Матэрыялы да 100-годдзя з дня нараджэння Міколы Шчакаціхіна, 1896–1940
Памер: 120с.
Мінск 1996
Н пусть за все прошедшее наградой Нам будет аромат цветов весенннх, П пзобплне плодов осенннх, П сладостная спелость вннограда. Чтобы забыв разлукн н скмтанья, В том белом доме, под напев прнбоя, Спокойно мы нзведалн с тобою Любвм последнее очарованье.
1112J.36.
50
ПІСЬМО М.М. ШЧАКАЦІХІНА ДА У.І. ПІЧЭТЫ¹
2 лютага 1939 года
і/х^чд нд
глл^^^чо^
w>uaw<_toa.M
14 ке. iA*eu4 КЛчпйі ^Ч
¹ Арыгінал пісьма выяўлены супрацоўнікам АН РБ кандыдатам гістарычных навук У.М. Токаравым. Захоўваецца пісьмо ў Архіве РАН, у Асабістым фондзе акадэміка У.І. Пічэты (Ф. 1548. Воп. 3. Спр. 244).
51
52
53
54
55
56
57
58
59
ВЫСТАЎКА "МАСТАЦТВА БЕЛАРУСІ XVIXVIII стст.
ЗНАХОДКІ М.М. ШЧАКАЦІХІНА"¹
У гэтым годзе грамадскасць Беларусі адзначае 100годдзе з дня нараджэння Мікалая Мікалаевіча Шчакаціхіна (1896’1940), віднага вучонага ітэарэтыка кулыуры Беларусі, заснавальніка беларускага мастацтвазнаўства. Гэтая дата міжволі прымушае нас азірнуцца ў мінулае, асабліва ў 1920я гг., перыяд найбольш актыўнай працы вучонага.
У 1926 г. М.М. Шчакаціхін прымае ўдзел у стварэнні 1й Усебеларускай мастацкай выстаўкі. На ёй экспанаваліся і творы з выстаўкі 1918 г., і новыя, выяўленыя і атрыбуціраваныя М.М. Шчакаціхіным. Дасканалае веданне М.М. Шчакаціхіным замежных моў (грэцкай, латыні, французскай, нямецкай і інш.), шырокая эрудыцыя, фундаментальная адукацыя, атрыманая ў Маскоўскім універсітэце, дазволілі яму арганічна ўключыць мастацтва Беларусі ў кантэкст еўрапейскай культуры з яе стылістычнай эвалюцыяй. Ва ўступным артыкуле да каталога 1й Усебеларускай мастацкай выстаўкі М.М. Шчакаціхін адзначыў важнасць мастацтва Беларусі для Маскоўскай Русі. Услед за акадэмікам І.Э. Грабаром ён яшчэ раз падцвердзіў, што менавіта беларускія майстры прынеслі ў Масковію барока ў ачышчаным ад каталіцызму выглядзе.
Уклад М.М. Шчакаціхіна ў вывучэнне беларускага мастацтва таксама звязаны і з распрацоўкай методыкі яго вывучэння. Менавіта ён знайшоў "ключ" да даціроўкі помнікаў. Вывучаючы творчасць Францыска Скарыны (каля 1490 каля 1541), беларускую кніжную графіку XVIXVIII стст., ён першы прыйшоў да высновы, што гравюры беларускіх тыпаграфій выкарыстоўвалісь мясцовымі іканапісцамі як рысавальныя кіраўніцтвы — "кужбушкі". Такім чынам, М.М. Шчакаціхін інтуітыўна адчуў каласальную розніцу паміж іканапісам Беларусі і старажытнай Русі. У апошняй былі прорысы. А ў Беларусі іх ролю выконвалі гравюры. Праз іх рэалістычныя дасягненні апрыёрна засвойваліся і іканапісцамі, і рэзчыкамі, і майстрамі залатых і сярэбраных спраў.
М.М. Шчакаціхін, распрацоўваючы метадалогію вывучэння сярэдневяковага мастацтва, зрабіў яшчэ адно адкрыццё. Ён стаў сістэматызаваць помнікі, папершае, на тапаграфіі, падругое ’ па стылістыцы. Гэта дазволіла лакалізаваць творы і выявіць некалькі школ: віцебскую, магілёўскую, слуцкапалескую і інш. Безумоўна, гэта было значным крокам уперад у вывучэнні культуры Беларусі. Ад яе агульнай ацэнкі, прынятай нямецкім мастацтвазнаўцам А. Іпелем (18851960) у 1918 г„ М.М. Шчакаціхін прыйшоў да ўдакладнення асобных лакальных цэнтраў у мастацтве Беларусі.
Неабходна памятаць, што ў 1920я гг. толькі пачыналася рэстаўрацыя помнікаў і М.М. Шчакаціхіну прыходзілася вывучаць абразы, якія знаходзіліся пад пацямнеўшым лакам і запісамі XVIII—XIX стст. Таму зробленая ім лакалізацыя помнікаў сёння ўжо страціла навуковае значэнне. Сам жа метад выклікае несумненны вялікі навуковы інтарэс.
Сур'ёзнымі былі дасягненні М.М. Шчакаціхіна ў вывучэнні іншых відаў выяўленчага мастацтва і архітэктуры Беларусі XI—XVIII стст., якія знайшлі сваё завяршэнне ў 1м томе "Нарысаў з гісторыі беларускага мастацтва", адзіным з 5ці задуманых М.М. Шчакаціхіным тамоў, які ўбачыў свет, і вялікай колькасці выдатна напісаных артыкулаў. На жаль, уся спадчына М.М. Шчакаціхіна да 1960х гг. была абсалютна недасягальнай для даследчыкаў старажытнага мастацтва Беларусі. Амаль паўвекавая стагнацыя навукі спынілася пасля стварэння Дзяржаўнага мастацкага музея БССР (1957) і Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР. У 1968 г. выйшла з друку кніга Арсена Ліса аб дзейнасці М.М. Шчакаціхіна "Хараство непазнанай зямлі". Пачалі вывучацца архіўныя дакументы, арганізоўвацца выстаўкі. З'явіліся публікацыі па старажытнаму мастацтву Беларусі і была здзейснена мара М.М. Шчакаціхіна аб стварэнні шматтомніка па гісторыі мастацтва Беларусі.
На гэтай выстаўцы, прымеркаванай да 100годдзя з дня нараджэння М.М. Шчакаціхіна, прадстаўлены творы, якія даследаваў гэты вучоны. Некаторыя з іх былі апублікаваны ім у каталозе 1й Усебеларускай мастацкай выстаўкі (1926). Іншыя ён ведаў у даваенных музейных калекцыях. У 19501990я гг. усе гэтыя помнікі жывапісу, пластыкі былі адрэстаўрыраваны. Яны ўвайшлі ў залаты фонд нацыянальнага мастацтва Беларусі. 3 імі назаўсёды звязана імя М.М. Шчакаціхіна выдатнага даследчыка культуры Беларусі.
Н.Ф.Высоцкая
Выстаўка лраходзіла ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі з 30 верасня па 21 кастрычніка 1996 г.
60
КАТАЛОГ ВЫСТАЎКІ
У пастаяннай экспазіцыі НММ Беларусі
1 . Параскева. Сярэдзіна другая палова XVI ст. ДБЖ140
Беларуская школа.
Д.я.т., пазалота, разьба. 117x81x2,5.
Раскрыты ў ДЦМРМ М.А. Баранавым, М.А. Багаслоўскім, В.В., Філатавым, А.М. Рабінінай у 19541957 гг.
Публікацыі:
Краткая художественная энцнклоледпя: Нскусство стран н народов мнра. М. 1962. Т. 1. С. 167; Герасммовпч П. Возрожденный музей // Творчество. М. 1963. N 10. С. 13; Дзяржаўны мастацкі музей БССР: Кароткі даведнік / Склад. І.М. Паньшына, А.К. Рэсіна. Мн.
1969. С. 6; Кацер М.С. 1969. С. 33'35; БСЭ. 3е нзд. М. 1970. Т. 4. С. 153; БелСЭ. Мн. 1971. Т. 4, С. 430; 1972. Т. 5, іл. перад с. 17; 1975. Т. 12. С. 603; Гісторыя Беларускай ССР. Мн. 1972. Т. 1. С. 269; Кацер М.С. 1974. Т. 3. С. 168'171; Малая нсторпя нскусства: Нскусство средннх веков. М. 1975. С. 12; Высоцкая Н.Ф. 1976, автореф.; 1979. С. 207; 1981; 1983; Музей 4; 1986. С. 43'44, 183, N 4; 1988; Ф. Скарына. С. 410; 1989. С. 5, N 3; Мконопнсь, нскусство; Высоцкая Н.Ф., Карповіч Т.А. 1980.
С. 7, іл. 26; Лнхачева В.Д. Рецензмя на кнмгу "Жывапіс Беларусі XII'XVIII стст." // Декорат.
мскусство СССР. М. 1982. N 1. С. 46; Вецер Э. I. 1983; 1987; Вецер Э., Піскун Ю. 1991; Хадыка Ю.В. 1984. С. 36; 1992; Алексеев Л.В. Трн альбомакаталога по нскусству Белорусснм XII'XVIII вв. // Сов. археологня. М. 1986. N 3. С. 272'280; Фомченко О. Художннк ' народ // Веч. Мннск. 1986. 9 окт. Усе даследчыкі абраз адносяць да XVI ст. Выключэнне складае датаванне М.С. Кацара, які лічыць, што помнік створаны ў XIV'XV стст. С. 46'47; ЭЛіМБел.
1984. Т. 1. С. 337, іл. 64.
Петр Яўсеевіч з Галынца
2 Нараджэнне Маці Боскай. 1649 ДБЖ141
Беларуская школа.
Д.я.т., пазалота. 110x84.
Раскрыты ў ДЦМРМ М.А. Баранавым, В.В. Філатавым, А.М. Рабінінай у 19541956 гг.
Публікацыі:
Каталог Мннской областной выставкн древностей н
61
нзяіцных мзделпй. Мн. 1918. N 95. С. 12; Шчакаціхін М.М. 1926. N 1. С. 14; 1928. Т. 2. С. 161, 164, 165; Літ. і мастацтва. 1948. N 48; БСЭ. 2е пзд. М. 1950. Т. 4. С. 516; Орлова М.А. Нскусство Советской Белорусснн. М. 1960. С. 6; Всеобіцая нсторня нскусств. Кн. 1. М. 1960. Т. 2. С. 198; Краткая художественная энцнклопедпя: Мскусство стран м народов мнра. М. 1962. Т. 1. С. 167; Кацер М.С. 1969. С. 65; Дзяржаўны мастацкі музей БССР: кароткі даведнік / Склад. І.М. Паньшына, А.К. Рэсіна. Мн. 1969. С. 67; БелСЭ. Мн. 1971. Т. 4. С. 430; 1972. Т. 5, іл. перад с. 17; 1975. Т. 12. С. 603. Дорошевнч Э., Конон В. Очеркм нсторнп эстетнческой мыслм Белорусснп. М. 1972. С. 89; Мскусство народов СССР; Мскусство XIVXVII вв. М. 1974. Т. 3. С. 170172; Художнмкн народов СССР: Бнобнблнографнческнй словарь. М. 1976. Т. 3. С. 522; Высоцкая Н.Ф. 1974, 1976, автореф.; 1981, 1983. Музей 4; 1986. С. 5053. N 8; 1988. С. 155162; 1989. С. 5. N 8; 1989, аўтограф, нскусство; Высоцкая Н.Ф., Карповіч Т.А. 1980. С. 6, іл. 17; Вецер Э.І. 1988. С. 4647; ЭЛіМБел. 1984. Т. 1. С. 337, іл. 64. Хадыка Ю.В. 1992.
3. Ілья. 1668 ДБЖ101
Беларуская школа. Д.я.т., пазалота. 105x87. Раскрыты брыгадай рэстаўратараў ДРМ у складзе І.В. Ярыгінай, С.І. Голубева, М.Р. Малкіна, А.Т. Дзеднянкова ў 19721975 гг. Публікацыі: Краткая художественная энцнклопедня: Нскусство стран н народов мнра. М. 1962. Т. 1. С. 167; Высоцкая Н.Ф. 1976, автореф.; 1986. С. 5758. N 11; 1988. С. 263; Левнт Е. Осталось только на фотографнях. М. 1978. С.
167 (лічыцца загінуўшым); Высоцкая Н.Ф., Карповіч Т.А. 1980. С 7, іл. 28; Пуцко В.Р. 1984.
4. Царскія вароты з выявай Сімяона Стоўпніка, Ніколы і евангелістаў. Каля 1690 г. ДБС110
Беларуская школа.
Д., разьба, я.т. 178x98x4.
Рэстаўрыраваны ў ДЦМРМ А.П. Ягоравым у 1955 г. Публікацыі: 1я Усебеларуская мастацкая выстаўка. М.М. Шчакаціхін. Мн. 1926. N 41. С. 27; Кацер М.С. Нскусство Белорусснн XIVXVII вв. В кн.: Всеобіцая нстормя нскусства. М. 1960. Т. 2. Кн. 1. С. 197; Померанцев Н.Н. Скульптура XIVXVIII вв. В кн.: Краткая художественная энцмклопедня. Мскусство стран н народов мнра. М. 1962. С. 168. Нл. N 6 перед с. 176
62
(датаваны канцом XVI ст.); Лявонава А.К. Некаторыя пытанні развіцця беларускай культавай драўлянай скульптуры XVII першай палавіны XVIII ст. Весці АН БССР.
Сер. грамад. навук. 1970. N 4. С 117; Вялікае
княства Літоўскае / С.А. Шчарбакоў, А.П. Грыцкевіч, І.А. Юхно і інш. У кн.: БелСЭ. Мн. 1971. Т. 3.
Іл. на с. 237 (датаваны канцом XVI ст.); Кацер М.С.
Нскусство Белорусснп. В кн.: Мстормя мскусства народов СССР. Нскусство XIVXVII вв. М. 1974. Т. 3.
Нл. 177. С. 181x182.