Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
ыка з сякераю скінуўся, нагу моцна выцяў. Спачатку пухлінапухліна, пройдзе, а пасля і нагу аднялі, ды ўсё роўна не памагло — позна. Сцяпан і захрас у Мінску, пагоны не зняўшы, да вёскі не даехаўшы. На дзень усяго спыніўся ў сястры, у Волькі, — Коля і падбіў, завёў на завод. Што, кажа, рабіць у вёсцы?
Доўга ляжаў, глядзеў у столь, думаў: вось ужо два гады па начах бачыць бацьку, намагаецца сказаць яму штосьці вельмі патрэбнае, душу адкрыць і не паспявае — кожны раз прачынаецца. Сёння тое самае. А што хацеў сказаць? He ведаў.
А можа, душа хоча апраўдацца перад бацькам?..
Недзе — пачуў — гаманілі. За сцяною.
Апрануўся, выйшаў на кухню. Стаяў і слухаў:
— Табе, табе, табе... Мне...
Маці казала і замоўкла. I зноў:
— Табе, табе...
Сцяпан выйшаў з кухні ў пярэдні пакой. Дзверы ў залу былі прачыненыя — праз іх убачыў маці. Яна сядзела наўколенцах перад цыратаю, перад усім сваім мясным багаццем, накінуўшы на галаву шарсцяную, тую самую, Сцяпанаву, хустку, раскладала кавалкі па кучках і казала:
— Табе, табе, табе... А гэта Сцяпану.
Над адной кучкаю з боку ад маці, на краёчку канапы, сядзела Ніна, з другога, на крэсле, Вера, а насупраць стаяў, спіною прываліўшыся да сцяны, Коля, і перад кожным ляжала куча сала і мяса. Толькі над адной не было пільнага вока — над Сцяпанавай.
Смешнабыло глядзець, як маці бярэ з агульнай кучы кавалак, варочае яго з боку на бок, перакладае з рукі ў руку, гадаючы, каму пакласці, а сёстры і Коля ўважліва сочаць за матчынымі рукамі, маўчаць, ані слова — не да размоў. Вось яна ўзяла ў дзве рукі любовы кавалак, доўгі і вузкі, паляндвіцу, патрымала, паклала ля каленяў, шырокім кухонным нажом пачала дзяліць на часткі. Пазначыла рыскамі, потым змясціла рыскі ўправа, потым — улева, парэзала нарэшце, але ўсё роўна не так, як хацела. Сядзела і гадала, што рабіць.
— Большы хай будзе табе, Коля, у цябе сям’я большая. А гэты, меншы, Веры. Ты, Вера, адна. А гэты Ніне. Два раты, трэцяга яшчэ няма, як у Колі.
Самае каштоўнае, піто ёсць у кабана, але і самае цяжкое для дзяльбы — гэта кумпякі. Два кумпякі, а кучак — чатыры. Пасячэш — папсуеш. Маці ўзяла ў рукі адзін, паважыла і, не ўтрымаўшы, апусціла сабе на калені.
— Во... падняць не магу. — А думала, вядома, не пра рукі, не пра сябе, думала: што рабіць з кумпяком, каму аддаць? — Бяры яго ты, Коля. Ну, бяры, а то я не падыму.
Зяць зрабіў крок да маці, узяў у яе з каленяў кумпяк і сам, здаравіла, закрактаў, прыкідваючыся:
— Ого, цяжар!
— А другі табе, Ніна. I ў цябе... якая ні сям’я, а сям'я. Веры і Сцяпану лапаткі дам. I грудзінку.
Цяпер ужо Сцяпану было балюча глядзець, як маці раскідвае свайго кабана. Гадавалагадавала, а што з’есць? Тут яшчэ заўважыў белы, заматаны ў анучку палец, падобны на белую каціную лапку. Парэзала, ці што? Учора не было гэтай анучкі. Сёння паспела? I плямка чырвоная — кроў. Відаць, моцна парэзала. Запякло на душы, як убачыў кроў на белай анучцы. Вось тут і ўзарваўся:
— Што гэта ў нас робіцца? Усё расклала, усё па кучках, а сабе?.. Што сабе пакідаеш? Капыты? Хвост? Ці табе не трэба? Ужо, можа, есці не будзеш?..
Такога маці не чакала ад Сцяпана — на момант збянтэжылася, моўчкі глядзела яму ў вочы. Але знайшла, што адказаць:
— Па суседзях не пабягу. Другі ў хляве.
— Цяпер гэтак кажаш, — не сунімаўся Сцяпан, — а пасля і таго раскідаеш, Коля захадзіў па хаце, захваляваўся.
842
ВІКТАР КАРАМАЗАЎ
Адно дзяўчаты сядзелі ціхія, ані слоўца, ні за маці, ні за брата, быццам спрэчка іх не датычыла.
А маці ўсхапілася на ногі, балюча, ледзь не плачучы, залыпала вачыма, замахала перад сынам рукамі, той белай, з чырвонай плямкай, анучкаю на пальцы:
— Што ты, Сцёпа, бунтуеш? 3 бацькам заўсёды быў ціхі, слухмяны, а як са мною... Што з табой робіцца?
Яе крыку Сцяпан не вытрымаў, выбег з хаты...
На ўзгорку Сцяпан спыніўся. Збоч дарогі шумелі старыя бярозы, бязлітасна, як чужыя, сцябалі адна адну на ветры танклявым і доўгім веццем. Узгорак над імі ўсыпаўся крыжамі, драўлянымі ды жалезнымі, курганкамі ў драўляных і жалезных агародках, а больш — без агарод, зялёнымі і сівымі замшэлымі камянямі, помнічкамі з надпісамі, дзе падноўленымі, дзе сцёртымі ветрам, змытымі дажджамі. Усё змывалася, асыпалася. Камяні ўрасталі ў зямлю, курганкі асядалі, губляліся. Буялі хмызнякі, быльнёг, шыпшына — не прабіцца. Сцяпан скалоў рукі, разграбаючы зарасці, пакуль выйшаў да бацькавай магілы. Hi крыжа, ні помнічка, ні агародкі, ніякага каменя. Паспрабуй дазнайся, хто ляжыць. Але не зблытаў ні з чыім іншым курганком, бо неаднойчы бываў тут з маці — і як бульбу ў полі, за магільнікам, капалі, і як сенаваць ездзілі міма, і як дровы вазіў зза рэчкі. Вось сёстры ці знойдуць гэтую наспачку без маці? Ад таго дня, як хавалі, ці былі тут хоць раз?
Над галавою шумелі бярозы, а насупраць ляжала бясконцае, пад самае неба, поле, прыбранае і ўзаранае, павосеньску пустое, маўклівае, знясіленае за вясну, лета і восень, халодна санлівае перад надыходам зімы, сумнае, як гэты магільнік. Сцяпан быў не чужы свайму полю, ведаў, колькі жыцця і светлых надзей давала яно селяніну. На ім заўсёды буяла жыта. Бацька араў яго ўсё жыццё і вечна хваліў. Але цяпер поле пустое, сумнае — пуста і сумна было на душы.
Дзень такі: зямля халодная, неба шэрае, нізкае, а яшчэ — вецер, гоніць і гоніць шэрыя хмары.
Калі Сцяпан вярнуўся, дома, на двары, Коля корпаўся пад капотам, зачышчаў наждачкай свечы, а жанчыны пакавалі машыну: бегалі то ў хату, то з хаты, насілі і ставілі ў багажнік сумкі, каструлі, вёдры...
Грушы высыпалі проста ў багажнік, заканапаціўшы ўсе дзіркі і шчыліны паміж сумкамі, вёдрамі. Багажнік не зачынілі — не змаглі, — і, каб не ляскатаў дарогаю, Коля звязаў яго дротам.
Ад'язджалі ўсе разам. Ужо сядзелі ў машыне, як раптам маці штосьці ўспомніла, пабегла ў хату. Вярнулася з гарбузом — здаровым, жоўтым, ледзь несла, аберуч прыціснуўшы да жывата. Сцяпан адчыніў дзверцы, узяў, пабурчаўшы, а куды дзяваць? Паклаў сабе на калені: паганяй, швагер!..
Ехалі па вёсцы — Сцяпан усё азіраўся назад: маці доўга стаяла каля адчыненых варот, сашчапіўшы на прыполе рукі, глядзела ўслед машыне. Ці таму, што вуліца выдалася пустая і маці на ёй стаяла адна, ці што вароты былі адчыненыя і, як адчыненыя, нікому зараз не патрэбныя, ці што дзень выдаўся шэры, пахмурны, постаць матчына здавалася сумная, як позняяпозняя восень.
А тут яшчэ — гарбуз. Ён ляжаў на каленях цяжкі, нібыта матчын папрок, яе сумная радасць, схаваная ад дзяцей бяда.
Машына паўзла на ўзгорак, за шыбаю замільгацелі белыя бярозавыя ствалы.
— Можа, спынімся? Да бацькі зойдзем? — спытаў Сцяпан.
Коля змоўчаў, а Вера, якая сядзела з ім побач, цяжка ўздыхнула, як згадаўшы бацьку, лагодна адказала Сцяпану:
— Іншым разам, Сцёпа. Трэба даехаць засветла.
Сцяпан зноў азірнуўся, але ўжо не на вёску — на магільнік. Зноў, ужо нейкай балючай памяццю вачэй, убачыў маці, яе самотную маўклівую постаць, рукі на прыполе, белы, абматаны анучкаю, палец, і... вось калі: да горла падкацілася хваля, тая самая, што душыла ўчора за сталом, калі глядзеў на шэрыя матчыны рукі, пасля ўранні, калі бачыў маці наўколенцах перад цыратаю з кучкамі мяса і сала, на дзяльбе кабанчыка, пасля, апошні раз, на магільніку. Заплюшчыў вочы — маці ўсё стаяла пасярод вёскі, сіратліва глядзела на дарогу...
— Стой!..
Але маці ў яго ні пра што не пыталася, і гэта да яго дайшло. Яму вечна здавалася, што маці яго не разумее, а яна разумела, як сябе, бо ён быў яе часцінкаю — целам і душою. Таму, напэўна, загаварыла, нібы спавядаючыся:
— Каму ж я, сынок, раблю? Вам і раблю. Мне той кавалак не палезе ў горла, калі вам не аддам.
РЫГОР БАРАДУЛІН
843
Яму захацелася суцешыць маці, сказаць тое самае, чаго не паспеў сказаць ^ацьку, Haro бацька ўжо ніколі не пачуе ад яго, але дыханне перахапіла:
— Мамм...
Адвярнуўся, аберуч схапіўся за кола сячкарні і з усёй сілы, прагна, злосна пачаў круціць, не думаючы, ці ёсць у латачыне салома. Кола бегла лёгка, але раптам пайшло цяжэй, сечка пасыпалася гусцей, і праз мрою, цёплую і плыткую, нібы летняя рачная вада, Сцяпан убачыў спачатку штосьці белае, жывое і белае, нібы каціная лапка, а пасля, у той самай мроі, разгледзеў матчыны рукі. За колам, у латачыне1, яны трымалі салому, совалі пад нож.
Бегла вакол свае восі кола, чахкаў нож, сечка сыпалася пад ногі, а Сцяпан круціў і круціў, не адводзячы вачэй ад белай анучкі на матчыным пальцы.
1984
РЫГОР БАРАДУАІН
(Нарадзіўся ў 1935 г.)
ТРЭБА ДОМА БЫВАЦЬ ЧАСЦЕЙ
Трэба дома бываць часцей, Трэба дома бываць не госцем, Каб душою не ачарсцвець, Каб не страціць святое штосьці.
He забыць, як падвялы аер На памытай падлозе пахне, Як у студню цыбаты асвер2 Запускае руку да пахі.
He забыць сцежкі той, што цябе На дарогу выводзіла з дому, Што ў хаце там быў рубель У цане і па курсу старому.
He забыць, як марозам злым Клямка пальцы пячэ балюча I адкуль на стале тваім Бохан свежага хлеба пахучы.
Помніць свой на іржышчы цень, He забыць, як завуць суседа, He забыць, як пяе пад дзень За вясёлым сталом бяседа.
ГІомніць кожнай масніцы спеў, Кожны кут у прыціхлай хаце, Лёсу дзякаваць, што паспеў Ты пачуць блаславенне маці.
Трэба дома бываць часцей,
Трэба дома бываць не госцем,
Латак — адкрыты жолаб для сцёку, ссыпання чагонебудзь. Асвёр — журавсль калодзежа.
844 ВАСІЛЬ ЗУЁНАК
Каб душою ты стаў чысцей I не страціў святое штосьці.
1960
МАЯ БАЦЬКАЎШЧЫНА
3 суседзямі падзелішся скарынкаю. Адно не ўмееш з торбаю прасіць.
Як ластаўка, з падстрэшша рук Скарынавых Тваё крыляла слова па Русі...
Ты бласлаўляла даланёй кляноваю Сваіх сыноў.
Слязамі дабяла
Бяліла лён на світку Каліноўскаму I Нёмнам ў сны Урублеўскага плыла...
Зеленакосымі, тугімі сеткамі Злавіла Свіцязь юнакоў спакой.
Хоць ён пабраўся з песняю суседскаю, Але вяснянкі не забыў тваёй...
Люблю цябе, у веснавых праталінах, У белай хустцы маладых снягоў. Як на грыбы, багата ты на таленты —
Пільней глядзі і нерушы знаходзь.
Радзі, зямля, ты — шчодрая і сціплая. Каб толькі маразоў не знала рунь!
Імя тваё нашчадкам з нетраў выплыве — Сівых стагоддзяў рэха:
— БеларусьІ..
1964
ВАСІАЬ ЗУЁНАК
(Нарадзіўся ў 1935 г.)
ЛЮБОЎ ДА АЙЧЫНЫ СВАЁЙ
Сяўбой і жнівом сагрэтая, Здабытая потам, раллёй, Душою і сэрцам апетая — Любоў да Айчыны сваёй.
Яна не бывае вялікаю, Яна не бывае малой,
ВАСІЛЬ ЗУЁНАК
845
Да мерак яна не звыклая — Любоў да Айчыны сваёй.
Ёсць альбо не — палавінак He склеіш хітрай гульнёй, Як маці адзіная ў сына — Любоў да Айчыны сваёй.
Як поле жытнёвае, сціплая — He трэба воплескаў ёй, Ад крыку яна не асіплая — Любоў да Айчыны сваёй.
Мамінаю хусцінкаю Свеціцца над зямлёй, У сэрцы звініць трысцінкаю — Любоў да Айчыны сваёй.
Яна не бывае адсутнаю, Яна — назаўжды з табой.
Яна бывае пакутнаю — Любоў да Айчыны сваёй.
Прыхо
КНІГІ ОНЛАЙН
