Беларуская энцыклапедыя Т. 13

Памер: 576с.

Мінск 2001

529.75 МБ

БЕЛАРУСКАЯ іНЦЫКЛАПЕНЫЯ БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ Ў 18 ТАМАХ БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ том ПРАМІЛЕ РЭЛАКСІН РЭДАКЦЫЙНАЯ КАЛЕГІЯ: Г.П.ПАШКОЎ (галоўны рэдактар), В.С.АНОШКА, І.І.АНТАНОВІЧ В.С.АНТАНЮК, Я.М.БАБОСАЎ, В.К.БАНДАРЧЫК, М.А.БАРЫСЕВІч’ В.І.БОУШ, Т.Я.БУРАКОВА (намеснік галоўнага рэдактара), А.П ВАЙТОВІЧ, І.Дз.ВАЛАТОЎСКІ, М.С.ВЫСОЦКІ, І.В.ГАЙШУН, А.М.ГАНЧАРЭНКА, Р.Г.ГАРЭЦКІ, В.М.ГУРЫН, А.М.ДАНІЛАЎ, У.П.ЗАМЯТАЛІН, В.В.ЗУЁНАК, М.П.КАСЦЮК, У.Р.ЛАТЫПАЎ, С.С.ЛАЎШУК І.М.ЛУЧАНОК, Г.М.ЛЫЧ, А.В.МАЦВЕЕЎ, А.М.МКАЛБЧАНКА, І.Я.НАВУМЕНКА, У.М.НІЧЫПАРОВІЧ, М.В.ПАДГАЙНЫ, А.І.ПАДЛУЖНЫ, Ю.В.ПАРТНОЎ, П.Ц.ПЕТРЫКАЎ, М.Ф.ПІЛІПЕНКА У.В.РУСАКЕВІЧ, А.В.САБАЛЕЎСКІ, М.А.САВІЦКІ, С.П.САМУЭЛь’ А.Г.СЛУКА, М.С.СТАШКЕВІЧ, М.В.СТОРАЖАЎ, В.І.СТРАЖАў’ Л.М.СУШЧЭНЯ, Г.А.ФАТЫХАВА (намеснік галоўнага рэдактара), А.К.ФЯДОСАЎ (намеснік галоўнага рэдактара — адказны сакратар) І.П.ХАУРАТОВІЧ, І.П.ШАМЯКІН, В.П.ШАРАНГОВІЧ. МШСК «БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ» 2001 УДК 03(476) ББК 92(4Бен) Б 43 НАВУКОВАРЭДАКЦЫЙНЫ САВЕТ А.М..АБРАМОВІЧ, АІ.АКСЁНЕНКА, Я.Я.АЛЯКСЕЙЧЫК, М.М.АЛЯХНОВІЧ, І.П.АНТОНАЎ, П.А.АПАНАСЕВГЧ, І.В.АРЖАХОЎСКІ, Г.С.АЎСЯННІКАЎ, Ю.В.БАЖЭНАЎ, М.Р.БАРАЗНА, У.С.БАСАЛЫГА, В.І.БЕРНГК, А.А.БОГУШ, А.І.БОЛСУН, Ю.П.БРОЎКА, П.І.БРЫГАДЗІН, В.С.БУРАКОЎ, У.К.ВАР.АБ’ЁЎ, У.П.ВЯЛІЧКА. У.С.ГЛУПІАКОЎ, С.І.ГРЫБ, А.П.ГРЫЦКЕВІЧ, АП.ДАСГАНКА, М.І.ДЗЯМЧУК, С.Ф.ДУБЯНЕЦКІ, Р.А.ЖМОЙДЗЯК, В.П.ЖУРАЎЛЁЎ, Э.М.ЗАГАРУЛЬСКІ, М.Е.ЗАЯЦ, М.А.ІЗОБАЎ, У.В.КАВАЛЁНАК, Л.В.КАЛЕНДА, Я.Ф.КАНАПЛЯ, Ф.М.КАПУЦКІ, Л.В.КІРЫЛЕНКА, В.П.КІСЕЛЬ, ПЛ.КЛІМУК, У.М.КОНАН, У.С.КОШАЛЕЎ, АВ.КРАСІНСКІ, Б.АЛАЗУКА, ІЛ.ЛЕАНОВІЧ, А.ІЛЕСНІКОВІЧ. ACJDC, АМЛГГВШ, І.ІЛШІТВАН, У.ФЛОПНАЎ, Р.ЧЛЯНЬКЕВІЧ, З.Я.МАЖЭЙКА, М.АМАЙЕР, А.С.МАЙХРОВ1Ч, А.В.МАЛЬДЗІС, Л.Я.МІНЬКО, А.Я.МКНЕВІЧ, У.М.МІХНЮК, М.В.НІКАЛАЕЎ, П.Г.НШЦЕНКА, С.А.НІЧЫПАРОВІЧ, В.І.ПАРФЁНАЎ, М.М.ПІКУЛІК, У.А.ПІЛІПОВІЧ, Л.Д.ПОБАЛБ, І.М.ПТАШНІКАЎ, ПЛ.РОГАЧ, Л.М.РОЖЫНА, А.У.РУСЕЦКІ, АЛ.РУІІКІ, В.В.СВІРЫДАЎ, І.Д.СШАКОЎ, С.У.СКАРУЛІС, Э.М.СКОБЕЛЕЎ, Р.Б.СМОЛЬСКІ, А.А.СТРАЛБЧОНАК, В.С.ТАНАЕЎ, У.М.ТАНАНА, А.А.ТОЗІК, У.С.УЛАІПЧЫК, ААФШМОНАЎ, В.А.ФЯДОСІК, Л.У.ХАТЫЛЁВА, В.С.ЦІТОЎ, АР.ЦЫГАНАЎ, Ю.М.ЧУРКО, В.У.ЧЭЧАТ, І.В.ШАБЛОЎСКАЯ, В.Ф.ШМАТАЎ, А.Р.ШРУБЕКА, Г.В.ПГГЫХАЎ, У.А.ШЧАРБАКОЎ, Дз.І.ШЫРАКАНАЎ, Л.У.ЯЗЫКОВІЧ. НАВУКОВЫЯ КАНСУЛЬТАНТЫ: М.Э.АБАЛА (Латвія), Т.І.АДУЛА, Р.М.АЛАДАВА, В.А.АНТАНЕВІЧ, АЦ.БАЖКО, Л.А.БАЛВАНОВІЧ, Я.І.БАРАНОЎСКІ, АА.БАРШЧЭЎСКІ (Польшча), С.І.БЕЛЬСКАЯ, І.В.БОДНАР, АМ.БУЛЫКА, А.І.БУТЭВІЧ, М.С.ВАЙТОВІЧ. Г.В.ВАЛАБУЕВА. З.А.ВАЛЕВАЧ, АІ.ВАЛОЖЫН, Э.АВАЛЬЧУК, А.А.ГАЛАЎКО, А.І.ГАЛАЎНЁЎ, С.В.ГОВІН, ЛЛ.ГУРСКІ, А.А.ГУСАК, Б.Дз.ДАЛГАТОВІЧ, Л.Н.ДРОБАЎ, М.А.ДУБІЦКІ, І.У.ДУДА, А.М.ЕЛСУКОЎ, А.І.ЕРАШОЎ, АІ.ЖУРАЎСКІ, У.Р.ЗАЛАТАГОРАЎ, Р.Г.ЗАЯЦ, Э.РЛОФЕ, У.Ф.ІСАЕНКА, Л.Р.КАЗЛОЎ, Л.В.КАЗЛОЎСКАЯ, В.М.КАНДРАЦЬЕЎ, М.М.КАСЦЮКОВІЧ, І.В.КАТЛЯРОЎ, У.У.КОЖУХ, У.К.КОРШУК, А.М.КУЛ.АГІН, Г.Р.КУЛЯШОВА, У.Ф.ЛАДЫСЕЎ, А.АЛАЗАРЭВІЧ, ІЛЛАШН, А.П.ЛАШНСКЕНЕ (Літва), У.СЛАРЫЁНАЎ, М.ВЛАЎРЫНОВІЧ, А.СЛЕАНЦЮК, УЛЛЕМЯШОНАК, Е.АЛЯВОНАВА, КЛ.МАЙСЯЙЧУК, С.ДЗ.МАЛЮКОВІЧ, В.Дз.МАРОЗАЎ, Л.М.МАРЧАНКА, Я.Г.МІЛЯШКЕВІЧ, Т.М.МІХЕЕВА, Л.І.НАВУМЕНКА, В.М.НАВУМЧЫК, АІ.НАРКЕВІЧ, ВЛ.НАСЕВІЧ, М.М.ПАГРАНОЎСКІ, Р.П.ПЛАТОНАЎ, В.М.ПРОХАРАЎ, П.А.ПУПКЕВГЧ, В.П.РАГОЙША, В.У.РАДЗІВШОЎСЫ, Л.М.РАЖАНАВА, Г.В.РАТНІКАЎ, Г.Ф.РЫКОЎСКІ, М.П.САВІК, УЛ.САКАЛОЎСЮ, Л.Ф.САЛАВЕЙ, Б.П.САЛАГУБІК, Э.Р.САМУСЕНКА, С.Н.САРЫНЯН (Арменія), Я.М.САХУТА, І.С.САЦУНКЕВІЧ, В.Дз.СЕЛЯМЕНЕЎ. У.М.СЕЎРУК, Г.В.СІНІЛА, І.І.СІНЧУК, В.П.СЛАВУК, У.Е.СНАПКОЎСКІ, М.Ф.СПІРЫДОНАЎ, Г.Г.СЯРГЕЕВА, А.П.ТКАЧЭНКА, В.Ф.ЦАРОВА (Латвія), А.А.ЦГГАВЕЦ, Г.А.ЦЫХУН, В.А.ЧАБАНЕНКА (Украіна), А.А.ЧАЛЯДЗШСКІ, І.А.ЧАРОТА, Г.Г.ПІАНЬКО, АВ.ШАРАПА, А.С.ШАЎЧЭНКА, Л.П.ШАХОЦЬКА, СЛ.ШМАТОК, Я.Ф.ШУНЕЙКА, Г.У.ШУР, А.П.ШЧУРАЎ, А.А.ІПЫМБАЛЁЎ, М.Р.ЮРКЕВІЧ, М.З.ЯГОЎДЗІК, В.І.ЯКАЎЧУК. Мастацкае афармленне Э.Э.ЖАКЕВІЧА, А.М.ХІЛБКЕВІЧА ISBN 9851102164 (т. 13) ISBN 9851100358 © Выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі, 2001 ПРАМІЛЕ (ад лац. pro mille на тысячу), тысячная частка лікавага значэння велічыні, прынятай за адзінку. Абазначаецца знакам %» 1%о =10‘3=0,001=0,1%. Гл. таксама Працэнт. ПРАМІСКУГГбТ (ад лац. promiscuus змешаны, агульны), хаатычныя палавыя зносіны са многімі партнёрамі. Пашыраны сярод падлеткаў. Да П. можа прывесці паталаг. павышаная палавая цяга (сексуальная растарможанасць узнікае пры пашкоджаннях глыбінных структур мозга, розных расстройствах псіхікі). Часта спалучаецца з алкагалізмам. У чалавечым грамадстве станаўленню норм шлюбу і формы сям’і папярэднічалі нічым не акрэсленыя адносіны паміж паламі. П. у жывёл — форма палавых зносін, пры якой за сезон размнажэння адбываецца хаатычнае спарванне з рознымі партнёрамі. Гл. таксама Панміксія. ПРАМбВА, мовааснова, старажытная мова, з дыялектаў якой шляхам паступовага развіцця ўзнікае група т.зв. роднасных моў або моўных сем’яў. Некат. П. добра вядомыя з прычыны захавання пісьмовых помнікаў, напр., лацінская мова як П. раманскіх моў. У інш. выпадках П. рэканструююцца (напр., праславянская, праіндаеўрапейская і інш.) метадамі параўнальнагістарычнага мовазнаўства. Рэканструкцыя П. як сістэм заканамерных фанет., марфал., сінтакс. і семантычных суадпаведнасцей — магчымасць лепей зразумець шляхі эвалюцыі асобных моў, вызначыць адносіны роднасці паміж імі, выйсці за часавыя межы самых старых зафіксаваных тэкстаў. Літ:. Трубецкой Н С. Мыслн об мндоевропейской проблеме // Трубецкой Н.С. йзбр. тр. по фйлологйй. М., 1987; Гамк р е л н д з е Т.В., й в а н о в В.В. йндоевропейскнй язык й нндоевропейцы. [Т).І—2. Тбклнсй, 1984. А.Я.Міхневіч. «ПРАМбВА МЯЛЁШКІ». помнік бел. літаратуры 1й пал. 17 ст. Належыць да гумарыстычнапарадыйных і сатыр. твораў аратарскай прозы. Створана ў форме прамовы на сейме, прыпісанай смаленскаму кашталяну І.Мялешку. Супастаўляючы сучаснае з мінулым, аўтар закранае надзённыя праблемы грамадскага жыцця Беларусі свайго часу, падае яркія малюнкі ўнутрыпаліт. становішча ў краіне. У творы дасціпна парадзіруюцца норавы і звычкі бел. шляхты, высмейваюцца яе баязлівасць і бяздзейнасць, нізкапаклонства перад усім замежным. Асабліва асуджаюцца пануючыя вярхі, крытыкуецца антынар. палітыка пануючага класа, грамадскія парадкі Рэчы Паспалітай. Твор глыбокапатрыят., лёгкі гумар спалучаецца ў ім з сатырай. Яго аўтар — прадстаўнік служылай бел. шляхты, чалавек свейкага светапогляду, назіральны і дасціпны, прыхільнік традыц. ўкладу жыцця і маральнай чысціні грамадства. «П.М.» — твор значнага грамадскага гучання, накіраваны супраць іншаземнага засілля на бел. землях, разбурэння нар. традыцый, нац. рэнегацтва. Напісана жывой бел. мовай, багатай нар. фразеалогіяй. Разам з чЛістом да Абуховіча» «П.М.» — яркая з’ява пераходнага перыяду развіцця бел. лры на шляху яс набліжэння да нар. вытокаў, дэмакратызацыі. Упершыню апублікавана Ю.Нямцэвічам ў 1822 у перакладзе на польск. мову. Публ:. У кн.: Хрэстаматыя па старажытнабеларускай літаратуры. Мн., 1959. Літ:. Даўгяла 3.1. 3 беларускага пісьменства XVII ст.: Творы Цыпрыяна Камунякі ♦Ліст да Абуховіча» і «Прамова Мялешкі». Мн., 1927; Прашковнч Н. «Прамова Мялешкі» н «Ліст да Абуховіча» — новый этап в нстормн белорусской лнтературы // Тр. Отд. древнерусской лнтературы. 1969. Т 24; йстормя белорусской дооктябрьской Лйтературы. Мн., 1977; Мальдзіс A . I. На скрыжаванні славянскіх традыцый. Мн., 1980. В.А. Чамярыцкі. < ПРАМОВА РУСІНА» («Сопсіо Ruthena»), бел. ананімны сатырычны твор 1й пал. 18 ст. антырэліг. накіраванасці. Уваходзіла ў рукапісны зборнік твораў на бел., лац. і польскай мовах (нап. 1711—41). Напісана лацінкай на бел. гутарковай мове. У аснове твора апавяданне пра будову Сусвету, які ўяўляецца аўтару ў выглядзе жорнаў, дзе бог «перамолвае» людзей. У «Прамове» крытыкуюцца тагачасная рэчаіснасць, несправядлівы падзел матэрыяльных даброт, выкрываюцца рэліг. догмы і вера ў боскую справядлівасць. У творы адчуваецца рэліг. вальнадумства, выкарыстана барочная алегорыя. Належыць, відаць, аўтару «Другой прамовы Русіна аб нараджэнні Хрыста». Публ:. Прамова Русіна... // Полымя. 1965. №9. Літ.: Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры. Т.1. Мн.,1968; йз мсторнн свободомыслня н атензма в Белоруссмн. Мн , 1978; М а л ь д з і с А.І. На скрыжаванні славянскіх традыцый. Мн.. 1980. ПРАМбЕ ПРАЎЛЁННЕ, адзін са спосабаў (форм) ажыццяўлення мясц. самакіравання, замацавана ў канстытуцыйным праве. Заключаецца ў вырашэнні пытанняў мясц. значэння непасрэдна на сходах жыхароў адпаведных тэр. адзінак. Прымяняецца ў шэрагу кантонаў Швейцарыі, некат. штатах ЗША і шэрагу інш. краін. ПРАМбЕ ЎЗЫХбДЖАННЕ, гл ў арт Нябесныя каардынаты. ПРАМбТАРЫ (ад лац. promovere прасоўвайь), гл. ў арт. Каталізатары. ПРАМПАРТЫІ ПРАЦЙС, судовы працэс у Маскве 25.11 —7.12.1930. Паводле сфальсіфікаваных матэрыялаў група інж.тэхн. інтэлігенцыі з 8 чал. (сярод іх вучоныцеплатэхнік Л.К.Рамзін) абвінавачвалася ў стварэнні антысав. падпольнай аргцыі (т.зв. Прампартыі) і ажыццяўленні ў 1925—30 шкодніцтва ў прамcui і на транспарце. 5 чал., у т.л. Рамзін, прыгавораны да расстрэлу (заменены Прэзідыумам ЦВК на 10 гадоў пазбаўлення волі), 3 — на 10 годоў пазбаўлення волі. У лют. 1936 ЦВК СССР памілаваў некат. асуджаных. У канцы 1980х г. усе падсудныя рэабілітаваны. 6 ПРАМТРАНСПРАЕКТ «ПРАМТРАНСПРАЁКТ», М і н с к і «Прамтранспраект» М і н і с тэрства архітэктуры і б у даўніцтва Рэспублікі Белар у с ь, інстытут прамысловатранспартнага праектавання. Засн. ў 1961 у Мінску як Бел. пастаянная экспедыцыя Дзярж. праектнага інта «Прамтранспраект» (Масква), з 1965 — Бел. аддзел комплекснага праекгавання, з 1969 — Мінскае аддзяленне гэтага інта. 3 1991 самастойны інт Мінскі «Прамтранспраект» (арэнднае прадпрыемства). 3 1992 — базавая спецыялізаваная аргцыя Беларусі па буд. праектаванні ўсіх відаў прамысл. транспарту. Па праектах інта пабудаваны транспарт аэрапорта «Мінск2», нафтаперапр. здаў у Мазыры і Наваполацку, Бел. аўтамаб. і Бел. металургічнага здаў, ВА «Беларуськалій», «Гомсельмаш», гродзенскага «Азот» і інш.; пабудаваны 19 чыг. станцый, у тл. Барбароў, Наваполацк, Сітніца; масты цераз р. Свіслач у Мінску і вадасховішча ў Салігорску і інш. А.А.Спаткай. ПРАМУЛЬГАЦЫЯ (ад лац. promulgatio публічнае абвяшчэнне), у канстытуц