Гістарычны шлях Беларусі
Вучэбны дапаможнік для выкладчыкаў
Мікалай Сташкевіч
Памер: 21с.
Мінск 1995
Уключэнне заходніх земляў Русі ў склад Вялікага княства Літоўскага супала з пачаткам фарміравання беларускага этнасу. Працэс гэты быў паступовым, і выспяванне эсноўных прызнакаў, уласцівых беларускаму этнасу, заняло некалькі стагоддзяў. Перадумовы фарміравання беларускага этнасу склаліся яшчэ ў перыяд Полацкага княства. Найбольш спрыяльныя ўмовы для яго фарміравання склаліся ў ХІУ—ХУІ стст. У гэты перыяд моцная вярхоўная ўлада, якая ўсталявалася ў Вялікім княстве Літоўскім, у немалой ступені спрыяла аб’яднаўчым працэсам, наладжванню больш цесных эканамічных і этнічных сувязей паміж рознымі рэгіёнамі краіны. Гэтым былі створаны аб’ектыўныя перадумовы для фарміравання этнічнай тэрыторыі беларусаў. У ХІУ—ХУІ стст. набывае аднолькавасць бытавая культура. Распаўсюджваюода аднолькавыя тыпы прылад для апрацоўкі глебы і збора ураджаю. У выніку ажыўлення экаяамічнай дзейнасці ў гарадах утварылася моцнае гарадское саслоўе з яго характэрным побытам. Змены ў матэрыяльнай культуры і мове насельніцтва Беларусі ў ХІУ—ХУІ стст. былі настолькі значнымі, што ў гэты час сфарміраваўся новы комплекс традыцыйнай культуры і новая сістэма мовы, якая адлюстроўвала працас станаўлення беларускага этнасу. Этнакультурны працэс таго часу быў таксама важнай часткай фарміравання беларускага этнасу. :
Як і ўсякая этнічная супольнасць, беларускі этнас характарыэаваўся агульнымі прызнакамі: тэрыторыяй этнасу, пануючым эканамічным укладам, адзінай мовай, псіхічным складам, праяўляючым сябе ў культуры, этнічнай самасвядомасці. .
Беларускі народ, які з’яўляецца дамінуючым этнасам, стварыў
значныя культурныя каштоўнасці, якія сталі здабыткам агульнаеўрапейскай і міравой культуры. Сваёй самаадданай асветніцкай працай Скарына далучыў яго да духоўнай культуры Еўропы. Свой уклад у развіццё беларускай культуры ўнеслі 0. Вудны, В. Цяпінскі і інш. 7 ХУ—ХУІ стст. беларуская культура дасягзе найболыпага свайгс рссквіту. 7 гэты перыяд Белэрусь актыўна ўключаецца ў эўрапейскі кулыурнагістарычны працэс. У Вялікім княстве Літоўскім ва ўмовах палітычнага і духоўнага ўзаемадаейнічання адбывалася таксама станаўленне літоўскай, украінскай і польскай культур. Усе народы, якія прымалі ўдзел у палітычным, эканамічным і культурным жыцці Вялікага княства Літоўскага, перш аа ўсё беларускі і літоўскі, а’яўлягаца гістарычнымі нашчадкамі гэтай дзяржавы. Таму ёсць усэ падставы Вялікае княства Літоўскае, Жамойцкае і Рускае лічыць БеларускаЛітоўскай дзяржавай.
3. АСАБЛІВАСЦІ РАЗВІЦЦЯ БЕЛАРУСКІХ ЗЕМЛЯУ У МЕЖАХ
РАСІЙСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ
У выніку падзелаў Рэчы Паспалітай да Расіі былі далучаны беларускія землі, на якіх пражывала больш за 3 млн. чалавек. Па адміністрацыйный рэформе тэрьггорыя Беларусі была падзелена на пяць губерняў:'Віцебскую (губернскі горад Віцебск), Мінскую (губернскі горад Мінск), Гродэенскуг (губернскі горад Гродна), Віленскую (губернскі горад Вільна). Прычым у Віцебскуо губерню таксама ўвайшлі паветы э рускім 1 латьапскім насельніцтвам, у Гродзенскую і Віленскую з польскім і лэтышскім. Віцебская і Магілзўская губерні ўтварылі беларускае генералгубернатарства, Гродзенская, Мінская і Віленская — Літоўскае генералгубернатарства.
На беларускіх эемлях, якія адыйшлі па падэелу Рэчы Паспалітай да Расіі, шляхце, што прысягнула царскай уладзе, даваліся ўсе правы і прывілеі, якімі карысталася дваранства па законах Расійскай імперыі. Аднак былі абмежаваны правы і самастойнасць магнатаў. Рускі ўрад забараніў мець ім уласнае войска, зменшыў самаўпраўства шляхты. У 1774 г. па дароўнай грамаце Кацярыны П была ўтворана Беларуская каталіцкая епархія. Устанаўлівалася свабоднае спавяданне каталіцкай веры, захоўваліся зямельныя ўладанні каталіцкіх касцйлаў 1 кляштараў. Аднак каталіцкаму 1 ўніяцкаму духавевству эабаранялася схіляць да сваёй
22 веры праваслаўных. Каталіцкая царква страціла сваё пануючае палажэнне ў Ееларусі.'
На беларускія гарады распаўсюджваліся прыншпы рускага самакіравання, якія былі вызначаны "Жалаванай граматай гарадам” 1735 г. Яна ліквідэвала юрысдыкцыю свецкіх і царкоўных феадалаў над гэраджанамі, якія пражывалі на гэтых эемлях. Урад таксама вымушаны быў выкупіць прыватнаўладальніцкія гарады 1 мястэчкі. У сярэдзіне XIX ст. у Беларусі налічвалася больш за 290 гарадоў, у якіх пралывала 318 тысяч чалавек.
Па рускаму ўзору было арганізавана і кіраванне губернямі Беларусі (выканаўчая ўлада перадавалася губернатарам, у губернскія праўленні, казённыя палаты і іншыя адміністрацыйныя ўстановы). Да 1840 г. у беларускіх губернях асноўным заканадаўчым кодэксам заставаўся Статут Вялікага княства Літоўскага 1588 г. Былі ўнесены толькі змены ў сістзму судовых устаноў. На тэрыторыі Ееларусі былі створаны губернскія земскія суды для раэгляду часткі грамадзянскіх спраў. У гэты перыяд пачалі дзейнічаць спецыяльныя царскія ўказы, што датычыліся сацыяльнабытавога стану яўрзйскага насельніцтва, якое жыло на тэрыторыі Беларусі. Яўрэям, пгго займаліся гандлем, па ўкаэу 1780 г. дэзвалялася запісвацца ў купецтва. Царскім загадам 1794 г. вызначалася мяжа яўрэйскай аседласці, у якую ўвайшлі беларускія і частка украінскіх эемляў. У 50я гады на тэрыторыі Ееларусі цалкам зацвердзілася ваканадаўства Расійскай імперыі.
3 далучэннем беларускіх земляў да Расіі амаль не адбылося змен у сацыяльнаэканашчным становішчы сялян. Яны як і раней заставаліся эалежнымі ад сваіх уладальнікаў. Рускі царыэм шырока раздаваў маёнткі з сялянамі рускім памешчыкам, буйным ваенным чыноўнікам, дэяржаўным санаўнікам. Фондам для гэтага служылі стараствы і каралеўскія эканоміі, секвестраваныя маёнткі магнатаў і шляхты, выехаўшых за мяжу, і валоданні некаторых ліквідаваных каталіцкіх кляштараў. Асноўная частка такіх земляў была раэдадзена ва ўсходняй Беларусі. У пачатку XIX ст. рускія памешчыкі атрымалі ў беларускіх губернях больш 200 тысяч рэвізскіх (мужчынскіх) душ. Асобныя катэгорыі сялян, якія раней лічыліся вольнымі і паўвольныш (галоўным чынам асобы. якія знаходзіліся на службе польскіх і літоўскіх феадалаў), сталі таксама прыгонНЫМІ.
У сярэдаіне XIX стст. сялянства складала амаль 90 працэнтаў
23 усяго насельніцтва Ееларусі. Каля 70 працзнтаў сялян э'яўляліся прыгоннымі, і толькі каля 19 працэнтаў былі каэённнмі (даяржаўнымі) сялянамі. Нввялікую групу (каля 3 працэнтаў) складалі дварсвыя сяляне. якія не вялі сваёй гаспадаркі, а працавалі на памешчыцкім двары і знаходзіліся на натуральным утрыманні. Памешчыпкаа эемлеўладанне ў Ееларусі эахавала буйнапамесны характар. Амаль чвэрць усіх зямельных плсшчаў беларускіх губерняў (на пачатак XX ст. памешчыкі валодалі 10 млн. дзесяцін зямлі) належла 100 буйным аграрным магнатам. Бслыпасць жа памешчыкаў мелі ад 100 да 500 дзесяцін зямлі.
Еа ўмовах абвастрэння крызісу феадальнапрыгонніцкіх адносін рускі царызм імкнуўся ўзмацніць свае палітычныяпазіцыі ў Беларусі. Задушыўшы польскае паўстанне 1830—1831 гг. , царскія ўлады нанеслі ўдар і па тайных рэвалюцыйных арганізацыях ў Беларусі. Важнае значанне ў барацьбе з рзвалюцыйным рухам адвсдзілася "Асобаму камітэту па справах заходніх губерняў", які быў створаны ў 1832 г. Адной з галоўных задач у працы камітэта было насаджэнне рускага дваранскага землеўладання ў Беларусі і Літве. ХЬць гэтыя меры і мелі пэўны поспех, аднак спыніць рэвалюцыйнае бражэнне, якое сыходзіла ад мясцовай шляхты, не ўдалося. Тады камітэт паспрабаваў арганізаваць масавае перасяленне ў Беларусь рускіх дзяржаўных сялян. Аднак і гэтыя меры не далі станоўчых вынікаў. "Асобы камітэт па справах заходніх губерняў" пачаў ажыццяўленне мерапрыемстваў па русіфікацыі Ееларусі (гэтая палітыка праводзілася ў галіне кіравання, суда, асветы, культуры). У мясцовыя адміністрацыйныя органы прызначаліся рускія чыноўнікі.
У 1839 г. па загаду царскіх улад аб’ядноўвалася ўніяіікая царква з праваслаўем, што аслабіла польскакаталіцкі ўплыў на беларускае насельніцтва. У гэты ж перыяд як каталіцкае, так і праваслаўнае духавенства паэбавілася правоў валодання зямлёй і сялянамі. У 1840 г. на тэрыторыі беларускіх губерняў адмянілі дзейнічанне Літоўскага Статута, паўсюдна ўводэілася рускае заканадаўства. Усё дзярлаўнае справаводства, а таксама выкладанне ў навучальных установах вялося толькі на рускай мове. Асобым царскім загадам, выдадзеным у 1840 г. , забаранялася ўлываць у афіцыйных дакументах тэрміны "беларускія губерні", "Беларусь" і замест іх уводэілася наэва "Паўночназаходні край".
Такая палітыка, натуральна, не магла ўмацаваць царызм у Беларусі, стрымаць далейшае развіццё рэвалюцыйнага руху. Гэтаму не
25
24 спрыялі і сацыяльнаэканамічныя працэсы, штс адбываліся ў беларускіх губернях. У канцы ХУШ ст. у Беларусі, як t па ўсёй Расіі, пачалося раалалзнна феадальнапрыгонніцкага ладу. У яго нетрах фарміраваліся новыя буржуазныя аднссіны. Памешчыцкая гзспадарка губляла свой натуральны характар і ўсё больш звяавалася а рынкам. У сувязі з гэтым узмацняецна працэс маёмаснага расслаення сялян.
Прамысловасць у Беларусі развівалася своеасабліва. На працягу першай паловы XIX ст. тут пераважзла дробная вытворчасць. У 1860 г. з агульнай колькасці 4020 прамысловых прэдпрыемстваў 3860 уяўлялі сабой невялікія майстэрні: на кожнай а іх працавала менш эа 16 рабочых. Як вядама, большасцю прадпрыемстваў валодалі памешчыкі. На іх працавалі прыгонныя сяляне. Перавага прыгоннай працы на прамысловых прадпрыемствах Беларусі была асаблівасцю яе эканамічнага раавіцця. У моц гэтага ў беларускіх губернях вельмі марудна развівалася капіталістычная вытворчасць. Прыгоннае права стрымлівала перэход Беларусі да індустрыяльнага этапа развіцця.
У 40—50я гады праііэс разлажэння феадальнапрыгонніцкай сістэмы перарос у крыаіс. Аб гэтым сведчыць разарэнне сялянскай гаспадаркі, ааняпад памешчыцкіх маёнткаў, марудныя тэмпы прамысловага раэвіцця. У абстаноўцы нарзстання рэвалюцыйнага крыэісу царскія ўлады вымушаны былі пачаць падрыхтоўку адмены прыгоннага права. Правядзенне рэформы рускае самадаяржаўе вырашыла пачаць a беларускалітоўскіх губерняў. 19 лютага 1861 г. Маніфест аб адмене прыгоннага права і прзект "Палажэнняў аб сялянах, якія выйшлі а прыгоннай аалежнасці", былі эзцверджаны царом. У Беларусі рзформа 1851 г. праводзілася на аснове агульнага 1 двух мясцовых "Палажэнняў". Згодна з гэтымі дэкументамі, белзрускія сяляне абвяшчаліся асабіста вольнымі. У карыстанне ім былі выдаелены невялікія надзелы. Там, дае панавала абшчыннае аемлекарыстанне (у Магілёўскай і ўсходняй частцы Віцебскай губерняў), пзмер сялянскага надэелу выаначаўся ў ззлежнасці ад плошчы пахатнзй зямлі, якая эаставалася ў памешчыкаў. Вайвялікшы надаел на душу мужчынскага полу выаначаўся ў памеры 4—5,5 даесяціны аямлі, самы малы — 1,3—2,8 дзесяціны. У Мінскай, Гродэенскай 1 Віленскай губернях "Палзлэнне" захоўвала дарэформенны надаел, птго ўааконьвала адрэзкі, якія выдэяляліся памешчыкамі да рэформы.
КНІГІ ОНЛАЙН
