Гістарычны шлях Беларусі
Вучэбны дапаможнік для выкладчыкаў
Мікалай Сташкевіч
Памер: 21с.
Мінск 1995
У ноч з 17 на 18 снежня 1917 г. прыступілі да абмеркавання і прыняцця рэаалюцыі. З’вэд вырашыў: устанавіць рэспубліканскі
30 лад у межах беларускай аямлі. Пры гэтым прыэнаў, што Беларусь а’яўляецца складанай часткай Расіі. З'езд таксама выказаўся за неадкладнае стварэнне органа краявой улады ў ассбе Усебелэрускага савета сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутэтаў, якому часова да склікання Усебеларускага ўстаноўчага сходу перадавалася кіраванне краем і даручалася устанавіць аднссіны а цэнтральнай уладай, адкаанай перад Саветам рабочых, салдацкіх і сялянскіх дзпутатаў. Ідзя самаазначэння Беларусі, якая ішла эніау, ад ініцыятывы народных мас, атрымаўшы адлюстраванне ў настроі сацыялістычных фракцый з’езда, была падхоплена і падтрымана ўсімі яго далегатамі як альтэрнатыва палітыцы ПаўночнаЗаходняга абка. .а Р^ДРП(б) у нацыянальным пытанні. На з*зздзё, такім чынам, па~ рамагла аўтанамісцкая плынь.
Аднак такое рашэнне не адпавядала ўстаноўкам ПаўночнаЗаходняга абкама РСДРП(б). Пасля таго, як быў прыняты першы пункт рээалюцыі, па яго рашэнню з'езд быў рааагнаны. Гэтым самым палітычныя метады барацьбы былі вычарпаны і проціборствуючыя Сілы перайшлі да адкрытай канфрантацыі. Нягледаячы на рэпрэсіі, №1Я абрушыліся на дэлегатаў з’езда а боку бальшавікоў, яны не дэмаралізаваліся. Пад аховай мінскіх чыгуначнікаў дэлзгаты, якія а'яўляліся ааконнымі прадстаўнікамі бзларускага народа, сабраліся ў чыгуначным дэпо і выбралі Раду (савет) Усебеларускага з’езда. 21 снежня 1917 г. РадаЕыканаўчы камітэт на чале а Я Варанко пасля таго, як часці Чырвснай Арміі пакінулі Мінск, а германскія яшчэ не занялі яго (пасля зрыву мірных перамоў нямецкія войскі пачалі займаць тэрыторыю Беларусі), выйшаў э падполля і 21 лвтага абвясціў "Першую Устаўную Грамату да народаў Беларусі". У ёй ён абвясціў сябе часовай уладай на тэрыторыі Беларусі і ўэяў на сябе абавязацельства склікаць Усебеларускі ўстаноўчы з'еад. Выканкам таксама сфарміраваў першы беларускі урад
Народны сакратарыят. Яго першым старшынёй стаў Я Варанко.
. Выканкам а’езда паслядоўна дзейнічаў у адпаведнасці a палітычнай сітуацыяй, якая складвалася ў Беларусі. Як толькі быў падпісаны Брэсцкі мірны дагавор і аначная частка тэрыторыі Беларусі апынулася пад германскай акупацыяй, Выканкам прыняў "Другую Устаўнуп Грамату , у якой абвясціў Беларусь (у этнаграфічных межах пражывання беларусаў) Народнай Рэспублікай — БНР. Яе асноўныя этапы павінен быў зацвердэіць устаноўчы э’езд, які меркавалася склікаць на аснове ўсеагульнага, роўнага, тайнага і пра
31 парцыянальнага выбарчага права, невалежна ад роду заняткаў, нацыянальнай прыналежнасці і веравыанання. Рэарганіааваны ў Раду БНР выканкам з’еада быў аб’яўлены заканадаўчым органам, а выканаўчым — Нарсдны сакратарыят. Грамата дэкларавала асноўныя дэ макратычныя прынцыпы: свабоду слова, друку. сходаў, забастозак. а таксама правы на нацыянальнаасабістую аўтаномію, раўнапраўе ўсіх моў народаў Беларуоі, эаявіла аб адмене прыватнай уласнасці на аямлю і перадачы зямлі тым, хто яе апрацоўвае, і інш.
Вясной 1918 г. грамадскапалітычная сітуацыя ў Беларусі склалася не на карысць бальшавікоў. На акупаванай тэрыторыі, у прыватнасці ў Мінску, на першае месца выступіла Беларуская сацыялістычная грамада, якая фактычна ўзяла на сябе ініцыятыву стварэння нацыянальнай дзяржаўнасці. Па ініцыятыве яе фракцыі 24 і 25 сакавіка 1918 г. Рада БНР прыняла "Трэшою Устаўную Грамату", у якой абвяшчала неэалежнасць Беларускай Народнай Рэспублікі ў этнаграфічных мелах пралывання беларусаў (Магілёўшчына, беларускія часткі Міншчыны, Гродэеншчына — з Грсдна, Беластокам і інш. , Віленшчына. Смаленшчына, Чарнігаўшчына). Гэты факт быў прызнаны дэюрэ Украінскай Народнай Рэспублікай, Літвой і дэфакта Турцыяй, Фінляндыяй і самой Савецкай Расіяй. Германія не прызнала незалежнуто БНР. Адмовіліся прыанаць яе незалежнасць і урады краін Антанты. Ва ўмовах нямзцкай акупацыі, незалежна ад яе зместу і формы, БНР аб’ектыўна не магла сташ> рэальнасцю. Рзда БНР і Народны сакратарыят стварылі пзўную палітычную структуру а зачаткамі дзяржаўнай арганізацыі. Разглядаючы сябе выразнікаш і абаронцамі інтарзсаў беларускай нацыі, яны заявілі пра шмат якія крокі ў рэаліэацыі яе правоў на самастойную дзяржаўнасць. Аднак у моц неспрыяльных для БНР энепшепалітычных і ўнутраных абставін поўнае ўвасабленне ў жыццё нацыянальнадзяржаўнай ідэі так і эасталося неажыццёўленай надзеяй. Тым не менш гэта была важная старонка ў гісторыі беларускага народа, у вызначэнні яго нацыянальнай дзяржаўнасці.
Абвяшчанне неаалежнай БНР стымулявала рост нацыянальнай самасвядомасці беларускага народа, зрабіла ўплыў на палітычных праціўнікаў самааэначзння Беларусі. Ануляванне Брэсцкага міру, вызваленне тэрыторыі Беларусі ад нямецкай акупацыі, больш узважаная палітыка кіраўніцтва Савецкай Расіі стварылі ўмовы для рэалізацыі ідэі бэларускай дзярлаўнасці на савецкай аснове. Правядэенне падрыхтоўчай работы па стваранню беларускай савецкай
33
32
дгярлаўнасш ў канцы снежя 1913 г., фарміраваннэ Часовага рабочасялянскагэ ўрада (старшыня 3. Ф. Жылуновіч), прыняцце 1 отудееня 1919 г. Маніфеста аб стварэнні БССР сведчыла пра наступленна нсвай стадыі супярэчлівага і складанага працэсу нашааначзння баларускага народа. Аднак першыя крскі ЕСОР па адрадяэнню сваёй незалежасш былі перапынены процідэеяннем іншых крэін.
у моц складаных ваеннапалітычных абставін I з'аад Оаветаў Ееларусі, які праходаіў 23 сакавіка 1919 г. , на толькі аамацаваў утварэнне ЕССР і аапвердаіў першую яе Канстытуцыю, але і прыняў рашэнне аб аб’яднанні а Савенкай Літвой. Гэтым сэмым было перапынена нацыянальнадзяржаўнае будаўніцтва ў Беларусі. Гэта штучнае дэяржаўнае ўтварэнне фактычна праіснавала да жніўня 1919 г. , г. зн. да той пары, пакуль яго тзрыторыя не была акупавана псльскімі інтэрвентамі, і толькі ў канцы ліпеня 1920 г. у выніку выазалення Ееларусі ад польскай акупацыі склаліся ўмовы для аднаўлення савецкай рэспублікі. Гэта ажыццявілася 31 ліпеня 1920 г. абвяшчэннем дэкларацыі аб неаалежнасці ЕССР. Аднак адраджэнне ЕССР адбылося на тэрыторыі шасці паветаў Мінскай губерні (яшчэ ў 1919 г. Віцебская і Магілёўская губерні ўвайшлі ў склад РСФСР, a ў 1921 г. па Рыжскаму мірнаму дагавору Захсдняя Беларусь была ўключана ў склад ПЬлыпчы). Працэс станаўлення беларускай даяржаўнасці быў надзвычай складаным, супярэчлівым, выключна цяжім і часам драматычным.
У снежні 1922 г. ЕССР, а’яўляючыся адным з заснавальнікаў СССР, стала яго раўнапраўным членам. Аднак, нягледзячы на ўсялякія перапкоды, у БССР у першыя гады яе існавання працягвалі развівацца нацыянальнаадраджэнчыя працэсы. У кастрычніку 1925 г. беларускаму савецкаму ураду перадала свае паўнамоцтвы Рада БНР, якая анаходаілася ў эміграцыі. Яна прызнала БССР як нацыянальнуто дзяржаву беларускага народа.
У 20я гады, калі пачалося ажыццяўленне палітыкі беларусізацыі, адбылося вяртанне беларускага народа да сваіх канонаў. Гэта палітыка ажыццяўлялася не стыхійна, а праз накіраваную дзейнасць органаў даяржаўнай улады. У 1924 г. і 1926 гг. адбылося ўабуйненне БССР. У яе склад былі ўключаны паветы з беларускім насельніцтвам, якія раней адыходзілі да РСФСР. У 1939 г. адбылося ўз’яднанне Эаходняй Беларусі з БССР. Гэта ўа'яднанне палалыла канец гістарычнай нясправядлівасці падзелу Беларусі, стварыла ўмовы для кансалідацыі беларускай нацыі.
Умацаванне каманднабюракратычнай сістэмы, культу асобы, адмаўленне ад новай эканамічнай палітыкі рэака абмежавалі і падарвалі тыя асноўныя вынікі, якія былі дасягнуты беларускім народам у нацыянальнадаяржаўным і культурным будаўнінтве. У 30я і наступныя гады БССР фактычна фармальна з'яўлялася суверзннай дзяржавай.
Гераіам і самаадданасць беларускага народа ў барацьбе з фашыэмам у другой міравой вайне сталі здабыткам міравой супсльнасці. Аднак, адміністрацыйнабюракратычная сістэма, што зацвердзілася ў СССР, растаптала правы беларускага народа і давяла эканоміку і культуру да крызіснага становішча. Незваротны ход гістарычных падзей падвёў беларускі народ да адзіна правільнага выбару: 27 ліпеня 1990 г. Еярхоўны Савет рэспублікі прыняў "Дэкларацыю аб дэяржаўным суверэнітэце БССР", a 25 жніўня 1991 г. — аб’явіў аб поўнай незалежнасці Беларусі.
3 гзтага часу Рэспубліка Беларусь (так яна завецца) — суверэняая дзяржава, якая аацвердэілася на аснове ажыццяўлення беларускай нацыяй яе неад'емных правоў на самаааначэнне, даяржаўнасць беларускай мовы, верхавенства народа ў выбары свайго лёсу ў адпаведнасці з агульнапрыэнанымі нормамі міжнароднага права.
Гістарычна энаходаячыся на перакрыжаваннях міравых цывілізацый, Веларусь ужо цяпер з нагоды свайго геапалітычнага становішча можа адыграць вядучую ролю ў станаўленні новай міравой цывіліэацыі.
Пытанні для абмеркавання з навучэнцамі:
1. Калі і якія ўсходнеславянскія плямёны аасялілі тэорыторьпо Беларусі?
2. Чым было выклікана ўавьппэнне Полацкага княства і які эканамічны і грамадскапалітычны лад быў характэрны для яго ў ХХП стст. ?
3. Якія прычыны паскорылі ўтварзнне Вялікага княства Літоўскага?
4. Які ўплыў акааалі на ўнутранае жыодё Вялікага княства Літоўскага палітычныя і культурныя традыцыі Полацкага княства?
5. У чым быў асноўны сэнс эаключэння Крэўскай, а потым ЛЬблінскай уній?
6. Значзнне дзейнасці 1 творчасці Ф. Скарыны і іншых бела
35
24
рускіх асветнікаў.
7. Чаму Вялікае княства Літоўскае агубіла сваю даяржаўную самастойнасць пасля ааключэння Люблінскай уніі?
8. Якія прычыны знанамічнагэ і культурнага заняпада Ееларусі ў ХУП—ХУШ стст. 7
9. Яксй была сутнасць палітж; царыгма ў Ееларус: ў кэнцы ХУШ — першай палове XIX стст. ?
10. Якімі былі асаблівасці сацыялднаэканамічнага развіііця Ееларусі ў другой палове XIX — пачатку XX стст. ?
11. Хто і калі абгрунтаваў ідэп нацыянальнадзяржаўнага адраджэння беларускага народа?
12. Якое гістарычнае значэнне мае Усебеларускі кангрэс у рэалізацыі нацыянальнадэяржаўнай ідэі беларускага народа?
13. Ці можна прызнаць дату 25 сакавіка 1918 г. нацыянальным святам беларускага народа?
14. Ці з’яўлялася абвяпгіэнне БССР альтэрнатывай Беларускай Народнай Рэспубліцы?
15. У чым была сутнасць палітыкі беларусізацыі 20х гадоў?
КНІГІ ОНЛАЙН
