Гістарычны шлях Беларусі
Вучэбны дапаможнік для выкладчыкаў
Мікалай Сташкевіч
Памер: 21с.
Мінск 1995
РЭСПУБЛIКАНСКІ ІНСТЫТУТ ШШЭЙІПАЙ ШКСШЫ I ГУкАНГГАРНАЙ АДУКАЦШ
Кафелра гісторыі і беларусазнауства
ГІСТАРЫЧНЫ ІШІЯХ БЕЛАРУСІ
/Вучзбны дапаможнік для выкладчыкау/
Аутарскладальні к доктар г’старычных навук, прафасар СТАШКЕВІЧ Ы.С.
Другое выпрауленнае 5 дапоуненнае выданне
Шнск 1995
П Л A Н
1. Гістэрычныя карані 1 этнічная асноаа беларускай народнасці. Пёршыя дэяржаўныя ўтварэнні на тэрытарыі Ееларусі.
2. Ееларусь у складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспаліттай.
3. Асаблівасці раавіцця беларускіх замляў у межах Расійскай даяржавы.
4. Станаўленне беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці. Барацьба аа рзаліаацыю даяржаўнага ауверэнітэту.
Раагляд дадаенай тэмы выклікаецца перш аа ўсё неабходнасцю даць навучэнцам цэласнае ўяўленне пра гераічны і пяжкі гістарычны шлях беларускага народа. Здабыванне дзяржаўнага суверэнітэту і аыхад Рзспублікі Беларусь на міжнародную арэну узмацняюць значнасць гэтай тэмы. 7 сувязі а гэтым у свядомасці навучэнцаў трэба абудаіць жывую цікавасць да працэса даяржаўнай кансалідацыі беларускага народа, яго барацьбы ва дзяржаўны суверэнітэт, да эвалюцыі эканамічнага ўкладу, даяржаўных Форм і права на працягу многіх стагоддзяў. Правамернасць таксй тэш відавсчнэя і ў кантэксце пастаноўкі агульных праблем цывіліаацыйнага падыходу да вывучэння гісторыі, бо, толькі звяртаючыся да аналіэу ўэаемасувязі сацыяльнаэканамічнага, палітычнага, духоўнага жыцця народаў, можна зразумець значэнне падзей шматвя—вага гістарычнага працэсу.
Пры вывучэнні дадзенай тэмы ўзнікае шзраг метадычных цяжкасцей, якія звязаны, у першую чаргу, з супярэчлівасцю вучэбнага матэрыялу і адсутнасцю колькінебудзь цэласнай нанцэпцыі гістсрыі Беларусі ад радавога ладу і да нашых дзён. Сярод вучоных няма адзінства і ў выаначэнні месца беларускагэ народа ў гістарычным працэсе. Адні сцвярджаюць, што ён не меў сваёй дзяржаўнасці і атрымаў яе толькі ў выніку пэрамогі Кастрычніцкай рэвалюцыі. На іх думку, гэта быццам бы не давала яму V поўнай меры рэалізаваць свае магчымасці. Другія, наадварот, ідэаліауюць гістарычнае мінулае беларускага народа, сцвярджаюць, што ён быў спрадвечна абсалютна самастойным у сваім гістарычным выбары, ягс эканамічнае, палітычнае і духоўнае жыццё раавівалася на аснове капггоўнасцей еўрапейскай цывілізацыі эпохі Сярэднявечча, якая склалася ў IX—ХІУ стст.
Якія ж гэта каштоўнасці? Якое аначэнне яны могуць мець для рааумення пройдзенага беларускім народам шляху^ Каб даць адкааы на гэтыя нялёгкія і шмат каго хвалюючыя пытанні, неабходна звярнуцца да гісторыі, тым больш што і ў мінулым беларускаму народу даводзілася абараняць сваю незалежнасць, весці барацьбу за сваю самастойнасць, ратавацца ад вернай смерці, эноў адраджацца.
4
1. ГІСТАРЫЧНЫЯ КАРАНІ I ЭТНІЧНАЯ АСНОВА БЕЛАРУСКАЯ НАРОДНАСЦІ. ПЕРПЬІЯ ДЗЯРЖАУНЫЯ УТВАРЭННІ НА ТЭРЫТОРШ БЕЛАРУСІ
Уж даўно ў гістарычнай навуцы склаўся погляд, што ў сярэдэіне I тыс. н. э. пачалося масавае рассяленне славянскіх плямёнэў на поўдзень 1 на ўсход Еўропы (асноўнай тэрыторыяй іх жыхарства тады былі землі на эахад ад балтаў паміж Эльбай (Лабай) і Віслай, на поўнач ад Карпацкіх гор). На ўсходэе славянскія плямёны рассяліліся на Сярэднім Падняпроўі, на поўдні Ееларусі, яа Украінскай Валыні. На гэтай тэрыторыі склалася магутнае славяяскае ядро, якое з'явілася асновай далейшага рассялення славян ва Усходняй Еўропе. Вучоныя мяркуюць, што менавіта адсюль у сярэдзіне I тыс. н.э. славяне сталі пранікаць у заселеныя балтамі раёны сярэдняй 1 нават паўночнай Беларусі. Аднак масавае засяленне славянамі гэтай тэрыторыі пачалося ў. УШІХ стст. й. э. Так, гэтым часам археолагі датуюць разбурэнне славянамі населенага балтамі гарадэішча Калочына пад Рэчыцай і ўзнікненне каля яго славянскага неўмацаванага паселішча.
Частка балтыйскіх плямёнаў, што насялялі сярэднпю і паўночную частку Беларусі, пад націскам славян адступіла, але большасць іх засталася і хутка пачала змешваода са славянамі. Гэты працэс працягваўся некалькі стагоддзяў. Пёрамога славян была абумоўлена не толькі лепшай іх ваеннай арганізацыяй, але і больш высокім уэроўнем гаспадарчага і грамадскага развіцця.
Звесткі аб славянскіх плямёнах утрымліваюцца не толькі ў матарыялах археалагічных раскопак, але і ў пісьмовых крыніцах летапісах. Па іх сведчаннях, славянскія плямёны рассяліліся ў Беларусі такім чынам: палачане — на Дзвіне каля ракі Палаты, крывічы — у вярхоўях Дзвіны і Дняпра, дрэгавічы — паміж Прыпяццю і Дзвіной, радзімічы — на Сажы, бужане на Бузе. У прыватнасці, летапіс "Аповесць мінулых часоў" паведамляе, што ў УПЬІХ стст. тэрыторыю Беларусі займалі ў асноўным тры • групы славянскіх плямён: дрэгавічы, радзімічы, крывічы.
Якую ж ролю адыгралі ўсходнія славяне ў этнагенезе беларусаў? Ці трэба ўлічваць іх пры вывучэнні працэса фарміравання беларускай народнасці?
Адказ на гэтае пытанне спрабавалі даць шмат якія вучоныя. Большасць з іх разглядалі ўсходніх славян непасрэднымі папя
рэднікамі беларусаў, этнічнай асновай беларускай народнасці. Так, у дарэвалюцыйны перыяд многія гісторыкі лічылі, што беларусы пайшлі ад крывічоў. Гэты пункт погляду, напрыклад, падзялялі вядсмы гісторык Н. I. Кастамараў і інш. У 20я гады крывіцк^то тэсрыю паходжання беларусаў падтрымлівалі мнсгія беларускія гісторыкі, этнографы і мовазнаўцы. 7 прыватнасці, яе адстоіівалі В. Ластоўскі, ЯЛёсік, А.П1любскі, У. Ігнатсўскі і інш. Тады ж выказвалася прапансва адмовіцца ад наэвы "Беларусь", замяніць яе тэрмінам "Крывія", а беларусаў наэваць крывічамі. 3 гэтай тэорыяй вельмі блізка змыкалася так эваная вслатаўская тэорыя, якую пэдзялялі шмат вучоных беларусазнаўцаў, такіх як ЯЛёсік, М. Каспяровіч 1 інш. Сэнс гэтай тэорыі зводзіўся да таго, што асновай беларусаў стала племя волатаў (велетаў), якое насяляла тэрыторыю Беларусі ў старажытнасці.
Аднак былі і такія вучоныя (ЯКарскі, А. Багдановіч, У. Пічэта і інш.), якія лічылі, што продкамі беларусаў з'яўляліся не толькі крывічы. але і такія ўсходнеславянскія плямёны, як дрэгавгчы, радзімічы і іншыя.што насялялі тэрыторыю Беларусі ў УШІХстст. Яны сцвярджалі, што этнічныя асаблівасці беларусаў сфарміраваліся на аснове гэтых плямёнаў. У сваёй кнізе "Гісторыя Беларусі" (ч. 1), выдадзенай у Маскве ў 1924 г. , У. Пічэта пісаў у сувяэі з гэтым так: "Падзвінскія і падняпроўскія крывічы, дрэгавічы, часткова драўляне склалі асноўнае ядро беларускай народнэсці". Славянскую этнічную аснову ў этнагенезе беларусаў прызнавалі і іншыя вучоныя. Аднак разам з гэтым пры вывучэнні этнічнай тэрыторыі беларусаў шэраг вучсных выказвалі думку аб неабходнасці ўлічваць уэаемаадносіны ўсходніх славян э іншымі плямённымі ўтварэннямі, якія насялялі тэрыторьпо Беларусі. У гэтай сувязі асаблівае значэнне надавалаая ўплыву балцкіх плямёнаў у этнагенезе беларусаў. Сярод савецкіх вучоных гзты пункт погляду найбольш паслядоўна развіваў В. Сядоў, які сфармуляваў тэорыю так званага "балцкага субстрату" як рашаючага фактару фарміравання этналінгвістычных і іншых асаблівасцей беларускай народнасці. I хоць тэорыю "балцкага субстрату" падзяляпць шмат якія сучасныя вучоныя, зыходзяць яны ўсё ж э таго, што ўплыў балтаў у праііэсе этнагенезу беларусаў адлюстроўваўся не непасрэдна, a праэ старажытнарускую народнасць. Пкгат вядомых вучоных як дарзвалюцыйнага, так і савецкага перыяду этнагенез беларусаў эвяэвалі з усходнеславянскімі плямёнамі, што ўваходзілі ў старажыт
6 нарускую супольнасць (народнасць), якая склалася ў IX—ХШ стст., адначасова ўлічваючы ўплыў на гэты працэс і балтаў.
Бясспрэчна, гэтая канцэпцыя адпавядае навуковай ісціне і гістарычнай рэальнасці. Такім чынам, этнічная аснова балтаў мае славянскія карані. Мэжы беларускага зтнасу, якія складаліся на працягу стагоддзяў, больш шырокія, чым сучасная тэрыторыя Рзспублікі Беларусь.
Як вядома, у перыяд рассялення славянаў у Беларусі асноўнай фсрмай іх аб’яднання э'яўлялася племя, усе члены якога былі свабоднымі, раўнапраўнымі. Вьппайшы орган улады — народны сход (куды ўваходзіла ўсё дарослае мужчынскае насельніцтва) — вырашаў важныя пытанні палітычнага і гаспадарчага жыцця, выбіраў правадырсў плямёнаў і савет старэйшын. Пббач развівалася і набірала моц і ваенная арганізацыя славян (дружына), якая ва ўмовах асваення новых зямель і падпарадкавання суседзяў павялічвала славу і багацце яе правадыроў. Эканамічнае і палітычнае ўзвышзнне славянскай племянной знаці суправаджалася паступовым расколам грамадства на дзве процілеглыя групы (класы): феадалыземлеўладальнікі і залежныя ад іх сяляне. Аднак сэнс таго, пгго адбывалася, выяўляўся не ў расколе грамадства на класы, а ў тым, што ўнутры яго ўзнікла група лідэраў, якая стварыла новую сістзму каштоўнасцей, прывяла да стварэння асаблівай арганізацыі — даяржавы Як паведамляе летапіс, большую частку тэрыторыі Беларусі ў X ст. займалі Полацкае і Тураўскае княствы. Астатнія землі ўвайшлі ў склад Смаленскага, Чарнігаўскага, УладаіміраВалынскага і йіеўскага княстваў.
Сярод гісторыкаў няма адзінай думкі аб гістарычным эначанні ПЬлацкага княства ў кансалідацыі дэяржаўнага жьшця беларускага народа. 3 усёй адказнасцю можна скаааць, пгто на тэрыторыі Беларусі з X па ХШ стст. існавала вельмі магутная дзяржава, імя якой Полацкае княства, перасягаўшая па сваіх памерах шмат якія заходнееўрапейскія дзяржавы. У Полацку існавала мясцовая княжацкая дынастыя, правы якой прызнаваліся і захоўваліся на працягу многіх пакаленняў. Імёны яе найбольш вядомых прадстаўнікоў X ст. — Рагвалод, Рагнеда, Ізяслаў — неад’емныя ад старалытнай гісторыі Беларусі. Іэяслаў у Полацку трывала зацвердзіў дынастыю Ізяславічаў. Сын Ізяслава Брачыслаў і асабліва яго ўнук Усяслаў Брачыславіч праводзілі самастойную палітыку 1 фактычна не лічыліся э воляй кіеўскіх княэёў. У XI ст. Полацкае княетва
стрьпллівала націск паўднёварускіх княаёў на чале з кіеўскім Іаяславам. У сакавіку 1067 г. на Няміэе адбылася крывавая бітва паміж імі і войскам полацкага княая Усяслава. У гэтай бітвэ палачане былі разбіты, і Усяслаў з рэшткамі свайго войска быў вымушаны бяжаць. Хугка пад Оршай ён быў іхвачаны і пасаджаны ў турму V Кіеве. У 1063 годзе паўстаўшня —праць Іаяслава кіяне выавалілі Усяслава і абвясцілі яго вялікім князам. Аднак з дапамсгай польскагэ войска ён быў выгнаны Ізяславам а Кіева. Пасля гэтага Усяслаў вярнуўся ў ІЬлацк.
КНІГІ ОНЛАЙН
