Гістарычны шлях Беларусі
Вучэбны дапаможнік для выкладчыкаў
Мікалай Сташкевіч
Памер: 21с.
Мінск 1995
Даяржаўнаправавы саюа паміж Вялікім княствам Літоўскім 1 Польшчай, які працягвзўся амаль чатыры стагоддаі, акзааў значны ўплыў на ўсю гісторыю народаў гэтых дэяржаў. Еажна адэначыць, што пачатак гэтаму саюэу дало пагадненне , яксе былс заключана 16 жніўня 1335 г. у аамку Крэвз, дзе вялікі княэь Літоўскі Ягайла прыняў прапзнову прадстаўнікоў Полыпчы ўэяць шлюб з польскай каралевай Ядвігзй 1 тым самым аб'яднаць дзве дзяржавы пад сваёй уладай.
Умовы Крэўскага пагаднення ў поўным аб'ёме невядомыя. Гістарычныя хронікі паведамляюць толькі пра абяцанні, якія быццам бы Ягайла даў польскім прадстаўнікам. Аднак аапіс гэтых абяцанняў, як відзць, падроблены, і па болыпасці пунктаў яны не былі выкананы. Па ўмовах Крзўскай уніі ў аб’яднанай даяржаве кароль 1 вялікі князь спалучаліся ў адной асобе. Кіраўніком дзяржавы абвяшчаўся Ягайла, а потым меркавалася, пгго выканаўчая ўлада
13
12 будае нэлежыць яго прамш нашчадкам. Уключэнне Вялікага княства Літоўскага ў склад Пслыпчы аэначала ліквідацыю яго даяржаУнай самастойнасці. У правядаенні сваёй палітыкі Ягайла абапіраўся на буйных феадалаў, якія прынялі каталіцкую веру. Яны атрымлівалі ад Ягайлы роэныя прывілеі. Літоўскія феадалыкаталікі станавіліся апорай Ягайлы ў рэалізацыі Крэўскіх пагадненняў. 13 студаеня 1401 г. на э’еадае буйныя феадалы, якія прынялі каталіцкую веру, спецыяльнай граматай пацвердаілі саюа Еялікага княства Літоўскага а Полыпчай. Праа два месяцы аналагічныя важныя абяцанні пацвердэілі і польскія феадалы, што сабраліся ў Faдаме. Гэтыя акты ставілі ў няроўнае становішча феадалаў перш аа ўса беларускіх і украінскіх’ аемляў, спавядаўшых праваслаўе, паколькі дараваныя Ягайлам прывілеі на іх не распаўсюджваліся.
Унія выклікала ў Вялікім княстве Літоўскім рашучае супраціўленне. Барацьбу ўаначалілі полацкі княэь Андрэй і гродаенскі Вітаўт. У выніку Ягайла і польскія феадалы вымушаны былі адмсвіода ад першапачатковай задумы пагаднення. За Вялікім княствам Літоўскім была аахавана самастойнасць, у княстве эаставаўся свой урад, каэна, войска. Еылі адноўлены таксама правы вялікага князя як кіраўніка дэяржавы. У 1404 г. Вітаўт быў прыананы вялікім князем. Палякам было аабаронена набываць аемлі і сяліцца ў Вялікім княстве Літоўскім. Са свайго боку Вітаўт абяцаў выступіць сумесна а Польшчай супраць энешніх ворагаў. Гэтыя пагадненні дакладна выаначылі сутнасць дзяржаўнаправавой сувяаі Вялікага княства Літоўскага з Полыпчай як персанальную унію дзвюх дэяржаў пад верхавенствам аднаго гасудара. Пагадненні 1401 г. былі аыхсдным момантам у аб’яднанні сіл усходнееўрапейскіх народаў у іх барацьбе супраць крыжакоў. Вынікам гэтага стала перамога беларускага, украінскага, рускага, літоўскага і польскага народаў над крыжакамі пад Грунвальдам, якая стала перадумовай поўнага знішчэння Тэўтонскага ордэна. Перамога гэта садзейнічала павышэнню міжнароднага аўтарытэта Вялікага княства Літоўскага і Польшчы, а таксама ўадыму нацыянальнай с'амасвядомасці славянскіх яародаў.
Крэўская унія прынесла 1 шкоду беларускаму народу: пачалося распаўсюджванне каталіцывму, а разам з ім паланізацыя беларусаў. Гзты працэс працягваўся некалькі стагоддаяў.
Заключыўшы унію э Польшчай, Вялікае княства Літоўскае змагло забяспечыць адносны спакой на эаходніх мелах дэяржавы. Аднак
уж ў канцы ХУ першай палсве ХУІ стст. абвастрыліся супярэчнасці паміж Вялікім княствам Літоўскім і Мэскоўскай (Расійскай) дэяржавай. Пврш аа ўсё гэта было абумоўлена тым, што два гістарычна склаўшыхся цэнтры выступалі як абіральнікі старажытнарускіх аемляў у адаіную дзяржаву. Еялікія літоўскія князі рабілі ўсе, каб не даспусціць узмацнення Масквы, а маскоўскія княаі ааключалі ваеннапалітычныя саюаы, накіраваныя супраць Літвы. 1 Вялікае княства Літоўскае, і Маскоўская даяржава, пашыраючы сваю тэрыторыю, у канцы ХІУ ст. сутыкнуліся аваімі межамі. 3 гэтага часу і пачьшаецца саперніцтва паміж імі ў эбіранні старажытнарускіх аемляў. Часта гэта саперніцтва насіла варожы характар, вылівалася ў войны.
У канцы ХУ — першай палове ХУІ стст. Вялікае княства Літоўскае вымушана было адступаць пад націскам маскоўскага войска. Няўдачы ў войнах а Маскоўскай даяржавай, рух аа далучанне да гэтай дзяржавы ў беларускіх эемлях, антыфеадальныя выступленні сялян ускладнілі ўнутрыпалітычнае становішча ў Вялікім княстве Літоўскім. У гэты час Маскоўская двяржава прымае адчайныя аахады, каб аабяспечыць сабе выхад да Балтыйскага мора. Як процідаеянне гэтаму ўанік саюэ Лівонскага ордэна, Польшчы, Вялікага княства Літоўскага. У адкаа рускі цар Іван ІУ у студвені 1553 года пачаў вайну супраць Лівоніі. Гэта вайна, атрымаўшая наэву Лівонскай, працягвалася да 1583 г. Пад ударамі рускага войска Лівонскі ордэн распаўся і вымушаны быў прызнаць сябе васалам Еялікага княства Літоўскага, у сувяэі а чым ваенныя дэеянні перамясціліся на яго тэрыторьпо. У 1563 г. пасля асады быў уаяты Полацк. Рускаму войску адкрываўся шлях на Вільна (Вільнюс). Пагроза страты беларускіх і украінскіх земляў прымусіла літоўскіх феадалаў пайсці на больш цесны сапз а Польшчай.
У 1569 г. у Любліне быў скліканы сумесны сейм Полыпчы і Вялікага княства Літоўскага, на якім было падпісана пагадненне аб уніі. Абедэве дзяржавы аб’ядналіся ў адно цзлае, у адэін дзяржаўны арганіэм. Новае дзяржаўнае ўтварэнне атрымала назву Рэч Паспалітая. Польскі кароль адначасова станавіўся і вялікім княаем літоўскім. Ён насіў тытул "караля польскага 1 вялікага княая літоўскага 1 рускага". Улада караля абмяжоўвалася сеймам, які яго выбраў. У сейме былі прадстаўлены як польскія, так 1 феадалы Еялікага княства Літоўскага. За Вялікім княствам Літоўскім аахоўвалася яго наава, права выдаваць мясцовыя ваконы, мець
15
14 унутранае кіраванне і судовыя органы, войска і чаканіць сваю манету. Беларускія землі эаставаліся ў складзе Вялікага княства Літоўскага, а украінскія адыходзілі да Польшчы. У тэкст Ліоблінскай уніі былі ўключаны пункты, якія адмянялі забарону на набыццё польскімі феадалаш аямельных уладанняў на тэрыторыі Вялікага княства Літоўскэгэ. У далейшым гэта дазволіла раздаваць каралю зямельныя палалаванні польскім феадалам у Беларусі і садзейнічаць пашырзнню ўплыву каталіцызму і паланіэацыі феадальнай вярхушкі. Такая палітыка прывяла да абмежавання ад народа вышэйшых слаёў, якія, апалячыўшыся, сталі для яго чужой культурнай сілай.
Рэч Паспалітая' як федэрацыя дзвш ■ даяржаў Польшчы і Еялікага княства Літоўскага і чатырсх народаў (беларускага, пальскага, літоўскага і украінскага), у сапраўднасці будавалася не па акту Люблінскай уніі (1569 г.), які прадугледжваў стварэнне ўнітарнай дзяржавы, а на аснове практыкі саюзных адносін, што і пачалося э Крэўскай уніі, якія былі аамацаваны ў Статуце Еялікага княства Літоўскага 1588 г. Аднак Вялікае княства Літоўскае паступова губляла свой статус у Рэчы Паспалітай. У другой палове ХУП ст. феадалы Рэчы Паспалітай, напалоханыя размахам выэваленчай барацьбы беларускага і украінскага народаў, узмацняюць нацыянальнарэлігійны прыгявт. Правадніком гэтай палітыкі, як і раней, з’яўляўся Ватыкан і ордэн езуітаў. У канцы ХУП — пачатку ХУШ стст. насільнае распаўсюджванне Брэсцкай царкоўнай уніі ( прынята ў 1596 г.) набыло яшчэ больш шырокія памеры. Законам 1697 г. на тэрыторыі Беларусі і Літвы забаранялася ўжыванне беларускай мовы ва ўрадавых установах. Беларусам дазвалялася пісаць толькі на польскай ці палатыні. У ХУШ ст. Вялікае княства Літоўскае канчаткова страчвае сваю дзяржаўную самастойнааць. Раэвіццз Беларусі адбываецца ва ўмовах крызісу Рэчы Паспалітай. Аж да паўстання 1794 г. ідэя нацыянальнай незалежнасці не ўзнікала . I толькі ў ходзе паўстання Найвышайшая ЛітоўскаБеларуская Рада, якой падпарадкоўваліся літоўскабеларускія сілы, заявіла аб сваіх прэтэнзіях на самастойнае кіраўніцтва ў Літве і Беларусі. Аднак яе прэтэнзіі былі адхілены польскімі кіраўнікаш паўстання. Адраджэнне Рэчы Паспалітай меркавалася імі ў якасці ўнітарнай дзяржавы.
У выніку дыпламатычных камбінацый і буйных ваеннапалітычных сутыкненняў у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, якія пачаліся ў
апопшяй трэці ХУШ ст. 1 скончыліся пздаелам Рэчы Паспалітай, у склад якой уваходэілі 1 беларускія землі, аб’яднаныя ў Вялікае княства Літоўскае,яна страціла нацыянальнуто незалежнасць і была ўключана ў дзяржаўныя граніцы Аўстрыі, Прусіі і Расіі. Беларускія аемлі, якія з’яўляліся ядром Вялікага княства Літоўскагз, увайпші тады у склад Расійскай імперыі.
Гісторыя, такім чынам, пацвярджаг, пгго даяржаўныя традыцыі беларускага народа, увасобленыя ў Вялікім княстве Літоўскім, сваімі вытокамі ўваходаяць у еўрапейскуто цывілізацыю Сярэднявечча. I хоць сярод вучоных няма адзінства адносна часавых і геаграфічных межаў гзтай цывілізацыі, тым не менш мы будзем мець на ўвазе Еўропу X—ХУІ стст., куды ўваходзіла і Вялікае княства Літоўскае, асноўным ядром якога былі беларускія землі. Менавіта ў гэты перыяд склаліся асноўныя структуры еўрапейскай цывілізацыі сярэднявечча, якія яшчз фактычна не былі інтэнсіўна раамытыя элементамі новага індустрыяльнага грамадства. У гэтых часавых межах грамадства сярэдневяковай Беларусі было феадальным.
Піго ж такое феадаліам? Гэта такі эканамічны лад, у якім уласнікамі зямлі з'яўляліся феадалы, эксплуатаваўшыя аалежных сялян.
Вядома, што на працягу ХІУ—ХУ стст. галоўнае багацце Еялікага княства Літоўскага і асноўны сродак вытворчасці — эямля — перайшла ва ўласнасць феадалаў — вялікага князя і шляхты, а таксама царквы і часткова гараджан. Беларускія сяляне, з’яўляючыся асноўнай вытворчай сілай, становяцца толькі землекарыстальнікамі. У залежнасці ад таго, чыей зямлёй яны карысталіся, сяляне падзяляліся на дзяржаўных (гаспадарскіх) 1 прыватнаўладальніцкіх. Меліся групы манастырскіх (духоўных) сялян, а таксама групы сялян — слуг, якія выконвалі роаныя сацыяльныя работы (конюхі, рыбаловы, бортнікі, рамеснікі, упраўляючыя гаспадаркай і іншыя). Да сярэдэіны ХУІ ст. у Беларусі панавала абшчыннае землекарыстанне, а пасля ажыццяўлення ў 1557 г. зямельнай рэформы, якая атрымала назву "валочнай памеры", адбылася змена абшчыннага землекарыстання падворным. Сэнс рэформы быў у тым, што кожная сялянская гаспадарка эамацоўвалася аа часткай валокн (уся зямля феадала падзялялася на роўныя ўчасткі — "валокі" па 21,3 га). Сяляне станавіліся прыгоннымі. 3 валокі вызначалася сума розных павіннасцей. Яны былі рознымі для цяглых пялян < =патп^
КНІГІ ОНЛАЙН
