Данілавічы
Іосіф Зямчонак
Выдавец: Сумежжа
Памер: 62с.
Паставы 2004
Фоіа 22. Сельскагаспадарчая выстава ў Данілавічах. Ксеракопія з часопіса „Przysposobienie Rolnicze” за 1934 г
37
роўскі Нікадзім (Зарэжжа 63), 'Гурло Адэлія (Зарэжжа 62), Турло Рамуальд (Зарэжжа 63), Варанкевіч Антон (Сарокі 358), Варан-кевіч Ян (Лісуны 357), Зямчонак Браніслаў (Гараватка 110).
У часопісе „Przysposobienie Rolnicze” за 1934 год быў надрукаваны фотаздымак з сельскагаспадарчай выставы ў Данілавічах (гл. фота 22).
Гісторыяй, якая адбылася ў мястэчку Дунілавічы ў 30-х гг. XX ст., не пагрэбаваў бы і Шэкспір для сюжэту адной з сваіх трагедый. Аднак Шэкспіра сярод местачкоўцаў не аказалася. Таму трагедыю ніхто не напісаў. Але з’явілася песня.
ДУНІЛАВІЦКАЯ БАЛАДА
У аўторак уранні, Як сонейка ўзышло, Прыйшоў Map ’ян к Аліне, Сказаў ён ёй ўсё.
- Аліна дарагая,
Ці знаеш, што зрабіў: Сягоння на світанні, Матулю я забіў.
Я знаю, дарагая, Што мне цяпер рабіць.
3 таго ж пісталета Хачу цябе забіць...
- Навошта нам страляцца, Калі ахвота жыць?
Але:
Map 'ян не думаў доўга
I пісталет бярэ.
I проста без прыцэлу Аліне ў грудзі б ’е... - А дзе гэты злачынец, Што донечку забіў Гадочкі маладыя
38
Ў труну яе злажыў?
Вязлі хавайь Аліну У чорнайу труне, Map 'ян тады хаваўся Між ветак на сасне. Матулю толькі раніў Had мілаю грудок...
I на яе магіле
Націснуў на курок.
„...Над Дунілавічамі буіпавала вясна. Быў канец красавіка. На могілках. як і ўсюды навокал, шумелі-калыхаліся ледзь кра-нутыя лістотай дрэвы. Тут сабраліся людзі з усяго павета. Хавалі дзяўчыну. I Ірыгожую, маладую. Яна ляжала ў труне ў бялюткім вясельным убранні. Яе забойца сядзеў на вялізнай сасне, што расла непадалёк, і глядзсў звбрху на тую, якую кахаў так моцна, што здолеў забіць... Назаўтра ён прыйшоў на свежую магілу, прыставіў пісталет да скроні і націснуў на курок...
...Вялізны шэры помнік. На ім барэльеф Божай маці ў жалобе. Літары за 60 гадоў амаль не сцёрліся, таму надпіс на помніку можна прачытаць: „Аліна Самовіч. Жыла 26 гадоў. Забіта28 кра-савіка 1936 года”. Кім? I гэта было напісана на помніку, але нечая клапатлівая рука здзёрла-саскрэола польскія літары. каб праз га-ды ніхто не зразумеў і не ўспомніў...”, - падавала аб гэтым вы-падку Алена Ляўковіч.
3 1939годаДунілавічыўскладзеБССР. 15.01.1940 годана-былі статус гарадскога пасёлка, сталі цэнтрам Дунілавіцкага раё-на. 3 04.07.1941 г. па 04.07.1944 г. былі акупіраваны фашысцкімі захоішікамі. За тры гады нямецкай улады ў раёне загінулі 992 чалавекі, з якіх 828 (у тым ліку 300 дзяцей) -у Дунілавіцкім гета ў лістападзе 1942 года. Гітлераўцы ўчынілі расправу над яўрэй-скім насельніцтвам. Тое, што адбывалася тут паслужыла ці не сюжлам для аповесці Васіля Быкава „Жоўіы пясочак’, бо амаль
39
Фота 23. Помнік на месцы Дунілавіцкага гета
тысяча людзей не здзейсніла нават спро-бы неяк выратавацца, а пакорліва прынялі смерць.Трупы рас-страляных і параненых вывозілі за 1 км ад мястэчка і закопваліў вялікай загадзя пад-рыхтаванай яме. На месцы злачынства па-мяць загінуўшых уша-ноўвае абеліск (гл. фота 23). Праліўныя дажджы нават у 1998 г. навымывалі тут чалавечыя астанкі.
У ліпені 1943 го-да Дунілавічы былі моцна пашкоджаны ў ходзе вайсковай апе-рацыі Арміі Краёвай на пост нямецкай па-
ліцыі. Гэта была адна з першых акцый АК у Віленскай акрузе.
Дунілавічы і раён вызвалены воінамі 92-га стралковага кор-пуса, (камандуючы генерал-маёр М.Б. Ібянскі) 43-й арміі 1-га Прыбалтыйскага фронту ў ходзе Полацкай аперацыі, а таксама - партызанамі брыгады імя Ракасоўскага.
Працытую адзін дакумент таго часу на мове арыгіналу, з за-хаваннем асаблівасцяў правапісу:
„Отношення райкома партнн й Райнсполкома: После обшего собрання Дунйловнчского городского совета й между гражда-намн города: Постановнлй:
40
1. Органнзовать в Дунмловйчах сапоженую н портняжскую мастерскую, в вйду того, что населенвя совсем розувшнсь й ре-монт промзводйть нету где.
2. Отстройть байню, в впду того, что в городе Дунйловнчй нету где, служаіцему й рабочему, после работы прочзвестй себе порядок й культурный ВЙД.
3. Создать кузнечно-слесарный цех прн Дунйловйчах, ввмду того, что в населення не ймеется где подковать лошадей, й другве вйды рбмоша, сельскохозяйственного йнвентаря й прочйе работы!
4. После оккупацйй немцамм данной террнторнй по прй-быгмю Советской властй, граждане города Дунмловйчй, предла-гают о снятйй секретаря гор/совета, в ввду того, что данная секре-таршадо сеі одняшнего дня, былаправой рукой немецкой власта, орат секрегаря гор/совета служйт в полйцйй й в данный момент уехал с немцамн. Секретарь гор/совета Маевская работала в пользу немцев, раскатываясь в карете; населенйя спрашнвает, мы не можем понять хто-же может работать йлй же честный крестьянйн Советского Союза, йлй бывшая немецкая сотруд-нйца; Дуннловйчскйй гор/совет прсдлагает, секретаря с работы снять й поставнть на должность партнзанку, которая одолела [всрагодна, мелася на ўвазе „отдала ’] всю свою антйотыву [ма-быць, „йнйцйатйвуД Советской Власта Т. Ходан, Ходан Таню Нвановну!
Просйм наше решенне гор/совета Дунчловйчй утвердвть. 5/XII.1944 г. Пред. гор/совета! Леонмя”.
3 сакрэтнай дакладной запіскі сакратара Дунілавіцкага РК КП(б)Б Якаўлева сакратару Полацкага АК КП(б)Б Жэляніну „О налнчйй банднтскйх проявленнй по Дуннловйчскому району с 1.7 по 12.7.45 года”.
„Докладываю Вам, что банднтскйй террор уснлнвается й бандйтскне группы прннймают актввные действня по отноше-нчю к актнвным работнвкам, работнвкам села, уполномоченным
41
деревень, фйнансовым работнйкам, агентам уполнаркомзага, предам с/с, а также - террорнзйруют йх семьч, ограбляют йх ймуіцество, так же грабят чмуіцество райпотребкооперацйй. Гра-бят ларкч, нзбйвают заведуюіцйх прйлавкамн, убнвают лучшйх возчйков леспромхоза, которые перевыполняют нормы по лесовывозке.
...2. В ночь co 2 на 3 нюля бандгруппа в колнчестве 6 человек, вооружённая автоматамм, убнла жчтеля д. Балан Тузбмцкого с/с, актчвного рабочего леспромхоза, который выполнйл план лесо-вывозок за йюль месяц на 180 % Станюша Егора Антоновйча, 1902 года рожденчя.
3. 4 чюля 1945 года в 24 часа в д. Петровнчй Дунйловчч-ского с/с на хутор гражданйнаГннько Эдмунда Петровмча ворва-лась банда, в это время у его ночевал работнчк Поставского отде-ленйя спецсвязй Берлюков Ннколай Фёдоровмч 1910 года рож-денчя, отнялй у него автомат й пчстолет й увелй его с собой, о судьбе его нензвестно, по всей вероятностн, где-то убчлн.
4. 8 йюля в 4 часа дня во время служебного собрання по агн-тацнй рабочей сйлы для Глубокого й мобйлчзацйй крестьян на лесовывозку в деревнях Сергеевнчского с/с возле д. Токй был убнт председатель Сергеевйчского с/с т. Свентанскнй Нчколай Фёдоровйч й ранен в руку был йз групы содействня Парневнч Болеслав Вйкентьевнч”.
He адна сотня жыхароў Дунілавіцкага раёна беспадстаўна падвяргалася гвалту з боку савецкай улады ў часе барацьбы з заможным сялянствам і палітычнага пераследу іншадумцаў. Спі-сы неабгрунтавана рэпрэсіраваных і раскулачаных змешчаны ў маёй кнізе „Мястэчка пры гасцінцы. Старонкі гісторыі Варапаева і бліжэйшых населеных пунктаў” (Мінск 1995 г.). Прывяду толькі адзін прыклад. Справа ЛітвіновічаЯкаваМікалаевіча, якую вёў народны суд Пастаўскага раёна.
3 пратакола допыту 16 сакавіка 1950 года. „Літвіновіч Якаў, нарадзіўся ў вёсцы Параскі Савіцкага сельсавета Пастаўскага
42
раёна Маладзечанскай вобласці, беспартыйны, адукаваны. жа-наты, па нацыянальнасці — беларус, па сацыяльнаму паходжанню — кулак, жыхар вёскі Крыкалы Дунілавіцкага раёна Полацкай вобласці, са слоў - раней не судзімы, грамадзянін СССР.
Я нарадзіўся ў 1885 годзе, дзе пражываў да 1920 года, займаўся сельскай гаспадаркай. У 1910 годзе я выехаў у Амерыку’ дзе працаваў у г орадзе Бердзіфордзе на фабрыцы, якая выпускала тканіны. У 1921 годзе я вярнуўся на радзіму ў вёску Параскі. У 1923 годзе купіў 30 га зямлі ў вёсцы Чэтверць Пастаўскага раёна”.
Купіў на сваю бяду. I ці ж ён адзін быў такі? Але пазнаёмімся з пратаколам допыту гэтага „злачынцы” далей: „...пры былой Польшчы я меў 6 кароў, 3 коней, у час пасяўной і ўборкі наймаў да 10 чалавек работнікаў, меў пастуха. У 1940 г. у маёй гаспадар-цы зрабілі абрэзку зямлі да 15 га. У 1941 -45 гадах меў 4 каровы, 2 коней (і гэта пры акупацыі!).
У 1948 годзе прызнаны кулаком. Мне налічылі сельгаспа-даіку на суму 13 600 рублёў. Я выплаціў звыш 5000 рублёў, больш не змоі. У канцы лістапада 1948 года я вырашыў схавацца. Вы-ехаў разам з жонкай у Полацкую вобласць, Дунілавіцкі раён, вёску Крыкалы, дзе жыў у знаёмага Ю. Матошка да затрымання органамі МДБ у 1950 годзе”.
Суд вызначыў Літвіновічу Я. М. 7 гадоў з канфіскацыяй маё-масці і паражэннем у правах на 3 гады. Адсядзеў Якаў праўда толькі 2 гады і, быў вызвалены:
„Вярхоўны Суд БССР. 8 лютага 1952 г. №421 Начальніку турмы № 3 г. Баранавічы.
Накіроўваецца копія вызначэння Вярхоўнага Суда БССР на Літвіновіча Я. М., асуджанага нарсудом Пастаўскага раёна Ма-ладзсчанскан вобласці для неадкладнага вызвалення з-пад варты Аб выкананні тэрмінова паведаміць Вярхоўнаму суду БССР са спасылкай на нумар і дату вызвалення”.
Падпісаў гэту радасную для селяніна паперу намеснік стар-шыні Вярхоўнага Суда БССР Абушкевіч. Вялікімі літарамі па-
43
значана „ТЭРМІНОВАЕ ВЫЗВАЛЕННЕ”. Савецкая ўлада абра-бавала сям’ю Літвіновіча, зрабіла яе злачыннай, а потым хоць зміласцівілася. Цярпелі сотні і тысячы такіх хлебаробаў паўсёй Беларусі.
Гартаючы ў Глыбоцкім архіве падшыўку газеты „Сцяг Ста-ліна” за 1955 год, я натрапіў на сатырычную рубрыку „Наш кра-кадзіл”. Пэўным штрыхом да характарыстыкі часу прадстае фельетон ,,Тйхо вокруг..”'.
„Еслй дело йдёт об абонентной плате, то работннкй Дунн-ловйчского радчоузла „не спят в шапку”. Возьмут, н даже до-срочно, с каждого обладателя радноточкой. А вот, чтобы нала-дйть нормальную работу радчоузла вовсе не заботятся. Уже вто-рой месяц жйтелй д. ДуннловйЧй не слушают раднопередач йз Москвы, Мчнска.
Надсмотріцйк радноузла Егор Нванов й его сотрудннкй до-думалмсь прнменйть кое-что „новое” в веіцаннй. Ремонтаруя лйнйю Воропаево-Дунйловнчй, онй продалн часть столбов окрестным жчтелям за горелку. 14 в нетрезвом внде, сйдя на стол-бах, напевалн: „Тйхо вокруг..”. Наверное, не знают онй, что слу-шателям надоела такая музыка.
КНІГІ ОНЛАЙН
