Гістарычны шлях Беларусі
Вучэбны дапаможнік для выкладчыкаў
Мікалай Сташкевіч
Памер: 21с.
Мінск 1995
I хаць раформа 1861 г. была праведэена не на карысць сялян.
яна адкрывала шлях да аацвярджэння буржуаэнзга грамадства ў Беларус1.
Апынуўшыся ў канцы ХУШ ст. у межах Расійскай імперыі, беларускі нарсд паступова .асэнсоўваў свой шлях гістарычнага рззвіцця. Калі ў першай палове XIX ст. рсст рэвалюцыйнай самасвядомасш беларусзў выяўляўся ў межах псльскага рэвалюцыйнага руху, то паўстанне 1863 г. пзкінула глыбокі след у свядомасці ўсіх слаёў беларускага грамадства. істстна паўплывала на спецыфіку грамадскапалітычнай думкі. Адзін з яга кіраўнікоў К. Кзліноўскі на старонках заснаванай ім першай беларускай гаэеты "Мужыцкая праўда" ааклікаў народ адстсйваць ідэі сацыяльнай і нацыянальнай свабоды. У ходзе паўстання ён заклікаў стваршь незалежную ад Полыпчы і Расіі Беларускую рэспубліку. Сфармуляваная ім нацыянальнадзяржаўная ідэя атрымала раавіццё ў праграмах усіх грамадскіх рухаў.а потым і э'явіўшыхся ў XX ст. на палітычнай арэне беларускіх нацыянальнадэмакратычных партый (БСГ і інш.). Яны выступалі аа ўстанаўленне ў Расіі федэратыўнай рэспублікі а агульным сеймам (Канстытуцыйным сходам) для ўсіх народаў і прадастаўленне нацыянальнадаяржаўнай самастойнасці Беларусі ў межах гэтай федэрацыі.
У межах Расійскай даяржавы пачаўся прапэс фарміравання беларускай нацыі. Ен быў звязаны з развіццём капіталізму, які і даў пачатак новаму этапу ў развіцці беларускага этнасу. Беларуская нацыя фарміравалася на этнічнай і сацыяльнай аснове, характэрнай для папярэдняй феадальнай эпохі. Некаторыя рысы, уласцівыя беларускай нацыі — мова, тэрыторыя, самасвядомасць, асаблівасці псіхічнага складу — выэначыліся ў папярэдні перыяд і складалі аснову для ее фарміравання. НЬвым і абавяэковым прыанакам любой нацыі а’яўляецца тэндэнцыя да раавіцця эканамічных сувяаей, наяўнасць уласнай прамысловасці, рабочага класа, буржуааіі. Гэтыя прызнакі нацыі маглі а’явіцца толькі а раэвіццём капіталіаму. Працэс фарміравання беларускай нацыі быў доўгім, адносна марудным і супярэчлівым. Ён заняў перыяд а канца ХУНІ стагоддая і працягваўся ў XX стагоддэі. Беларуская нацыя фарміравалася ў мелах Расійскай даяржавы на тэрыторыі пяці паўночнаэаходніх губерняў: Мінскай, Магілёўскай, Віцебскай, Віленскай 1 Гродзенскай. Гэта, натуральна, не магло не адбіцца на рысах 1 спецыфіцы этнічнага развіцця беларусаў: на мове, адміяістрацыйнатэрытарыяльным дэяленні, эканоміцы, культуры,
25 нацыянальнай самасвядомасці. Да таго ж нацыянальны склад насельніцтва Беларусі быў незднародным. Па перапісу 1897 г. на яе тэрыторыі пралывала больш за 6,5 млн. чалавак. 73 працэнты іу складалі беларусы, 13,3 працэнта яўрэі, 4,7 працэнта — украінцн, 4,3 працэнта рускія, 2,5 працэнта палякі і 1,7 працэята іншыя народнасці. Ееларусы ў асноўнай сваёй масе э’яўляліся сялянамі.
На пачатак XIX ст. сацыяльная структура беларускага насельніцтва характарызавалася наступным чынам: больш 50 працэнтаў (каля 2530 тысяч чалавек) а’яўляліся батракамі і вясковай беднатой, 30 працэнтаў (больш 1514 тысяч) сярэднім сялянствам, каля 20 працэнтаў (1030 тысяч) памешчыкамі, аграрнай буржуаэіяй, фальваркавай шляхтай, купецтвам. Гандлёвапрамысловае насельніцтва падаялялася на ўладальнікаў прамысловых прадпрыемстваў, іандляроў (каля 20 тысяч), рабочых 1 рамеснікаў (разам з сем ямі 200 тысяч). Каля 80 працэнтаў баларускага насельніцтва складаў пралетарыят, паўпралетарыят і бядяейшая частка беларускай вёскі, а амаль 20 працэнтаў аднссілася да заможных слаёў. Значную праслойку сярод маёмных слаёў насельніцтва займала аграрная буржуааія (з 650 тысяч сялянскіх двароў 71 тысяча былі заможнымі, гэта аначыць каля 11 працэнтаў усіх гаспадарак). Па зканамічнаму становішчу да вясковай буржуааіі бліака далучалася фальваркавая і аасценкавая шляхта.
Частка шляхты была апалячанай, але, як сведчаць даследаванні па этнаграфіі і гісторыі Беларусі, па нацыянальнаму паходжанню большасць яе была беларускай. Шляхта з’яўлялася найболып актыўнай палітычнай сілай беларускага насельніцтва. Гэта было абумоўлена яе асобым становішчам у эканамічным жыцці края. Я.Лэсік, адзін з ідэолагаў беларускага нацыянальнага адраджэння, пісаў пра гэта так: "Шляхта не ведала прыгоннага права і мела 2 валокі зямлі, ці 40 даесяцін. Праўда, была і беааямельная шляхта... Да апошняга часу болыпасць мала добрыя гаспадаркі. Двякуючы большай заможнасці ў параўнанні з сялянскімі гаспадаркамі шляхта дасягнула высокага культурнага уэроўню. Піляхта ааўжды была ў курсе рыначных цэн і ўмела гэтым карыстацца пры сбыце сваёй прадукцыі. Пры іншых гістарычных умовах шляхта заснавала б буржуааную прамысловасць і гандлёвуто буржуаэію".
Аднак гэтага не адбылося, бші магутныя стрымліваючыя фактары, якія не дазволілі шпаркімі тэмпамі сфарміравацца беларус
27 кай нацыянальнай буржуазіі. Адным з такіх стрымлівапчых фактараў а’яўлялася мяжа яўрэйскай аседласці, куды ўваходэілі і беларускія губерні. На гэтай тэрыторыі царскія ўлады аабаранілі яўрэйскаму насельніцтву ааймацца сельскай гаспадаркай, і таму ўса яны былі сканцэнтраваны ў гарадах. Праэмернасць яўрэйскай рабочай сілы і насгул перанасаленасць гарадоў яўрэйскім назальніцтвам, якое ааймалася галоўным чынам рамбсніцтвам і гандлам, стрымлівала прыток у іх выхадцаў з беларускай вёскі, што, натуральна, дэфарміравала працэс станаўлення беларускай нацыянальнай буржуаэіі. Канкурэнцыя з рускай і яўрайскай буржуааіяй, вуакасць унутранага рынку, засілле польскіх памешчыкаў усё
гэта не дазваляла ёй як класу ааявіць пра сябе ў поўны голас. На пачатковым этапе раавіцця капіталізму яна не магла акаэаць моцны ўплыў на палітычнае і духоўнае жыццё беларускага грамадства. A гэта, безумоўна, не магло не адбівда на раэвіцці нацыянальнай самасвядомасці беларусаў, якая па шматлікіх прычынах засталася несфарміраванай.
На працягу некалькіх стагоддзяў беларускі народ апынуўся на мяжы процістаяння дввюх славянскіх двяржаў — польскай і рускай. У сваёй палітыцы абедзве гэтыя дэяржавы ігнаравалі інтарасы беларускага народа. Характэрнай рысай палітькі Расіі і Польшчы здносна да беларускіх аемляў а’яўлялася не толькі тэрытарыяльная экспансія, але і пастаяннае імкненне змянть этнічную арыентацыю беларускага народа (апалячыць ці русіфікаваць). Гэта рабілася дзеля таго, каб зацвердзіць тут законнасць прэтэнэій дзвюх спаборнічапчых паміж сабою дэяржаў. У моц гэтага беларусэў вымушалі капіраваць самасвядомасць суседніх атнасаў — рускага ці польскага. Менавіта гэта і наклала адбітак на фарміраванне беларускай нацыі. Кансалідацыю беларусаў у нацыю стрымлівалі і тыя абставіны, што яны да гэтага часу не мелі сваёй даяржаўнасці, і гэты працэс развіваўся ў межах шматнацыянальнай Расійскай імперыі.
Тым не менш з раавіццём капіталізму ішоў паступовы працэс фарміравання беларускай нацыі. Стварэнне аканамічнай і тэрытарыяльнай супольнасці абумовіла ўанікненне адэінай беларускай мовы. Нацыянальная беларуская мова фарміравалася пераважна на грунце сярэднебеларускай (мінскамаладаечанскай) дыялектнай групы. Лывая народная гаворкавая мова паступова замацоўвалася ў літаратуры. Аднак у сувяві а тьм, што яна э'яўлялася мовай прыгнечанай нацыі, не маючай сваёй даяржаўнасці, яе станаўленне аатрымліва
23
лася. На ёй не вялося навучанне ў школах, амаль што не выда валіся публіцыстычныя і мастацкія творы.
У пачатку XX ст. у сувязі а актывізацыяй дэмакратычных сіл пачаўся ўздым беларускага напыянальнага вызваленчага руху. Гзтаму спрыяла рэвалюцыя 19C51907 гг. Мэтай баларускага нацыянальнагз руху было развіццз нацыянальнай культуры, мовы, стварэнне дзяржаўнасці беларускага народа. Арганізатарам, ідэйным і палітычным кіраўніком барацьбы за нацыянальнае адраджэнне з’яўлялася Беларуская сацыялістычная грамада (БСГ) — партыя, якая была створана ў пачатку XX ст. Яна аб’ ядноўвала прадстаўнікоў роэных сацыяльннх слаеў, накіраваных на дэмакратычнае пзраўтварэнне грамадства. БСГ намагалася стаць выраэнікам імкненняў усяго беларускага народа, актыўна выступала за фарміраванне яго нацыянальнай самасвядомасці.
У гэты перыяд у Ееларусі праходзілі сацыяльнаэканамічныя эменн, якія былі звязаны са станаўленнем і далейшым распаўссджваннем нсвых элементаў індустрыяльнага грамадства. Аднак гэты працэс у Ееларусі працякаў замаруджаныыі тэмпамі. Галоўнай прычынай усяго гэтага было тое, што Беларусь, з'яўляпчыся аграрнай ускраінай Расійскай імперыі, якая па сутнасці была і сама краінай другога эшалона індустрыяльнага развіцця, даганяючага Tuny, апмнулася ў ліку тых нацыянальных рэгіёнаў, якія заставаліся яе сыравінным прыдаткам. Таму ў сістэйе Расійскай імперыі беларускія губерні характарызаваліся адносна невысокім узроўнем эканамічнага развіцця, што, натуральна, адбівалася на сацыяльнакласавай і палітычнай кансалідацыі беларускай нацыі.
Равалюцыя ў Расіі адкрыла новы этап у барацьбе беларускага народа за сваё сацыяльнае 1 нацыяльнае вызваленне.
4. СТАНАУЛЕННЕ БЕЛАРУСКАЙ НАЦНЯНАЛЬНАЙ ДЗЯРЖАУНАСЦI. БАРАЦЬБА ЗА РЭАЛІЗАЦЫЮ ДЗЯРЖАУНАГА СУЕЕРЭНІТЭТА.
Рэвалвцыя 1917 г. паскорнла працэс фарміравання рэвалюцыйнай самасвядомасці працоўнага народа Беларусі. Яна абудзіла беларускі народ да асэнсавання неабходнасці аднаўлення сваёй незалежнай дзяржаўнасці. Носьбітам ідэі самаазначэння беларускага народа выступалі нацыянальнадэмакратычныя партыі (БСГ, БНГ, ЕХД, БПНС 1 інш. ), дзейнасць якіх каардынавала Вялікая беларуская рада. Яны ў сваіх патрабаваннях абмяжоўваліся нацыяналь
29
на дзяржаўным утварэннем у межах адзінай Расійскай дзмакратычнай дзяржавы. Ідэі і рух да нацыянальнай дзяржаўнай незалежнасці супалі з ломкай сацыяльнаэканамічнай і палітычнай сістэмы ў хсдзе Кастрычніцкай рэвалюцыі.
Важнай вехай на шляху да беларускай дзяржаўнасці быў Усебеларускі з’езд, які праходзіў у Мінску 15—1S снежня 1917 г. З’евд быў скліканы па ініцыятыве Вялікай беларускай рады, а таксама Беларускага абласнога камітэта (БАК) пры Выканкаме Усерасійскага Савета сялянскіх дэпутатаў,які стаяў на пазіцыях эсераў.
На а’ездэе былі прадстаўлены розныя палітычныя плыні — ад членаў буржуаэных нацыянальных груповак да прадстаўнікоў рэвалюцыйнадэмакратычных партый і арганіаацый. Усяго на з’ездае прысутнічала 1872 дэлегаты (1167 дэлегатаў мелі рашаючы голас, 705 дарадчы). Такога форума ў 1917 г. не збіраў ні водны нарсд Расіі. Наэываць гэты зеад Усебеларускім меліся ўсе падставы: на ім былі прадстаўлены Віленская. Віцебская, Магілвўская, Мінская, Гродзенская і Смаленская губерні. Большасць партыйных дэлегацый належалі да сацыялістычных рухаў (БСГ, БНГ. ЕСДРП, эсэры, трудавікі). Па сацыяльнаму складу на а’ездзе былі прадстаўлены галоўным чынам сяляне. Гэта адлюстроўвала сутнасць сацыяльнакласавай структуры самога беларускага народа. Таму невыпадкова з’езд узначаліў як ганаровы старшыня сялянскі сын з Гродаенскай губерні акадэмік Я.Нарскі. Па ўсіх карэнных пытаннях рэвалюцыі, всабліва па праблемах улады, вайны і міру, аграрнаму, дэлегаты не разыходзіліся з намерамі бальшавікоў. Па нацыяльнаму пытанню выявіліся дзве лініі. Адна з іх — лінія на абвяшчэнне незалежнай парламенцкай рэспублікі, другая — на прадастаўленне Беларусі статуса нацыянальнадзяржаўнай аўтаноміі ў межах Расійскай дэмакратычнай рэспублікі. Бальшавіцкая фракцыя, якая аб’яднала на з’ездзе 118 дэлегатаў, кіруючыся ўстаноўкамі ПаўночнаЗаходняга абласнога камітэта РСДРП(б), адмоўна сустрэла гэтыя прапановы. Яна выступіла супраць стварэння нацыянальнай дзяржаўнасці беларускага народа. Гэта і падпггурхнула частку дэлегатаў з’езда да больш рашучых дзеянняў — яны сталі патрабаваць абвяшчэння незалелнай Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР). Аднак сярод дэлегатаў быў моцны аўтанамісцкі настрой. Таму іх патрабаванні засталіся не рэалізаванымі.
КНІГІ ОНЛАЙН
