Беларускае адраджэнне
Максім Багдановіч
Выдавец: Універсітэцкае
Памер: 32с.
Мінск 1994
Макам
БАГДАНОВ1Ч
Ш'Ш'Ш
ЕЕ44РУСК4Е 44Р44ЖЭННЕ
Макс1м
БАГДАНОВ1Ч
БЕИИРУСК4Е 44РЛ4ЖЭННЕ
MÍHCK „УЫВЕРОТЭЦКАЕ” 1994
ББК 81.2(4Беи) — 8
Б 14
УЖ [003.349.3:808.26 + 008 (476)] (091)
Багданов^ч Макам
Б 14 Беларускае адраджэнне: Л1таратурныя артикулы / Прадм. У. М. Лазоускага. Мн.: Ушвератэцкае, 1994.— 32 с.
ISBN 9850900814.
У брашуры змешчаны л¡тapaтypныя артикулы М. Багданов1ча „Кароткая г¡cтopыя беларускай тсьменнвд да XVI сталецця” (1911) i „Белорусское возрождение” (1914), як!я не cтpaц¡л¡ сваей навуковай вартасщ i сёння, кал! беларускае народнае адраджэнне сапрауды стала рэальнасцю. 1м папярэдшчае прадмова праф. Белдзяржушверспэта У. М. Лазоускага.
Разл1чана на шырокае кола чытачоу, yc¡x, хто шкавщца псторыяи беларускага культурнага адраджэння.
Б
0030000000 049
М317(03)94 Б3 140 — 94
ББК 81.2(4Беи) 8 + 63.3(4Беи)
Навуковапапулярнае выданне
Багданов1ч Максим
БЕЛАРУСКАЕ АДРАДЖЭННЕ
ЛАтаратурныя артыкулы
Рэдактар Л. М. Самосейка. Мастак Г. I. КШко. Macтaцк¡ рэдактар В. Я. Ярмоленко Tэxн¡чны рэдактар В. П. Безбородова. Карэктар Н. А. Сошна. Аператар Т. В. Ганчарык.
Падтсана да друку 17.10.94. Фармат 84x 108/32. Папера друкарская №2. Гарнатура Прэе Раман. Афсетны друк. Ум. друк. арк. 1,68. Ум. фарб.адб. 1,89. Ул.выд. арк. 2,0. Тираж 3000 экз. Заказ 5371.
Выдавецтва „УШверспэцкае” ММстэрства культуры 1 друку Рэспубл1к1 Беларусь. Л1цэнз!я ЛВ № 9. 220048, М1нск, праспект Машзрава, И.
Надрукавана з арыг!наламакета выдавецтва „Ужверспэ^кае” у друкарш „Перамога”. 222310, Маладзечна, вул. Таулая, 11.
ISBN 9850900814
© Максим Багданов1ч, 1994 © У. М. Лазоуск!. Прадмова, 1994
ПРАДМОВА
Макс1м Багданов1ч вядомы як паэт, праза!к, перакладчык з ¡ншых моу на беларускую, а таксама як вучоныф!лолаг. Яго па праву называюць адным з заснавальшкау навуковай r¡cтopы¡ 1 крытый беларускай л¡тapaтypы. Так1я артыкулы М. Багданов1ча, як „Кароткая ггсторыя беларускай п1сьменнасц! да XVI сталецця”, „Белорусское возрождение” 1 ¡нш., не стращл! сваей навуковай вартасш 1 сёння, кал! беларускае нацыянальнае адраджэнне сапрауды стала рэальнасцю.
У працы М. Багданов!ча „Кароткая г!сторыя беларускай шсьменнасщ да XVI сталецця” выкладзены нетрадыцыйныя погляды на паходжанне беларускай шсьменнасщ, якая, як ! п!сьменнасць ¡ншага славянскага народа, звязана з г¡cтoрыяй славян. Доуг! час славяне захоувал! свае адз!нства, yмaцoyвaл¡ яго, аб’ядноуваючы вакол сябе м!рных суседзяу, раствараючы ! паглынаючы розных часовых заваёуШкау, як!я паступова прымал! славянскую культуру ! мову. В!даць, у працэсе г!старычнага разв!цця славянам стала цесна на сярэдшм цячэнш Дуная (¡х прарадз!ма. — У. Л.), ! яны пачал! рассяляцца з захаду на усход — ад Дуная да Дняпра, з поудня на поунач ад Балкан да Балтык!. Taк¡м чынам, распалася вял!кая агульнаславянскае адз!нства плямён. Па сведчанн! г¡cтopыкay, адбылося гэта у VI ст. н. э. У адпаведнасш з месцам рассялення славян !х стал! называць усходн!м! (па Дняпры, Заходняй Дзв!не ! далей на поунач), заходн!м! (на поунач ад Карпат па В!сле ! Одэры) ! пауднёвым! (за Карпацк!м! тарам! на Балканах). Для кожнай з гэтых трох труп, аддзеленай цяпер ад ¡ншых бяскрайн!м! прасторам!, некранутым! неграм! лясоу, высок!м! тарам! ! чужым! народам!, пачауся свой самастойны г!старычны шлях. Усходшя славяне пасля вылучэння !х з агульнаславянскага адз!нства плямён ц! „на самым г!старычным гарызонце” (М. Багданов!ч) распал!ся на дробныя трупы плямён щ „народцы” (М. Багданов!ч). Кожная з так!х дробных труп мела асобны „грамадзянск! лад, асобныя звыча!!, напэуна, адметнасш у гаворцы” (М. Багданов!ч). У працэсе г!старычнага разв!цця паасобныя трупы гэтых плямён на аснове адз!нства мовы, аднолькавасШ геаграф!чнакл!матычных умоу, падабенства эканам!чнага укладу, стал! аб’ядноувацца, утварыушы тайм чынам беларускую, рускую ! ^крашскую народнасш щ, „народцы” (М. Багданов!ч). Паралельна з названым! фактарам! немалаважную ролю у фарм!раванн! усходнеславянсйх народнасцей ! ¡х моу адыграл! працэсы ас!м!ляцы! ycxoднecлaвянcкiм¡ плямёнам! папярэдн!х мясцовых плямён. У працэсе утварэння беларускай народнасш тайм! плямёнам! был! балцк!я, рускай — yгpaф¡нcкiя, укра!нскай цюркейя.
У XIII ст. на эканам!чным ! культурным грунце старадаушх ПолацкАга, ТураваШнскага ! Смаленскага княствау сфарм!равалася магутная па тым часе сярэднявечная Беларуская дзяржава — Вял!кае Княства Лиоускае са сваей самастойнай мовай, якая зараз называецца старабеларускай. Спачатку на Беларус!, як ! у ¡ншых усходшх славян, п¡caл¡ на царкоунаславянскай мове, хаця йяй з ycxoднecлaвянcк¡x „народау” на гэтай мове не гаварыу. Як вядома, занясло яе да нас хрысщянскае духавенства з Балгарьп (X ст.). Першапачаткова амаль
3
што не усе тсьмовыя творы был! натсаны на царкоунаславянскай мове, бо найвял!кшую колькасць граматных людзей складал! асобы з духавенства. Гэтак жа на царкоунаславянскай мове тсал!ся ! першыя летап!сныя творы ! дзяржауныя дакументы, „вырабленыя кщжшкам! для кн!жн!кау” (М. Багданов!ч). У далейшым у царкоунаславянскую мову летап!сных творау 1 дзяржауных дакументау усе больш 1 больш пран!кае жывая тагачасная народная гаворка. Такое узаемадзеянне царкоунаславянскай мовы ! народных гаворак спрыяла фарм!раванню старабеларускай тсьмовай мовы, якая значна адроэтвалася ад рускай 1 укра!нскай.
Гэтаму працэсу садзейючала ! з’яуленне мастацк!х творау, натсаных на фальклорнай аснове. Найбольш вядомым сярод ¡х стала „Слова аб палку 1гаравым” (XII ст.), два „кавалк!” (М. Багданов!ч) якога, прысвечаныя князям 1зяславу 1 Усяславу, утрымл!ваюць у сва!м складзе характэрныя для беларускай моунай стыхн вобразы ! параунанн!: „скакануу лютым зверам”, „скакануу воукам”, „воукам рыскау”, „воукам пушну перабягау” 1 ¡нш. Тольк! той, хто душэуна зл!ты з хлебаробам ! „хлебаробствам” (М. Багданов!ч) мог ужыць пры ап!санн! б!твы на Ням!зе так!я выразы, як „снапы сцелюць галавам!, малоцяць цапам! харалужным!”, „веюць душу ад цела”, „Ням!г! крывавыя бераг!” ! !нш.
Аднак ¡ншых паэтычных творау, як!я натсаны на тагачаснай мове народа, было няшмат. Пакольк! п!сьменн!цкая творчасць глушылася мёртвай царкоунаславянскай мовай, то, як слушна сцвярджае М. Багданов!ч, узрост нашай старабеларускай тсьмовай мовы суаднос!цца э часам вядзення на ёй ператск!, афармлення афщыйных дзяржауных! ¡ншых дакументау. М. Багданов!ч выдзяляе два этапы у г!сторы! старабеларускай п!сьмовай мовы ранняга перыяду: XIII — XIV ст.! XV ст. На першым з ¡х з’яв!л!ся шматл!к!я граматы (жалаваныя, дагаварныя, укладныя! ¡нш.), дагаворы, нaп¡caныя з выpaзным¡ фанетыкамарфaлaг¡чным¡ бeлapycк¡м¡ pыcaм¡. На другш этапе, кaл¡ ужо ¡снавала Bял¡кae Княства Лиоускае, было створана мноства разнастайных у жанравых aднoc¡нax тсьмовых помшкау, як1я написаны на вeльм¡ багатай ! развитей старабеларускай мове.
У кyльтypaлaг¡чнaй працы М. Бaгдaнoв¡чa „Белорусское возрождение” у сщслай форме прасочваецца псторыя беларускай культуры ад часу фарм!равання старабеларускай народнасш да пачатку XX ст. Даследуецца нацыянальная культура у яе cyaднoc¡нax з ¡ншым! зaxoднeeypaпeйcкiм¡, а таксама роля мастацкай лиаратуры, тсьменюкауасветшкау, навукоуцау ¡ педагогау у paзв¡цц¡ нацыянальнага руху.
У культурным paзв¡цц¡ Беларус! было шмат агульнага з заходнееурапейcкiм¡ кра!нам!: п!сьмовай мовай была царкоунаславянская, на якой народ не гаварыу, як у заходнееурапейск!х кpa¡нax лац!нская, на якой таксама н¡вoдз¡н заходнееурапейск! народ не гаварыу. Абедзве гэтыя мёртвыя мовы был¡ прыдатныя для pэл¡г¡i, навук!, але не для мастацкай лИаратуры, якая на Беларусь як ¡ у Заходняй Еуропе, посапрауднаму стала paзв¡вaццa тольк! на аснове жывой народней гаворк!.
Усеагульны „разумовы пад’ём” (М. Бaгдaнoв¡ч), як; пачауся у эпоху Адраджэння па Захадзе, ахату 1 Беларусь, з’яв¡л¡cя першыя у г¡cтopыi усходняга славянства беларуск!я кнiг¡ (XVI ст.), шматл!к!я друкарн!, сярэдтя ! вышэйшыя навучальныя установы. У выпрацоуцы норм беларускай культуры удзельтчала не тольк! „серая деревня” (М. Багданов!ч), але 1 „торговый город европейского типа” (М. Багданов!ч). Лес беларускай культуры, як I заходнееурапейск!х культур, быу у шмат чым агульным, таму што сярэднявечная беларуская дзяржава Вял!кае Княства Л!тоускае практычна ¡нтэгрыравалася у Еуропу. Аднак працэс гэтай ¡нтэграцы! быу практычна затарможаны, а затым паступова ! перапынены пасля Любл!нскай унц 1569 г. У вын!ку Вял!кае Княства Лиоускае з часам стращла сваю самастойнасць, дзяржаунасць, а паралельна з гэтым I родную мову, якая выцяснялася з ужытку, а пасля была забаронена (1696 г.£ Пачатся змрочныя часы У г!сторы! Беларус! 1 яе культуры: зн!кл! друкаваныя пябе
ларуску кн1п, друкаваная лиаратура замя«тлася рукатснаи. Сярод гэтай рукап!снай л!таратуры асноуным! был! камеды!! вершаваныя творы гумарыстычнага зместу.
М. Багданов!ч паказвае, што далучэнне Беларус! да Рас!! (1795 г.) першапачаткова не выкл!кала н!як!х перамен, ! тольк! з 40х гадоу XIX ст. пачалося спярша скрытае, а затым ! аф!цыйнае выцясненне беларускай мовы ! ус!х тых атрыбутау, як!я складаюць змест беларускай культуры.
Навуковатэарэтычная ¡нтэрпрэтацыя л!таратурнага працэсу ад глыбокай старажытнасц! да пачатку XX ст. была прынята, падтрымана, разв!та ! дапоунена навукоуцам! паслябагданов!чаускага перыяду.
У. М. Лазоуск1
4
КАРОТКАЯ Г1СТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ ШСЬМЕННАСЩ
ДА XVI СТАЛЕЦЦЯ
§ 1. Дасюль яшчэ навука, далёка урыушыся у глыб м!нулых гадоу, не здолела высачыць да канца ц!кавае перапляцен не уросшых у даг!старычную глебу каранёу, на каторых трымаецца „трыедз!нае” дрэва рас!йскага народа. Ужо тое ж, што абрысавалася перад нам! праз ¡мглу сталеццяу на самым г!старычным гарызонце г!сторы!, зл!ваючымся з вобласцю невядомага, сведчыць аб культурным драбленн! рас!йск!х славян. Ужо з самага палатку распадалтся яны на шмат народцау, кожны з каторых меу асобны грамадзянск! лад, асобныя звыча! ¡, напэуна, адменнасц! у гаворцы. Але патроху гуртк! плямён, жыушых пры адз!накавых геаграф!чнакл1матычных варунках, сц!скал!ся ¡м! у адно цэлае, меушае адз!накавы эканам!чны I грамадзянск! быт, мову 1 так далей; з другога ж боку, ¡ мяжа, раздзяляючая гэтыя краёвыя культуры, углыблялася усё болей I болей павэдлуг развщця крыштал!зацы1 !х, павэдлуг пашырэння 1 умацавання асобнасцей кожнае частк! усяго краевага мас!ва. У ходзе гэтых двух напауняушых адз!н аднаго рухау ужо к канцу трынаццатага сталецця адтлкя у давол! устоичы выя формы чатыры руск!я народы: беларуск! (каторы склауся з плямён крыв!чоу, дрыгав!чоу, радз!м!чау 1 дулебау), велткаруск!, укра!нск11 наугародск!. У гэтую ж пару даишл! яны 1 да гасударственнага расстання: укра!нцы на доуг! час был1 вычарк нуты татарск!м! набегам! з кн!г! жыцця, а усё астатняе пачало гуртавацца укруг двух незалежных ядзер Л!твы ! Масквы, шпарка абрастаушы вакольным! вобласцям!. Маскве выпала на долю быць цэнтрам вырабляушагася тады з славян ды ф!нау вел!карускага народа, яшчэ не меушага моцных каранёу у засялёным !м краю, страц!ушага амаль не усе звязк! з мацярынскай к!еускай культурай! прымушанага новым! варункам! жыцця £удаваць свой быт на ¡ншых асновах. Беларуск! ж народ, цалкам увайшоушы у Л!тоускае гасударства, разв!вауся,
КНІГІ ОНЛАЙН
