Беларускае адраджэнне
Максім Багдановіч
Выдавец: Універсітэцкае
Памер: 32с.
Мінск 1994
як ! раней, на старым коран!, вытвараючы так!м парадкам культуру, незалежную ад культуры вел!карускай ! з самага ж пачатку адражняушуюся ад яе. Адным з бакоу гэтага разв!цця быу узрост беларускай п!сьменнасц!, каторая з таго часу патроху станов!цца на пэуны грунт.
§ 2. Спачатку на Беларус!, як ! у !ншых расшск!х краях, п!сал! тольк! так званай царкоунаславянскай мовай, каторай, аднача, н!як! славянск! народ не гаварыу. Занясло яе да нас хрысц!янскае духавенства, браушае патрэбныя для царквы кн!г! ад балгар 1 сербау, бо рас!йск!я славяне уласнай граматы вытварыць не здолел!. П!сал!ся ж гэтыя кн!г! царкоунаславянскай мовай, каторая, можа, ! мела б права называцца у свой час агульнарас!йскай, бо кал!сьц! ужывалася ус!м! граматным! руск!м! людзьм!. Найвял!кшую частку !х складал! асобы з духавенства, !ншы раз не рас!йцы родам !, канешне, узгадаваныя у царкоунай славяншчызне. Гэтае апошняе наклала яркае кляйно на тагачасную шсьменнасць: яна амаль што не уся укладывалася у вузк!я рэл!г!йныя межы; новыя гал!ны яе, як, напрыклад, летап!сы альбо творы да гасударственнага пажыт~ ку, вырабленыя кн!жн!кам! для кн!жн!кау, з’яулял!ся усё у тэй жа царкоунаславянскай мове. I доуга, як н!кчэмны пясок, наносным, асобным, маруда зл!ваючымся слоем ляжала гэтая п!сьменнасць на сва!м тлустым падглеб’! народнай гаворцы, але зус!м не зл!вацца яны не магл!. Увесь час у кн!жную мову прасачывалася, урастала народная !, павэдлуг абасаблення трох рас!йск!х культур, разрывала яе на тры часц!, кожная з каторых вырабляла уласны нацыянальны выгляд. Так!м парадкам фарм!раванне нашай п!сьменнасц! было марудным, але усё узрастаючым усасываннем краёвай царкоунаславянскай п!сьменнасцю беларуск!х народных слоу ! зваротау, каторыя, накалл!ваючыся на працягу сталеццяу, нарэшце, у коран! перараб!л! яе. Але была ! яшчэ адна пуц!на: з цёмных глыб!н народнай творчасщ магла усплыць наверх! адзначыцца на соннай гладз! п!сьменнасц! тая альбо !ншая рэч. Зраб!лася такое здарэнне, прауда, тольк! адз!н раз, але з яго ! пачынаецца г!сторыя беларускай п!сьменнасц!.
§ 3. У 1795 гаду быу знойдзен маскоуск! зборшк (XVI сталецця), у каторы пам!ж ¡ншым увайшло ! „Слова аб палку 1гараве”, вытваранае каля XII века на Паудзённай Рус!. Яно неакуратна злеплена з рознакалёрных, незалежных адз!н ад аднаго кавалкау, з’яуляушыхся у розныя часы ! у розных месцах; папал! туды ! два заходнерас!йск!я паданш, так жа сама не маючыя шчога супольнага з асноуным ядром „Слова” !, безагаворачна, прымазаныя да яго, як кал!сьц! умазывал! вял!зныя каменн! ад старадаун!х развал!ушыхся муроу у пазнейшыя будоул!. Абодва яны пачал! ужо перарабляцца у песн!,
7
кал! был! на паупуц! зупынены ! недаразв!ушым!ся засушаны на паперы, як цвятк! якогась гербарыя. Але ! так!м! квапяць нас гэтыя творы, дзе, нагадваючы асобнасщ загаворау, пад наплывам чуцця зн!кае звычайнае сцапл.енне слоу, усюды праб!ваецца хоць ! змяняючыйся, але напружаны рытм, выклад роб!цца сц!снутым, мова моцнай,! ужо пачынаюць фарм!равацца пекныя вобразы. Пазнаём!мся ж з абодвым! гэтым! засп!ртованым! зародышам!, зберагаушым!ся сотн! год.
Песня пра князя ¡зяслава, каторы „пазван!у мячам! аб шаломы л!тоуск!я... а сам, ¡зрублены, пад чырвоным! шчытам!, на крывавай траве, усхап!у на гэтае ложка славу ! прамов!у: „Дружыну тваю, княжа, скрыдлы птах прыадзел!! звяры кроу пал!зал!”. Песня гэта наусягды астанецца надзвычайным прыкладам згушчонасц! пачування, сщснутасщ руху выкладу. Быццам стрымовываючы кожным словам душэунае хваляванне, расказана цэлая жыццёвая драма ! расказана так, што н!чога не можна прыбав!ць альбо адк!нуць.
Другая песняказка апавядае ужо пра князя Усясяава,каторы „атварыу вароты Ноугарада, расшыб славу Яраслававу ! датаркнууся кап’ём да залатога трону К!еускага”; яна, прауда, не мае такой стройнасц! у агульнай будоул! выкладу, як першая, але затое проста перапоунена вобразам! ! срауненням!, каторыя усе з пачатку да канца узяты з мужыцкай глебы, з быту народаземляроба, пракладваючага свае боразны сярод бяскрайных лясоу; тольк! ён, загублены у драмучых путчах ! балотах, мог на працягу некальк!х строк стольк! раз успамянуць адз!н ! той жа выраз „скакнуу лютым зверам’:, „скакнуу воукам”, „воукам рыскау”, „воукам пущну перабягау”. Тольк! народ, ус!м! думкам!, ус!м рухам жыцця свайго прыкуты да хлебаробства, мог ап!сываць б!тву у так!х словах: „На Ням!зе (рацэ) снапы сцелюць галавам!, малоцяць цапам! харалужным!, на таку жыццё кладуць, веюць душу ад цела. Ням!г! крывавыя бераг! не збожжам был! пасеяны пасеяны касцям! руск!х сыноу”. Вось да якой моцнасц! ! вобразнасц! выкладу дайшоу беларуск! мужыцк! народ, вось як!я краск! паэз!! узрастал! кал!сьц! на яго палях!
§ 4. К!нуушы, так!м парадкам, погляд на два заходнерасшск!я каштоуныя каменьчык!самародк!, устауленыя у штучную аправу „Слова”, пабачыушы тое, што дала народная гаворка для нашай шсьменнасц!, звярнема увагу ! на другую яе часць, уфундаваную ужо на „общерусской” царкоунаславянскай мове. Першае, што тут к!даецца у вочы гэта брак паэтычных творау, усюды раджаючыхся тольк! у кашульцы роднага слова. Гляньма шырэй ! бачым агульную кволасць п!сьменн!цкай творчасц!, заглушанай чужым, мёртвым язы
ком, каторы, як маг!льны камень, щснуу яе, не давау ёй выпрастацца, разв!цца ! ушыр ! углыб; таму узрост даунейшай нашай п!сьменнасц! гэта узрост перш за усё перап!ск! ды перакладау розных старэйшых творау, гэта, далей, узрост пераробк! !х ! тольк! на апошн!м месцы узрост творчаскага труда. Тольк! выпадкова можна пабачыць зап!саным на яе скрыжалях !мя таго альбо !ншага п!сьменн!ка; рэдка на якой цал! яе шэрай ткан!ны быу накладзены штэмпель часу ! месца вырабк!. Адны ! тыя ж рукап!сы знаходз!л!ся як у К!еве, так ! у Полацку ! у Уладз!м!ры, вытвараныя, напрыклад, у XI XII сталецц!, чытал!ся ! перап!сывал!ся нават цераз кольк! сот год. Так!м парадкам, аглядаючы гэтыя творы, не зн!тованыя з адным як!мсь ¡менем, часам альбо краем, мы пав!нны будзем гуртаваць !х тольк! па зместу, не звяртаючы уваг! на месца ! на пару з’яулення. Але тут жа адмец!м, што разв!ццё беларускай п!сьменнасц! ¿шло чым далей, тым усё больш бардзеючым кронам ! павял!чывалася не у арыфметычнай, а у геаметрычнай прагрэс!!: так камень, !дучы да дна соннага става, роб!ць на яго люстранай гладз! спачатку ледзьве в!дны, але што раз болей пашыраючыйся круг; так!м жа парадкам узрастала ! нашая п!сьменнасць. Уважаючы на гэтае, мы разаб’ем яе на два неадз!накавых па сваёй вел!чыне ! разнабочнасц! кавалка, першы з каторых пав!нен будзе ахап!ць XIII ! XIV сталецц!, а друп тольк! XVe.
§ 5. Старэйшым з дайшоушых да нас заходнеруск!х рукап!сау дасюль астаецца дагавор, зроблены м!ж Рыгай ! смаленск!м князем у 1229 г., першы з давол! доугай чарп, у каторай месца падупаушага Смаленска хутка заняу Полацк. Апроч таго, мы маем яшчэ крыху розных грамат: жалаваных, дагаворных, укладных, клятвеных ! !нш., а усяго творау, прыстасаваных да гасударственнага пажытку ! з’яв!ушыхся на працягу двух сталеццяу (XIII! XIV), меецца цяпер каля 40; урэшце, збераглося яшчэ пяць рэл!г!йных кн!г 2 сп!ск! Псалтыры ! 3 Евангелля. Гэтым 1 абмяжовываецца увесь спадак, дастаушыйся нам ад абодвух першых вякоу жыцця нашай шсьменнасц!. У па'раунанн! з !м можа здавацца добрым тое палажэнне, у каторым яна знаходз!лася на працягу XV сталецця. К гэтаму часу Вял!кае княжаства Л!тоускае давол! цвёрда устанав!ла свае межы,! беларуская зямля рэзка абасоб!лася ад зямель маскоуск!х, так што усе стасунк! м!ж !м!, як!я ! был! раней, на доуг! час абарвал!ся бадай што зус!м. Таму умацовываушаяся тады маскоуская п!сьменнасць пав!нна была доуг! час расц! ! разв!вацца без жаднага звязку з п!сьменнасцю беларускай, палажэнне каторай, як мы ужо указывал!, палепшылася у параунанш з папярэдн!м! часам!; прычынай гэтага пад’ёму трэба
8
2 Зак. 5371.
прызнаць узмацаванне некальк!х важных з’яв!шч, каторыя узрастал!, падтрымовываючы увесь час адз!н аднаго. Першае, к тэй пары беларуская народная культура ужо выраб!лася у аснауных чартах, ужо адстаялася, пачала ацвердзяваць. Будучы больш разв!тай ад культуры л!тоускай, яна пераважыла гэтую апошнюю на вагах псторьп, так што усё гасударственнае жыццё Вял!кага княжаства адбывалася у беларуск!х нацыянальных формах, л!тоуск!м было тут адно тольк! название, адзш толью этыкет; на беларускай гаворцы ¿шоу суд, п!сал!ся акты 1 граматы, вял!ся перагаворы з чужеземным! гасударствам!; пабеларуску размаулял! 1 вял!к!я княз! 1 баяры, нават л!тоуцы родам, бо абеларушыванне !х ¿шло тады поуным ходам; звычайна, што свае духоуныя патрэбнасц! яны задавальнял! з кн!г у беларускай мове, каторая, да рэчы сказаць, ужо нямала вымыла з ¿х царкоунай славяншчыны; поруч з тым i самы л!к кшг павял!чыуся, бо цяпер ¿х было можна ужо лягчэй зразумець, ды i людзей, прых!льных да чытання, патроху прыбывала. Павэдлуг гэтага пад’ёму у пicьмeннacцi i рукап!сау, належачых да XV сталецця, дайшло да нас значна болей чым ад папярэдняга. Адных грамат нaлiчвaeццa каля 9 дзесяткау; пам!ж ¿м! acaблiвyю увагу на сябе звяртаюць два статуты, з каторых першы дан каралём Улaдзicлaвaм II м!ж 1420 1423 гaдaмi, а друг! каралём Каз!м!рам Ягелонав!чам у 1468 гаду. Разам з тым пачал! пашырацца 1 непрызначаныя да гасударственнага пажытку творы, з’яуляушыеся часцей за усё згуртаваным! у розныя зборшю. Аглядаючы ¿х, з рэл!г!йных рэчау прыйдзецца адмецщь два сшск1 растлумачанай Псалтыры (Евангелля няма зус!м), а так жа сама вучыцельную шсьменнасць: паучэнн! Яфрэма С!рына i К!рыла 1ерусал!мскага „Сабранне слоу паучыцельных”, „Грыгорыя, папы рымскага, гутарк!” 1 ¿нш. усё найбольш пераклады. У асобны кут трэба aддзялiць ведьм! л!чныя праны pэлiгiйнaгicтapычныя, меушыя у свой час 1 навучную вагу, што дае пачасц! адгадку незвычайнай прых!льнасц! да ¿х чытачоу. Тут на першым месцы мы будзем пaвiнны пастав!ць чаргу зборшкау, зумысля прыстасаваных да тольк! што памянёнай мэты; пам!ж !м! вядомыя „Чэць!М!не!”, дайшоушыя да нас у некальк!х сп!сках, 1 так званы „Пралог” апавядал! аб розных святых, гуртуючы ап!санн! ¿х жыцця па месяцам 1 нават дням; тое ж самае, тольк! абэцадлавым шыхам, выкладау „Патэрык”, празваны ад гэтага „азбучгым” („абэцадла вым”); урэшце, меуся яшчэ „Патэрык 1ерусал!мск!”. Усе яны мел! жэралам! сва!м! падобныя ж грэцк!я 'зборн!к!. 3 ¿ншых рэчау гэтага ж к!рунку назавём жыццёап!санне ¡аана Злдтавуснага, „Казанне аб багародз!цы” 1 два безымянный зборшк!: у адным знаходз!цца апавяданне пра мучэнн!, смерць ! уваскра
КНІГІ ОНЛАЙН
