КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ац. муз. традыцыі, увасобіў у оперных творах героікапатрыят. тэму, вобразы айч. міфалогіі; высокім еўрап. узроўнем вызначаюцца яго сімф. творы. На рэаліст., сац. і лірыкапсіхал. вобразнасці грунтавалася творчасць А..Даргамыжскага, што набліжала яго да натуральнай школы ў лры і жывапісе. Вывучэнню і папулярызацыі нац. мастацтва спрыяла муз.крытычная дзейнасць У.Адоеўскага, Г.Лароша, У.Стасава, А.Сярова і інш. Вял. ролю адыграла адкрыццё А. і М.Рубінштэйнамі кансерваторый у Пецярбургу (1861) і Маскве (1866), што стала пачаткам падрыхтоўкі музыкантаўпрафесіяналаў. Муз.асв. работу ў Пецярбургу вяла Бясплатная муз. школа (1862), якую ўзначальвалі М.Балакіраў і Р.Ламакін. У пач. 1860х г. вакол Балакірава згуртавалася садружнасць кампазітараў «Магутная кучка», якая адлюстравала абнаўляльныя маст. тэндэнцыі часу. Рус. оперы 2й пал. 19 ст. ўласцівы глыбокі псіхалагізм, рэалізм і ахоп тэм з нац. гісторыі, эпасу, нар. побыту, жыццёвая і псіхал. змястоўнасць, наватарства форм: нар. драмы М.Мусаргскага; оперыказкі, быліны, паданні М.РымскагаКорсакава і А.Барадзіна; лірыкапсіхал. драмы П.Чайкоўскага. Сімфонія Да арт Расія. А.Л я г і н, С.М а л ь к о ў. Вестка. 1996. Да арт. Расія Вялікая зала Маскоўскай кансерваторыі. была прадстаўлена эпічнай (Барадзін) і драм. (Чайкоўскі) лініямі; шырокае развіццё набыла праграмная музыка. Чайкоўскі рэфармаваў балет шляхам яго сімфанізацыі. Своеасаблівая галіна быт. культуры 2й пал. 19 ст. — эстр. раманс і выканальніцтва (Н.Вяльцава, Х.Давыдаў, В.Паніна, Н.Плявіцкая). На мяжы 19—20 ст. класічныя муз. традыцыі развівалі /ХАрэнскі, Х.Глазуноў, В.Каліннікаў, Х.Лядаў, С.Ляпуноў, С.Танееў і інш. Значнай з’явай сталі новыя кірункі харавой музыкі рус. царквы. Літургічная музыка набыла канцэртныя рысы (харавыя творы К.Архангельскага, Х.Грачанінава, М.ІпалітаваІванава, Каліннікава, А..Кастальскага, К Нікольскага, С.Рахманінава, У.Рэбікава, М. Чарапніна, А. і П.Часнаковых). Неарамант. рысамі вылучалася творчасць М.Метнера, наватарствам стылю — музыка Х.Скрабіна. Новыя шляхі інтэрпрэтацыі фальклору і муз.тэатр. жанраў адкрыў І.Стравінскі. Сярод прад стаўнікоў выканальніцкай культуры 19 — пач. 20 ст. спевакі Х.Няжданава, В. і Р.Пятровы, Л.Собінаў, Ф.Стравінскі, Ф.Шаляпін, піяністы Рахманінаў, Х.Рубінштэйн, М.Рубінштэйн, Н.Сафонаў, Скрабін, Метнер, скрыпачы і віяланчэлісты школ Л.Аўэра і К.Давыдава. Рус. мастацтва прапагандаваў за мяжой С.Дзягілеў. У 1й трэці 20 ст. праявіліся рысы маст. авангардызму (творы І.Вышняградскага, АЛур’е, М.Рослаўца, М.Мацюшына, Н.Обухава). Уклад у развіццё рус. муз. школы ў 20 ст. зрабілі Дз.Кабалеўскі, М.Мяскоўскі, С.Пракофёў, Рахманінаў, І.Стравінскі, Г.Свірыдаў, Ю.Шапорын, Цз.Шастаковіч, якія абнавілі ўсе важнейшыя муз. жанры. Даніну рэв. настроям эпохі ў харавых творах аддалі ^ Аляксандраў, В.Белы, Дз. ВасільеўБуглай, А.Давідзенка. Тыгювай з’явай рус. сав. мастацтва стала папулярная масавая песня (М.Блантэр, ІДунаеўскі, У.Захараў, Ь.Макравусаў, Х.Новікаў, ДяПакрас, ХПахмутава, В.СалаўёўСядой, ДТухманаў) і песенная па стылі опера на рэв.дэмакр. тэматыку (І.Дзяржынскі, ЦХрэннікаў)У 2й пал. 20 ст. жанры оперы і балета развівалі ХПятроў, С.Сланімскі, Б.Цішчанка, Р.Шчадрын. Значныя дасягненні сімфаністаў М.Вайнберга, Г.Галыніна, М.Пяйко, А.Салманава, Г.Уствольскай, Б.Чайкоўскага. Самабытныя рысы рус. лірыкі і эпасу ўвасоблены ў кантатах, араторыях, харах, рамансах К.Волкава, В.Гаўрыліна, Пятрова, Салманава, Свірыдава, Шчадрына. Эксперыментальныя памкненні поставангарду апошняй трэці 20 ст. спрыялі зліццю фундаментальных якасцей рус. школы і новых сродкаў выразнасці, якія праявіліся ў творчасці С.Губайдулінай, ЭДзянісава, А.Шнітке. Значнае дасягненне рус. культуры 1980—90х г. — актыўнае развіццё традыцый духоўнай музыкі новага кірунку пач. 20 ст. ў рэчышчы шматвяковых пеўчых архетыпаў і літургічных жанраў кампазітарамі розных пакаленняў і стыляў. У хар., тэатр., інстр. творах Э.Арцем’ева, Ю.Буцко, Губайдулінай, Дзянісава, М.Карэтнікава, Свірыдава, М.Сідзельнікава і інш. стараж. напевы выкарыстоўваюцца ў розных жанрах, узаема РАСІЯ 343 дзейнічаюць з традыцыямі оперы, сімфоніі, кантаты, араторыі. Сярод таленавітых выканаўцаў 20 ст.: піяністы Л.Аборын, У.Ашкеназі, Дз.Башкіраў, А.Гальдэнвейзер, Э.Гілельс, У.Горавіц, М.Грынберг, Я.Зак, ХДІгумнаў, Г.Нейгаўз, Я.Нікалаеў, С.Рыхтэр, У.Сафраніцкі, П.Серабракоў, Я.Фліер, М.Юдзіна; скрыпачы Л.Аўэр, Л.Коган, Д.Ойстрах, М.Палякін. В.Траццякоў, Я.Цымбаліст; віяланчэлісты А.Брандукоў, А.Вержбіловіч, Р.Гарбузава, Н.Гутман, С.Казалупаў, С.Кнушавіцкі, V Пяцігорскі, М.Растраповіч, Д.Шафран; спевакі Х.Абразцова, Н.Абухава, Х.Архіпава, В.Барсава, Г.Вішнеўская, К.Дзяржынская, Х.Казлоўскі, С.Лемешаў, Я.Несцярэнка, Х.Няжданава, Р. і Х.Піраговы, І.Пятроў, М.Рэйзен, Л.Собінаў, В.Штокалаў, Х.Яршоў; дырыжоры М.Галаванаў, Х.Гаўк, В.Гергіеў, У.Дранішнікаў, ХДКандрашын, С.Кусявіцкі, М.Малько, Х.МелікПашаеў, Я.Мравінскі, Х.Пазоўскі, Г.Раждзественскі, С.Самасуд, Я.Святланаў, У.Співакоў, В.Сук, Ю.Фаер, Ю.Цемрканаў, харавыя дырыжоры Аляксандраў, М.Данілін, М.Клімаў, Х.Свешнікаў, У.Чарнушэнка, Х.Юрлоў. Прадстаўнікі шматлікіх кірункаў эстр. трактоўкі быт. раманса і песні: Х.Вярцінскі, В.Козін, ЛРусланава, КШульжэнка, І.Юр’ева і інш. Найб. вядомыя рас. муз. тры: у Маскве — Вялікі тэатр Расіі, Маскоўскі акадэмічны музычны тэатр імя К.С.Станіслаўскага і У.І.НеміровічаДанчанкі, Маскоўскі акадэмічны дзіцячы музычны тэатр, Маскоўскі музычны камерны тэатр', у С.Пецярбургу — Марыінскі тэатр оперы і балета, Малы тр імя Мусаргскага, а таксама тры ў Новасібірску, Екацярынбургу, Пермі, Ніжнім Ноўгарадзе. Сярод найб. вядомых выканальніцкіх калектываў — Дзяржаўны сімфанічны аркестр Расіі, Дзяржаўны акадэмічны вялікі сімфанічны аркестр імя П.1. Чайкоўскага, Да арт. Расія Сцэна з оперы «Іван Сусанін» М.Глінкі. Вялікі тэатр Расіі. На 2001 у Р : 10 кансерваторый, Рас. і Кемераўская акадэміі музыкі, муз.пед. інты, шэраг інтаў культуры з муз. аддзяленнямі, шырокая сетка муз. вучылішчаў, ліцэяў і інш. Праводзяцца муз. конкурсы, найбуйнейшы — Міжнар. конкурс музыкантаўвыканаўцаў імя Чайкоўскага. У 1960 створаны Саюз кампазітараў Р. Тэатр. Узнікненне элементаў рус. тэатр. мастацтва звязана з працоўнай дзейнасцю, нар. культавымі абрадавымі дзеяннямі і святочнымі гульнямі. Першыя прафес. носьбіты рус. тэатр. культуры — скамарохі. Мелі пашырэнне лялечныя прадстаўленні. У 16 ст. ўзнік рус. царк. тр, але вял. развіцця не ат набыў папулярнасць школьны тэатр, аматарскія трупы якога ствараліся ў буйных свецкіх навуч. установах (Славянагрэкалацінская акадэмія, Хірургічная школа ў Маскве, Дваранскі кадэцкі корпус у С.Пецярбургу). Стварэнне і развіццё рус. школьнага тра цесна звязана з імем Сімяона Полацкага. Набыла папулярнасць і такая форма нар. тра, як вусная нар. драма («Цар Максімілян», «Лодка»), У 1й пал. 18 ст. развіваецца аматарскі тр «ахвочых камедыянтаў». Найб. вядомай у сярэдзіне 18 ст. стала яраслаўская трупа пад кіраўніцтвам Ф.Волкава, якая ў 1752 была запрошана ў С.Пецярбург. У 1730—40 пры двары гастраліравалі замежныя трупы (італьян., ням. .тр К.Нейбер, франц. драм. тр). У 1756 паводле загаду імператрыцы Лізаветы засн. «Рускі для прадстаўлення трагедый і камедый тэатр». Яго аснову склалі выпускнікі Дваранскага кадэцкага корпуса з ліку яраслаўскай аматарскай трупы Волкава (IДзмітрэўскі, Я.Шумскі і інш.), першым дырэктарам прызначаны Х.Сумарокаў. Для развіцця рус. сцэны апошняй чвэрці 18 ст. вял. значэнне мела творчасць драматургаўпаслядоўнікаў Сумарокава —Ф.Казельскага, Я.Княжніна, В.Майкава, А.Ржэўскага, М.Хераскава, а таксама сатырычныя камедыі Дз. Фанвізіна і В.Капніста. У 1757 пры Маскоўскім унце засн. Універсітэцкі тр, у 1780 на яго базе — Пятроўскі тр. У 1770—80я г. ўзніклі тры ў Калузе, Пензе, Тамбове, Туле і інш. губернскіх гарадах. 3 1779 у Пецярбургу ў тры на Царыцыным лузе пачала выступаць рус. трупа антрэпрэнёра К.Кніпера. У канцы 18’— пач. 19 ст. сталі пашырацца прыватныя прыгонныя тэатры, якія за Да арт. Расія. Сцэна з балета «Спартак» АХачатурана. Вялікі тэатр Расіі. Дзярж. акад. сімф. аркестр С.Пецярбургскай філармоніі, Сімф. аркестр Маскоўскай філармоніі, С.Пецярбургская акад. капэла імя Глінкі, Рэсп. рус. харавая капэла імя Юрлова, Ансамбль песні і танца Расійскай арміі імя Аляксандрава, Рускі народны хор імя Пятніцкага, Дзяржаўны акадэмічны рускі хор, Дзярж. рус. нар. акрестр імя Андрэева, Дзярж. рус. нар. аркестр імя Осіпава. рымаў. У 1672—76 пры двары цара Аляксея Міхайлавіча створаны першы прыдворны тр, у рэпертуары якога былі п’есы на біблейскія і міфалагічныя тэмы. Па ўказанні Пятра I у Маскве ў 1702—06 працаваў першы дзярж. тр пад кіраўніцтвам І.Х.Кунста, для якога на Краснай плошчы быў пабудаваны «Камедыйны хорам» на некалькі соцень гледачоў. У 2й пал. 17 — пач. 18 ст. Да арт. Расія. Сцэна са спектакля А.К.Талстога «Цар Фёдар Іаанавіч». У ролі цара Фёдара І.Масквін, Ірыны — В.Кніпер. Маскоўскі маст. тэатр. 1898. 344 расія клалі асновы рус. правінцыяльнай сцэны. Высокім майстэрствам вызначалася творчасць прыгонных акцёраў П.Жамчуговай, Т. ШлыкавайГранатавай і інш. У 1й чвэрці 19 ст. вял. поспехам карысталіся трагедыі У.Озерава, камедыі М.Загоскіна, І.Крылова, П.Плавільшчыкава, А.Шахаўскога, пачалі перакладацца і ставіцца п’есы У.Шэкспіра, Ф. Шылера. Ігра трагедыйных акцёраў пач. 19 ст. А.Якаўлева, К.Сямёнавай узрушала гледачоў высокай культурай выканання. У 1826—82 Дырэкцыя імператарскіх траў (існавала з 1766) увяла дзярж. манаполію на тры. Ставіліся перакладныя вадэвілі і меладрамы, п’есы П.Абадоўскага, Н. Кукальніка і інш. У 1824 у Маскве засн. Малы тэатр. У 1832 у Пецярбургу ўзведзены будынак Александрынскага тэатра. За новы рэпертуар рус. тра актыўна выступалі В.Бялінскі і М.Гогаль, якія сцвярджалі неабходнасць адлюстравання ў тры праўды жыцця, звароту да важнейшых тагачасных праблем. Лепшыя творы рус. драматургіі з цяжкасцямі траплялі адлюстроўвала тагачасную рэчаіснасць. Меладрама і вадэвіль саступілі месца драме і камедыі. Новы этап развіцця рус. тра звязаны з творчасцю AJcтроўскага, п’есы якога найлепш увасабляліся на сцэне Малога тра. На аснове пастановак яго п’ес вырасла плеяда акцёраў (С. і П. Васільевы, П.НікулінаКасіцкая, П., М. і В.Садоўскія), фарміравалася школа сцэн. майстэрства. Сярод вядучых акцёраў 2й пал. 19 — пач. 20 ст. К Варламаў, У.Давыдаў, М.Савіна, \.Самарын, V Фядотава, СШумскі, А.Южын, М.Ярмолава. Пашыралася дзёйнасць правінцыяльных траў, у якіх выступалі акцёры В.АндрэеўБурлак, М.ІваноўКазельскі, М.Пісараў, М.Рыбакоў, П.Стрэпетава і інш. 3 1882 пачынаюць актыўна стварацца прыватныя тры, у т.л. Маскоўскі тэатр Корша. Прагрэсіўнасцю вызначалася дзейнасць акцёра і рэжысёра Малога тра А.Ленскага, які імкнуўся да абнаўлення тэатр. мастацтва, выхавання акцёраў высокай культуры. У 1898 К.Станіслаўскі і У .НеміровічДанчанка стварылі Маскоўскі Мастацкі тэатр (МХТ), творчасць якога фарміравалася пераважна на драматургіі А.Чэхава і М.Горкага. Стваральнікі МХТ сы («Містэрыябуф» У.Маякоўскага і інш.). Пашырыліся агітац. тры, своеасаблівай разнавіднасцю якіх былі масавыя прадстаўленні на вуліцах і плошчах. Створаны новыя тры: 3я студыя МХТ (1921, цяпер Тэатр імя Я.Вахтангава), тр РСФСР 1ы (1920, у 1923—28 Маскоўскі тэатр імя У.Меерхоль