Гістарычны шлях Беларусі
Вучэбны дапаможнік для выкладчыкаў
Мікалай Сташкевіч
Памер: 21с.
Мінск 1995
Кан=ц XI—ХП стст. прайшоў у бесперапынных міжусобных войнах. Знясільваючыя войны цяжарам клаліля на сялян і гараджан Полацкага княства. Тш не менш яно працягвала стабільна развівацца ў сацыяльных і палітычных адносінах. У гэты перыяд у Пблацку і некаторых іншых гарадах княства пачаў складвацца палітычны лад, пры якім моц стаў набіраць сход гараджан — веча. Аб гэтым сведчаць і старажытныя летапісы, запісаўшыя, што палачане "сталл управляться вечем, как в велнксм Новгорсде н Пскове, государя над собой не нмелй". Рашэняе веча было абзвязковым для ўсяго нэсельніцтва Полацка і яго малых гарадсў — наваколляў ("прыгарадаў"). Аўтарытэт Полацкага княства быў дастаткова вялікім. Сакза а ім шукалі пмат якія старажатнарускія князі. На працягу доўгага гістарычнага перыяду гэта дзяржаўнае фарміраванне вяло незалежную ад Кіева палітыку, будавала эканашчнае і культурнае жыццё, зыходзячы выключна толькі са сваіх мэтаў і мясцсвых умоў. Гзта пацвярджаюць і летапісы. 3 улікам адзначанага паўстае пытанне: ці не ўгойваем мы вытокаў самабытнай беларускай народнасці. яе дзяр жаўнага жьшда? У гэтай сувязі, відавочна, можна пагадзіцца са сцвярджзннем беларускага гісторыка ЛЕрмаловіча аб тым, што на аснове крывіцкадрэговіцкага аб’яднання і адначаснага з ім працэсу асіміляцыі балтаў вырастала новае этнічнае ўтварэнне — палачане, якія сталі першым правобразам беларусаў. Пблацк і яго аемлі былі асяроддзем пачатковай гісторыі Беларусі.
У X ст. усходнія славяне сталі паступова асвойваць землі верхняга 1 сярэдняга цячэння Нёману. Летапісы і археалагічныя даныя сведчаць аб тым, што найбольш старажытнымі беларускімі гарадамі тут а’яўляліся Навагрудак (у старажьггнасці Наваградак), Заўкавыск, Гродна (Гарадня). У ХП—ХШ стст. яны ўло былі цэнтрамі. феадальных княстваў. У 50—70я гзды ХШ стагоддзя Панямонне стала арэнай жорсткай барацьбы паміж галіцкавалынскімі і
9
літоўскімі княаямі. Для яе вынікаў важнае значэнне мела паэіцыя мясцовых славянскіх феадалаў, улік іх інтарэсаў. Як паведамляе ГаліцкаВалынскі летапіс, у 1252 г. у сваёй рэаідэнцыі — Наваградку — гаранаваўся і прыняў тытул караля князь Міндоўг. Да гэтагэ часу ён устанавіў свой кантрсль над суседнімі княстваш Пслацкай Русі. Карыстаючнся агульнай сітуацыяй, якая склалася пасля нападу татараў на Русь, ён далучае да свайго княства так званую Чорную Русь.якая займала тэрытсрьго па праваму прытоку Немана. Ен устанавіў тут свап ўладу над гарадамі Гродна, Ваўкавыскам. Яго прыхільнікі таксама аацвердаіліся і ў самім Піолацку. Сталіцай уэнікшай дзяржавы Міндоўг арабіў Наваградак. У сярздаіне ХШ ст. яму ўдалсся стварыць адаінув даяржаву, якая паслужыла асновай Вялікага княства Літоўскага. Пасля смерці Міндоўга барацьбу эа ўмацаванне даяржаўнага адэінства Вялікага княства Літоўскага працягваў яго сын Всйшалак.
Падпарадкаванне адаінай уладае невялікіх славянскіх княстнаў прыпыніла працэс іх феадальнага драблення. Яно садэейнічала інтэграцыі насельніцтва гэтых княстваў у магутнае дэяржаўнае ўтварэнне, якое дало новы імпульс іх дзяржаўнаму жыццю. Полацкае княства, якое ўвайшло ў Вялікае княства Літоўскае, забяспечыла пераемнасць у развіоді культуры, а потым прыярытэт і дзяржаўнае аначэнне беларускай мовы ў новым даяржаўным утварэнні.
Аднак на працягу шматлікіх дзесяцігаддэяў афіцыйная гістарыяграфія адхіляла багзтыя традыцыі беларускага народа эпохі сярэднявечча, не ааўважала яго імкнення да даяржаўнай кансалідацыі. Тым самым яна стварала комплекс напаўнацэннасці цэлага народа.
2. БЕЛАРУСЬ У СКЛАДЗЕ ВЯЛІКАГА КНЖТВА ЛІТОУСКАГА I РЭЧН ПАСПАЛІТАЙ
Скаваная догмамі і прыдуманымі схемамі гістарычная і палітыкаправавая думка стварала міф пра тае, пгго Вялікае княства Літоўскае было выключна літоўскай даяржавай, хоць і па эаймаемай тэрыторыі, і па колькасці насельніцтва, і па войску этнічныя літоўцы складалі ў даяржаве прыкладна 15—20 працзнтаў. Міфам было сцвярджэнне і аб тым, што быццам бы літоўцы, заваяваўшы беларускія і украінскія землі, устанавілі там не толькі сацыяльны, але і нацыянальны прыгнёт. Гэтую версію найбольш пас
лядоўна адстойваў беларускі гісторык Л. 0. Абецэдарскі. У сваёй кніае "У святле неабвержаных фактаў" (Мінск, 1969) ён пісаў: "Сутнасць дзяржавы вызначаецца не этнічным складам насельніцтва,не яго мовай, а палітычнай арганізацыяй пануючага —аса. Вялікае княства Літоўскае стварылася ў УШ ст. не на тэрытсрыі ўласнай Літвы як дзяржава літоўскіх феадалаў". Натуральна. гзты вывад не адпавядае гістарычнай рзчаіснасці. Таму і існуе неадкладная патрэба разбурыць гэтыя старыя ўяўленні і догш і даць адказ на пытанне: ці мае гістарычныя і юрыдычныя правы Рэспубліка Беларусь лічыць сябе наследніцай і пераемніцай Вялікага княства Літоўскага?
Звернемся да гісторыі. Як сведчаігь шматлікія дакументы, ва ўмовах барацьбы з крыжакамі і з пагрсзай татарамангольскага нашэсця ў другой палове ХШ ст. уэнікла беларускалітоўская даяржава (у басейне Нёмана) а цэнтрам у Навагрудку, якая стала ядром моцнай еўрапейскай дзяржавы Вялікага княства Літоўскага, Рускага, Жамойцкага. Шмат якія летапісы пацвярджаюць, што яно ўзнікла па ініцыятыве Літвы, а дакладней у выніку вострай барацьбы літоўскай анаці, якая і падштурхнула Міндоўга абаперціся на Навагрудскае княства ў барацьбе за эб'яднанне эаходнерускіх і літоўскіх аемляў у адну даяржаву Вялікае княства Літоўскае. Ужс пры вялікім князі Гедыміне (час княжання — 1316—1341 гг.) болыпая частка тэрыторыі сучаснай Беларуоі э’яўлялася складанай часткай Літоўскай дзяржавы. На яе тэрыторыі жлі як славяне, так і літоўцы. Працэс славянізацыі балнкага элемента працягваўся зл да ХУІ ст. 1 паступова ахапіў раёны. якія мяжуюць зараз з Літоўскай рэспублікай, а таксама Вільна (Вільнюс) і Віленскі край. Толькі ў сярэдзіне ХУ ст. , канчаткова выаваліўшыся ад уладальніцтва нямецкіх крыжакоў (1410 г. , Грунвальдская бітва), да Еялікага княства Літоўскага далучыліся Зіэмойція (Жмудзь), сучасная тзрыторыя Літвы на захад ад Вільнюса і Каўнаса. Пры ўтварэнні гэтай дзяржавы, у моц значнага раэвіцця феадальных адносін, а таксама распаўсюджвання хрысціянства (а літоўцы да 1387 г. заставаліся апошнім яаычніцкім народам у Еўропе) беларуская культура і мова сталі ў ёй пануючымі. Такім чынам, наколькі ў галіне палітыкі ініцыятыва энаходзіласп ў руках літоўскіх князёў, настолькі адваротнай была сітуацыя ў галіне эканомікі і культуры. У гэтых галінах актыўнасць належыла этнічнаму насельніцтву западнарускіх земляў, прычым у галіне ідэалогіі вяду
ю чую ролю адыгрывалі праваслаўныя царкоўныя цзнтры.
Паняцце Вялікае княства Літоўскае, Рускае, Жамойцкае сфарміравалася ў першай палове ХУ ст. і выкарыстоўвалася для падтрымання годнасці вялікага княвя. Гэты тытул спачатку самавсльна (яшчэ ў 1322 г. Гедымін у падрыхтаваным пры яго двары лісце да папы рымскага называў сябе "каралём літвінаў і многіх русінаў”), а з 1401 г. эаконна насіў спачатку Вітаўт, потым Свідрыгайла, Сігіамунд Кейстутавіч, Каэімір Ягелонавіч, яго сыны Сігізмунд I Стары і Аляксандр і ўнук Сігіамунда П Аўгуст. У рускіх дакументах яны называліся "гаспадарамі" ці "вялікімі князямі".
Тэрыторыя Вялікага княства Літоўскага фарміравался паступова. У сярэдаіне ХІУ ст. яна межавала на поўначы з валоданнямі Лівонскага ордэна, а на паўночным усхсдэе з Полацкай зямлёй, на ўсходзе — з зямлёй Смаленскай і па Дняпру да вусця Прыпяці з ЧарнігаваСеверскімі землямі, на поўдні з Кіеўскімі і Валынскімі да Заходняга Буга, а па Бугу да Гродна на Нёмане — з ПЬлыпчай. Ад Гродна да вусця Нёмана Вялікае княства Літоўскае межавала з валоданнямі Тэўтонскага ордэна. На пачатак ХУ ст. яно падпарадкоўвала вялікую тэрыторьпо ва Усходняй Еўропе. Пад уладай вялікіх літоўскіх князёў аб’ядналіся землі, неаднолькавыя па ўароўню грамадскага раавіцця. Ееларускія і украінскія аемлі, якія называліся Русь, знаходзіліся на ступені развітога феадалізму, між тым як на карэнных літоўскіх эемлях працэс феадалізацыі яшчэ толькі пачынаўся. Акрамя таго, сама Літва не была сацыяльнз згуртаванай: Аўкштайція адрознівалася ад Жамойціі адносна буйным княжацкім і баярскім землеўладаннем і структурай кіравання. Аднак, нягледэячы на складаныя сацыяльныя працэсы, якія адбываліся ў Вялікім княстве Літоўскім, дзякуючы ўмелай палітыцы вярхоўнай улады, у структурах якой супрацоўнічалі найбольш уплывовыя колм рознага этнічнага паходжання 1 канфесійных поглядаў, яно не толькі змагло абараніць сваю незалежнасць у складаных умовах, але і ператварыцца ў ХІУ—ХУІ стст. у адзін з асноўных цэнтраў кансалідацыі заходнерускіх (беларускіх, украінскіх і часткова рускіх) аемляў.
Доўгі час сярод гісторыкаў ішлі дыскусіі як называць гэтую дзяржаву. У красавіку 1992 г. на "круглым стале" ў Мінску вядомыя гісторыкі Беларусі і Літвы (удзел прымалі польскія, англійскія і італьянскія гісторыкі) у выніку плённай навуковай
11 дыскусіі прыйшлі да высновы: дзве суверэнных дэяржавы Рэспубліка Ёеларусь і Літоўская Рзспубліка а’яўляюцца прамымі пераемніцаш гісторыі Вялікага княства Літоўскага, яксе павінна вызначацца як літоўскабеларуская ці аднолькава — беларускалітоўская даяржава, а улікам укладу, які на працягу доўг.ага часу ўнссіў у палітычнае і культурнае раавіодё Вялікага кйяства Літоўскага украінскі этнас. Тш самым было адноўлена тое самае вызначэнне дэяржавы, якое ўжывалі ў сваіх навуковых працах беларускхя гхсторыкі яшчэ ў 2Оя гады. 3 умацаваннем сталінскага рэжыму гэтае выаначэнне анікла з навуковых прац, а тыя, хто спрабаваў яго адстойваць, былх рэпрэсіраваны.
Вялікае княства Літоўскае, несумненна, было поліэтнічнай (якая складалася не толькі з адной народнасці) феадальнай манархіяй. Дэяржава гэта да сярэдаіны ХІУ ст. уяўляла сабою сукупнасць паасобных княстваў і ўдэелаў і з’яўлялася свайго роду федэрзцыяй. У ХУ ст. Вітаўт скасаваў шмат якія княствы і ўдэелы, ператварыўшы іх у нзмесніцтвы. Месца апошніх княаёў у іх эанялі прыаначаныя ім нэмеснікі. У гэты час Вялікае княства Літоўскае дасягнула сваёй найвышэйшай магутнасці. Да яго былі далучаны асобныя воласці Смаленскай і Чарнігаўскай эемляў, шэраг іншых малых княстваў. На поўдні Вялікае княства Літоўскае выйшла да Чорнага мора, на псўначы да Балтыйскага мсра. Пасля уніі a Каронай Польскай у 1569 годае (Лісблінскал унія) Вялікае княства Літоўскае апынулася ў складзе Рэчы Паспалітай.
КНІГІ ОНЛАЙН
