Гістарычны шлях Беларусі
Вучэбны дапаможнік для выкладчыкаў
Мікалай Сташкевіч
Памер: 21с.
Мінск 1995
16
Цяглыя сяляне, напрыклад, павінны бші за кожную валску працаваць на працягу двух дзён у тыдэень на фальварку феадала, а таксаіла плаціць аброк аўсом. сенам, хатняй птушкай, уносіць не вялікі грашовы чынш і выконваць працоўную павіннасць. Асадныя сяляне збавяэаны былі плаціт чынш у памеры ад 66 да 105 грошаў у год. Рэфсрма сэдэейнічала эамацаванню сялян за зямлёй, а хутка прынятыя статуты 1566 і 1538 гг. устанавілі 20гадовы тэрмін пошуку збеглых сялян і вяртання іх феадалам, што абазначала юрыдычнае афармленне прыгоннага права ў Вялікім княстве Літоўскім.
У ХІУ—ХУІ стст. адбываецца значны рсст гарадоў і гарадско га насельніцтва ў Вялікім княстве Літоўскім. Найбольш буйнымі гарадамі былі ІЬлацк,’ Віцебск, Магілёў, Мінск, Брэст, Слуцк. Гродна, Навагрудак. Гарады Ееларусі, як і гарады Еўропы — гэта па сутнасці дзяржава ў мініяцюры. Ен змяшчаў у сабе прадстаўнікоў усіх саслоўяў. Болыпую частку насельніцтва гарадоў складалі рамеснікі, якія ў асноўнай сваёй масе бші аб’яднаныя ў цэхі. Цэхі абаранялі грамадскія і палітычныя правы грамадзян, іх уласнасць і права на занятак рамесніцгвам. У горадзе жылі таксама прадстаўнікі знаці і духавенства. Аднак у горадзе яны набывапць новыя якасці — усе яны былі гараджанамі.
3 ростам гарадоў як гандлёвараыесных цэнтраў гараджане імкнуліся пазбавіцца феадальнай эалежнасці і атрымаць права на самакіраванне. 3 канца ХІУ ст. літоўскія князі сталі прадастаўляць гарадам права на самакіраванне падобна да права, якім карыстаўся нямецкі горад Магдэбург. У сувязі з ім у гарадах адміністрацыйным органам з'яўляўся магіетрат. Ён складаўся з рады і лавы (суда). На чале рады стаяў войт. У другой палове ХУІ ст. права на самакіраванне атрымалі амаль усе буйнейшыя гарады Ееларусі. Мінску магдэбургскае права было дадзена ў 1499 г. Устанаўленне самакіравання ў гарадах Беларусі мела важныя вынікі. Магдэбургскае права давала свабоду гараджанам сярэдневяковай Беларуеі, якія асзнсоўвалі сваю індывідуальнасцЬ, з’яўляліся носьбітамі гуманістычных капггоўнасцей.
У Вялікім княстве Літоўскім пануючым класам з яўляліся феа далы, якія складалі нязначную частку насельніцтва. На вяршыні класа феадалаў стаяў вялікі князь літоўскі ("гаспадар"), вярхоўны ўласнік усёй эямлі ў дзяржаве, меўшы таксама і свае зямельныя ўладанні. Наступнуп групу складалі буйныя феадалы радавітыя княэі 1 магнаты (паны), валодаўшня нв правах уласнасці
17
зямлёй і цэлымі абласцямі (вотчынамі). Яны мелі права перадаваць эямлю ў спадчыну. у іерархіі феадальнага класа важнаа месца належыла баярам. якія былі абавязаны несці службу князю ці буйному магнату. Яны складалі самуг шматлікую групу феадалаў. Але сярод іх ылі гакія, якія валодалі зямлёй па спадчыне, другія ж часова, за слуябу. Апошніх пазней сталі называць шляхтай Узнікненне шляхты было выклікана не столькі расколам гсамадства на класы, колькі ваеннай неабходнасцю. Шматлікія войны, якія давялося весці Вялікаму княству Літоўскаму, узмацнілі ролю ў жыцці дэяржавы дробнай ваеннаслулылай шляхты, якая таксама была і асноўнай апорай вялікага князя ў яго барацьбе з магнатамі. Карыстаючыся гэтым, шляхта ў сярэдэіне ХУІ ст. паступова здабыла правы спачатку на зямлю і асабістую недатыкальнасць, а потым і на заняоде вышэйшых дзяржаўных пасад. Гэтых правоў шляхта дамагалася паступова. Вялікакняжацкімі прывілеямі (ад 2 кастрычніка 1413 г. , 6 мая 1484 г., 2 мая 1447 г.) аа ёй эамацоўвалася права на сялян. Еялікі княэь таксама замацаваў эа ўладальнікам сялян права іх судзіць.
У Вялікім княстве Літоўскім усе дзяржаўныя пасады раздаваліся толькі яго ўраджэнцам вялікім князем. Ураджэнцы іншых дзяржаў, у тым ліку і польская шляхта, не мелі права займаць якіянебудэь пасады ў Еялікім княстве Літоўскім. Гэтая норма была замацавана і артыкуламі Літоўскага статута 1529, 1566, 1588 гг. Усе гэтыя акты эамацоўвалі дзяржаўны лад Вялікага кяяства Літоўскага, садэейнічалі кансалідацыі вышэйшага яго саслоўя феадалаў.
У сацыяльнай структуры феадальнага грамадства асабліваа месца займала духавенства. Гаварыць пра духавенства ў Вялікім княстве Літоўскім як пра саслоўе феадалаў, відавочна, будзе неправамерна. Яно не з’яўлялася саслоўем у эвычайным сэнср паКОЛЬКІ было адкрытым для ўсіх слаёў йасельніцтва. Адбывалася так, што нашчадкі знатнага роду станавіліся простымі манахамі (напрыклад, сын Міндоўга Войшалак), а выхадцы з сялян дасягалі высокіх чыноў у царкоўяай іерархіі. Шго ж аб’ядноўвала гэтых людзей? Толькі адно — усе яны былі ў складзе арганіэацыі якая каятралявала ўсё, пгго бшю звязана з Іідаалогіяй сярэднявечча — хрысціянствам.
Гзта бшо характэрна і для царкоўнай арганізацыі ў Вялікім к^стве Дітоўскім. Вольшвсць усходнеславянскага насвльніцтва ў
19
18 княстве прытрымлівалася праваслаўя. праваслаўе прыйшло а Полацкай Русі. з Кіеўскім мітрапалітам. У ХІУ ст. перанэсана ў Маскву. Па традыпыі
У Вялікае княства Літоўскае Іерархічна яно было авяаана рэзідзннш мітрапаліта была Маскоўскаму мітрапаліту была
падпарадкавана праваслаўная царква ЛітоўскаЕеларускай дзяржавы. Аднак в гэтым не хацелі пагаджацца вялікія літоўскія князі. Незалежная палітыка дзяржавы патрабавала самастойнасці і ў царкоўных адносінах. Гэта 1 падштурхнула Вітаўта ў пачатку ХУ ст. склікаць сабор епіскапаў і абраць мітрапалітам Рыгора Цамблака. Тым самым быў паложаны пачатак разрыву іерархічных сувязей ЛітоўскаЕеларускай праваслаўнай царквы з Маскоўскай мітраполіяй. Незалежны стан захоўваўся да 1539 г. , гэта эначыць да таго часу, пакуль Маскоўскай даяржаве ўдалося заснаваць у Маскве патрыяршаства, чым юрыдычна зноў праваслаўная царква Вялікага княства Літоўскага была пастаўлена ў іерархічнае падданства Маскве.
У ХІУ ст. на тэрыторыі Беларусі пачаў распаўсюджвацца і каталіцыэм. Да канца ХУІ ст. узаемаадносіны паміж праваслаўнымі і каталікамі тут не былі талерантнымі. Вядсма, што ў ХУІ ст. 23 княжацкіх і 42 роўных шляхецкіх рода Вялікага княства Літоўскага прытрымліваліся праваслаўнай веры. Аднак з прыняццем у 1596 г. у Брэсце царкоўнай уніі канфесіянальная сітуацыя ў Беларусі амянілася. Царкоўная унія праваслаўнуто канфесію ў Беларусі паставіла пад духоўную ўладу папы рымскага. Яна дапускала поўнае захаванне праваслаўных традыцый, але пры гэтым патрабавала, каб еамі праваслаўння абавяэкова прызнавалі дсгмы каталіцкай царквы, а сваім кіраўніком — папу рымскага. Сам акт прыняцця ўніяцтва быў для праваслаўнага насельніцтва ломкай традыцыйных поглядаў, а ва ўмовах адноснай свабоды веравызнання з’яўляўся і своеасаблівым замахам на былое вдв, якое ўключала ўжо сфарміраваны этнічны стэрэатып моўных, кулыурных, бытавых і канфесіянальных нормаў. Таму унія выклікала ў большасці праваслаўнага насэльніцтва незадаволенасць і пратэст, што і выявілася ў антыкаталіцкім 1 антыпольскім руху.
Імкненне дзяржаўнай улады аслабіць рэлігійнае 1 этнічнае процістаянне ў Рэчы Паспалітай выявілася ў шэрагу кампрамісаў, якія часцей за ўсё ажыццяўляліся за кошт абмежавання праваслаўя. Пры гэтым прыярытэт аддаваўся каталіцыэму. Тым не менш нельга пагадзіцца са сцвярджэннем некаторых гісторыкаў, што беларусы
ааўжды былі выключна праваслаўнай этнаканфесіянальнай супольнасцю, а беларускія каталікі і уніяты былі галоўным чынам палякі і літоўцы. Такі погляд, натуральна, не дае правільнага ўяўлення аб этнічным масіве беларускага народа ў Вялікім княстве Літоўскім, які вызнэчаўся не столькі адзінай кэнфесіяй, колькі адзінай літаратурнай мовай, агульнасцю тэрытсрыі, падабенствам асноўных форм кулыуры і самасвядомасці з улікэм таго, пгго гэта была этнічная супольнасць феадальнага тыпу. Да таго ж у Еялікім княстве Літоўскім, якое ўтварылася ў ХШ ст. шляхам аб’яднання заходнерускіх і літоўскіх земляў, беларуская мова мела статус дэяржаўнай. Вядома, што для беларускага этнасу перыяду фарміравання было характэрна імкненне да поліканфесіянальнасці, штс з’яўлялася спецыфічнай рысай яго этнічнай гісторыі. Гэта і было абумоўлена тым, што Беларусь апынулася паміж дзвюх культур праваслаўнавізантыйскай і каталіцкараманскай.
Кансалідацыя дзяржаўнага жыцця беларускага народа ў межах Еялікага княства Літоўскага была звязана непасрэдна а еўрапейскай цывіліаацыяй. У Вялікім княстве Літоўскім на працягу ўсяго яго існавання раавіваліся класічныя еўрапейскія інстытуты дзяржаўнай улады, акумуляваныя ў Статутах Вялікага княства (1525 г., 1566 г.), склалася своеасаблівая форма саслоўнапрадстаўніцкай манархіі пшяхецкая дэмакратыя. Самі ж статуты, напісаныя на беларускай мове, з’яўляліся сведчаннем высокай прававой культуры, адлястроўвалі такія прагрэсіўныя ідэі, як суверэннасць дзяржавы, усеагульнасць права і інш. Пасля эаключзння Крэўскай уніі і ўсё большага збліжэння з Польшчай у арганізацыю кіравання дэяржавай сталі пераносіцца тыя рысы і формы, якія склаліся тады ў еўрапейскіх дзяржавах. Пры вялікім князі ("гаспадары") важным дарадчым органам з’яўлялася рада ("панырада"). Рада паноў ("панырада") бярэ свой пачатак са старажытных часоў, калі яна існавала пры кожным князі. Паступова значзнне 1 ўплыў рады ўзрасталі,і яна замест дарадчага органа пры вялікім князі пераўтвараецца ў дзяржаўную ўстанову, якая ўжо юрыдычна абмяжоўвае княжацкую ўладу. На падставе прывілеяў, выдадзеных вялікім князем у 1492 і 1506 гг., яна атрымлівае шырокія дзяржаўныя паўнамоцтвы. Без рады княаь не меў права выдаваць эаконы і пастановы агульнага характару, размяркоўваць самастойна дзяржаўныя даходы, ажыццяўляць знешнепалітычныя акцыі. У раду спачатку ўваходзілі выключна каталікі. Аднак ужо ў пачатку ХУІ ст. сярод паноў рады э’явіліся і
21
20 праваслаўныя. У склад рады ўваходзілі каталіцкі епіскап, ваявсды, каштэляны (камандэіры мясцовага войска), некаторыя старасты і ўрадавыя чыны: маршалкі (старшынствуючыя на пасяджзннях сейма і рады), канцлзр (кіраўнік дзяржаўнай канцылярыі), гетман (камандуючы ўзбрсенымі сіламі), падскарбій (кіраўнік фінансаў) і іншыя. Асаблівае эначэнне ў сістэме дзяржаўнага кіравання меў "вальны сейм", у які ўваходзілі члены рады, найважнейшыя чыны цэнтральнагэ і мясцовага кіравання, прадстаўнікі каталіцкага і праваслаўнага духавенства, а таксама па два дэпутаты ад шляхты з кожнага павета. Сейм з’яўляўся саслсўнапрадстаўнічым органам, які прымаў заканадаўчыя акты, устанаўліваў падаткі для вядзення вайны, вырашаў судовыя справы. У яго функцыі ўваходзіла таксама абранне вялікага князя.
КНІГІ ОНЛАЙН
