжэй, з вуліцы, — жаночую спрэчку. У думках жа — алені. He Ясік Сярожаў, а проста алені, чые трубныя крыкі, як песні, і бойкі, таксама, як песні, цяпер, а палове верасня, у самы.м разгары. 3 раніцы мы дамаўляліся з дзядзькам Юзікам на ўсю ноч ісці ў пушчу слухаць аленяў, і вось усе нашы планы рухнулі: аказваецца, яшчэ калі мы з Сярожкам прападалі на рэчцы, ляснічы прыслаў дзядзьку загад сабрацца ў начное дзяжурства.
Гаспадар грыміць у сенцах ботамі: напэўна, збіраецца. А вось ён і сам: у кароценькім кажушку наросхрыст, з іжаўкай на пару ствалоў у руцэ. Запыніўшыся на ганку, ён спачатку глядзіць на неба, затым — у бок рэчкі, на цёмную сцяну пушчы, вешае іжаўку на плячо, з бліскучага цэлафанавага пачка дастае цыгарэту, закурвае — у кожным руху яго столькі неахвоты кранацца з месца, ісці не туды, куды хочацца. Ён гукае з ганка Сярожку. Той не адгукаецца. Тады кліча жонку, ды яна таксама не падае голасу. Прабубніўшы нешта сабе пад нос, дзядзька Юзік без усякай злосці на кагонебудзь лаецца і праз двор ідзе да мяне.
— Прыспічыла яму пасылаць, — кідае ён.
— А можа, мне ўдасца Валодзю падгаварыць?
— Пустое. Ён аленя ад лася не адрозніць. Нецікава з ім. Во Сяргея калі б.
— He трэба, няхай малы спіць.
— Ну, глядзіце самі, я не вельмі хачу яго ў лес пускаць. He, вы не падумайце, што ноч, лес, усё такое... Хоць малы, ды нічога з ім не здарыцца. Тут іншае. Сэрцам ён у нас слабенькі. Пачуе аленя — увесь калоціцца. Ад Ясіка пачалося...
Дзядзька Юзік пайшоў. 3 двара мне добра відаць, як там, за веснікамі, ён зноў быў спыніўся, стаяў, курыў як рушыў вуліцаю далей, а праз нейкі час адтуль, з вуліцы, у веснікі бухнуўся Сярожка. Радаснае хваляванне рвалася з яго; бацька дазволіў ісці са мной.
Нібы падсмалены, ён насіўся ў хату і з хаты, цераз двор у гумно, назад: прывалок кажухі, гумовыя боты, цёплыя анучы. Усё гэта мы паўсцягалі на сябе і гародамі падаліся спачатку да рэчкі, а там ужо, паўз ваду, — да насыпу, на асфальт.
Паветра не зыбалася1 — вельмі ціхая бралася ноч. I цёплая, быццам сагрэлася ў нашых кажухах. Трэ было спяшацца, і мы прыбавілі кроку.
На ўзлеску, непадалёк ад рэчкі, гарэла вогнішча. Адтуль неслася песня.
Мы скіравалі з асфальту ў гушчар і нейкі час прабіраліся ельнікам; калі ж ельнік скончыўся, нас абсыпалі маладыя бярозкі: навокал пасвятлела.
Наперадзе суха і трывожна рыкнуў алень. У цемені я няўдала сунуўся на кучу сушняку, ён затрашчаў а Сярожка
КНІГІ ОНЛАЙН
