Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
БЕЛАРУСКАЯ
ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ
БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ
БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ
Ў 18 ТАМАХ
БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ
БЕЛАРУСКАЯ
ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ
A
АРШЫН
том
РЭДАКЦЫЙНАЯ КАЛЕПЯ:
Г.П.ПАШКОЎ (галоўны рэдактар з 1996), Б.І.САЧАНКА (галоўны рэдактар да 5.7.1995), Я.В.МАЛАШЭВІЧ (в.а. галоўнага рэдактара з 21.8.1995 да 20.2.1996), В.С.АНОШКА, В.С.АНТАНЮК, Я.М.БАБОСАЎ, Г.М.БУРАЎКІН, А.І.БУТЭВІЧ, М.С.ВЫСОЦКІ, В.А.ГАЙСЁНАК, А.М.ГАНЧАРЭНКА, Р.Г.ГАРЭЦКІ, Н.С.ГІЛЕВІЧ, М.І.ДЗЯМЧУК, Р.А.ЖМОЙДЗЯК, В.В.ЗУЁНАК, В.А.КАВАЛЕНКА, Ф.М.КАПУЦКІ, М.П.КАСЦЮК, У.М.КОНАН, М.М.КУРЛОВІЧ, А.А.ЛОЙКА, І.М.ЛУЧАНОК, Г.М.ЛЫЧ, А.А.МІХАЙЛАЎ, У.М.НІЧЫПАРОВІЧ, А.І.ПАДЛУЖНЫ, М.Ф.ПІЛІПЕНКА, А.В.САБАЛЕЎСКІ, С.П.САМУЭЛЬ (намеснік галоўнага рэдактара), В.І.СТРАЖ.АЎ, Л.М.СУШЧЭНЯ, У.Л.СЯНЬКО, І.ІІ.ХАЎРАТОВІЧ (намеснік галоўнага рэдактара), В.П.ШАРАНГОВІЧ, Д.І.ШЫРАКАНАЎ, Л.Ф.ЯЎМЕНАЎ.
МІНСК
«БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ» 1996
ББК 92(4Бен) Б 43
УДК 03(476)
НАВУКОВАРЭДАКЦЫЙНЫ САВЕТ:
А.М.АБРАМОВІЧ, М.М.АЛЯХНОВІЧ, П.А.АПАНАСЕВІЧ, І.В.АРЖАХОЎСКІ, С.А.АСТАПЧЫК, С.А.БАГДАНКЕВІЧ, М.В.БІЧ, А.А.БОГУШ, А.І.БОЛСУН, В.С.БУРАКОЎ, Т.М.БУТЭВІЧ, А.П.ВАЙТОВІЧ, І.Д.ВАЛАТОЎСКІ, Т.В.ГАБРУСЬ, І.В.ГАЙШУН, С І.ГРЫБ, А.П.ГРЫЦКЕВІЧ, А.П.ДАСТАНКА, С.Ф.ДУБЯНЕЦКІ, А.А.ДЫЛЕЙКА, М.І.ЕРМАЛОВІЧ, І.М.ІГНАЦЕНКА, М.А.ІЗОБАЎ, Л.В.КАЛЕНДА, Я.Ф.КАНАПЛЯ, А.К.КАЎКА (Масква), ВІТАЎТ КІПЕЛЬ (ЗША), В.П.КІСЕЛЬ, Г.В.КІСЯЛЁЎ, Г.К.КІСЯЛЁЎ, У.С.КОШАЛЕЎ, А.В.КРАСІНСКІ, П.К.КРАЎЧАНКА, Г.Р.КУЛЯШОВА, А.ЕЛЕСНІКОВІЧ, А.С.ЛІС, А.М.ЛІТВІН, ЕЕЛІШТВАН, У.Ф.ЛОГІНАЎ, П.А.ЛОЙКА, З.Я.МАЖЭЙКА, М.А.МАЙЕР, А.С.МАЙХРОВІЧ, А.І.МАЛБДЗІС, А.М.МІХАЛЬЧАНКА, А.Я.МІХНЕВІЧ, У.М.МІХНЮК, В.Ф.МЯДЗВЕДЗЕЎ, М.В.НІКАЛАЕЎ (С.Пецярбург), В.І.ПАРФЁНАЎ, У.А.ПІЛІПОВІЧ, М.М.ПІКУЛІК, М.І.ПЛАТНІЦКІ, А.У.РОМАН, А.І.РУЦКІ, У.М.РЫЖАНКОЎ, Я.М.САХУТА, В.В.СВІРЫДАЎ, В.І.СЕМЯНКОЎ, А.М.СІДАРЭВІЧ, І.Д.СІПАКОЎ, В.У.СКАЛАБАН, А.Г.СЛУКА, М.С.СТАШКЕВІЧ, А.А.СТРАЛБЧОНАК, Г.І.СУРМАЧ, В.С.ТАНАЕЎ, А.А.ТРУСАЎ, У.С.УЛАІПЧЫК, В.С.ФІЛІПОВІЧ, А.К.ФЯДОСАЎ, В.А.ФЯДОСІК, В.С.ЦІТОЎ, В.А.ЧАМЯРЫЦКІ, М.М.ЧАРНЯЎСКІ, Ю.М.ЧУРКО, В.Ф.ШМАТАЎ, Г.В.ШТЫХАЎ, М.Ф.ШУМЕЙКА, П.А.ШУПЛЯК, У.А.ШЧАРБАКОЎ, С.Я.ЯНЧАНКА.
НАВУКОВЫЯ КАНСУЛЬТАНТЫ:
М.Э.АБАЛА (Латвія), Т.І.АДУЛА, Р.М.АЛАДАВА, В.А.АНТАНЕВІЧ, Г.А.АНТАНЮК, А.А.БАРШЧЭЎСКІ (Польшча), В.І.БЕРНІК, А.М.БУЛЫКА, Л.І.БУРАК, М.С.ВАЙТОВІЧ, Г.В.ВАЛАБУЕВА, А.І.ВАЛОЖЫН, Т.У.ВАСІЛЕЦ, В.С.ГАПІЕНКА, М.А.ГАРБУНОЎ, С.В.ГОВІН, Л.І.ГУРСКІ, А.А.ГУСАК, Л.Н.ДРОБАЎ, М.А.ДУБІЦКІ, М.ЕЖУКАЎ, Э.РІОФЕ, Л.Р.КАЗЛОЎ, З.А.КАЗЛОЎСКАЯ, Л.В.КАЗЛОЎСКАЯ, У.К.КОРШУК, Г.І.КРАЎЦОВА, А.М.КУЛАГІН, А.А.ЛАЗАРЭВІЧ, А.П.ЛАПІНСКЕНЕ (Літва), М.В.ЛАЎРЫНОВГЧ, С.С.ЛАЎШУК, І.І.ЛЕАНОВІЧ, А.С.ЛЕАНЦЮК, У.К.ЛУКАШЭВІЧ, Э.А.ЛЯЎКОЎ, А.В.МАЦВЕЕЎ, У.А.МАЦЮХІН, В.Л.НАСЕВІЧ, М.Я.НІКІФАРАЎ, М.М.ГІАГРАНОЎСКІ, С.А.ПАДОКШЫН, П.Ц ПЕТРЫКАЎ, В.П.РАГОЙІПА, В.У.РАДЗІВІНОЎСКІ, Л.М.РАЖАНАВА, Г.В.РАТНІКАЎ, Г.Ф.РЫКОЎСКІ, А.П.САЛЬКОЎ, С.Н.САРЫНЯН (Арменія), І.І.СІНЧУК, Р.Б.СМОЛЬСКІ, М.Ф.СПІРЫДОНАЎ, А.Я.СУПРУН, Г.Г.СЯРГЕЕВА, А.А.ТОЗІК, Ю.А.ХАРЫН, Г.А.ЦЫХУН, В.А.ЧАБАНЕНКА (Украіна), А.А.ЧАЛЯДЗІНСКІ, І.А.ЧАРОТА, І.В.ШАБЛОЎСКАЯ, Л.М.ШАКУН, Г.Г.ШАНЬКО, Л.П.ШАХОЦЬКА, Я.ФШУНЕЙКА, Г.М.ШЭЙКІН, М.Р.ЮРКЕВІЧ, Я.А.ЮХО, М.Г.ЯСАВЕЕЎ.
Мастацкае афармленне Э.Э.ЖАКЕВІЧА, А.М.ХІЛЬКЕВІЧА
0304760000—002
Б 1—95
М 318(03)—96
ISBN 9851100366 (т. 1)
ISBN 9851100358
© Выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі, 1996
АД РЭДАКЦЫЙНАЙ КАЛЕГІІ
Універсальная Беларуская энцыклапедыя (БелЭн) выдаецца ў адпаведнасці з пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 23 жніўня 1993 г.
Першая універсальная Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (БелСЭ) у 12 тамах выдадзена ў 1969— 1975 гг. Яна ўключала каля 35 тысяч тэрмінаў, у якіх больш за 40 працэнтаў інфармацыі было прысвечана беларускай тэматыцы. БелСЭ на той час была выдатным дасягненнем навукі і культуры Беларусі.
За 20 гадоў, нгго мінулі з часу завяршэння выдання БелСЭ, адбыліся глыбокія змены ў свеце: на палітычнай карце планеты з’явіліся новыя незалежныя дзяржавы, у многіх краінах радыкальна памяняліся палітычныя і эканамічныя арыентацыі, формы праўлення, узніклі новыя партыі, грамадскапалітычныя рухі, лідэры. Рэспубліка Беларусь стала суверэннай незалежнай дзяржавай. Здабыткі ў прыродазнаўчых і грамадскіх навуках, ва ўсіх галінах культуры і мастацтва паўплывалі на змены прыярытэтных арыенціраў і кірункаў. Вырасла новае пакаленне выдатных дзеячаў ва ўсіх сферах грамадскага жыцця.
Творча выкарыстаўшы вопьгг папярэдніх беларускіх энцыклапедычных выданняў, лепшых замежных энцыклапедый і даведнікаў, а таксама метадычныя прынцыпы адбору, апрацоўкі і сістэматызацыі інфармацыі, стваральнікі новай Беларускай энцыклапедыі паставілі сабе за мэту зрабіць яе вартай свайго народа, яго багатай і слаўнай гісторыі, яго дасягненняў і перспектыў развіцця.
Энцыклапедыю запланавана выдаць у 18 тамах (па 100 уліковавыдавецкіх аркушаў том). У ёй будзе змешчана каля 80 тысяч тэрмінаў.
БелЭн як універсальны сістэматызаваны даведнік змяшчае самыя разнастайныя звесткі па ўсіх галінах ведаў, назапашаных чалавецгвам, пра найважнейшыя падзеі гісторыі і сучаснага грамадскапалітычнага жыцця, пра выдатных дзеячаў усіх часоў і народаў. У той жа час пэўная перавага аддаецца навукова аргументаванаму асвятленню падзей, з’яў, фактаў, звязаных з Беларуссю, з яе выдатнымі дзеячамі ва ўсіх галінах палітычнага, эканамічнага, навуковага і культурнага жыцця. Зыходзячы з таго, што гэтым даведнікам будзе карыстацца пераважна насельніцтва Беларусі, многія агульныя звесткі ў ім падаюцца ў цеснай сувязі з Беларуссю — з яе прыродай, гісторыяй, эканомікай, навукай, культурай, мастацгвам і г.д. Такі падыход надае выданню адметнасць, арыгінальнасць і самастойную каштоўнасць, гарантуе яго практычную інфармацыйную карыснасць.
Беларуская энцыклапедыя — гэта ўсё пра Беларусь і ўвесь свет пабеларуску, гэта першая нацыянальная энцыклапедыя суверэннай дзяржавы Рэспублікі Беларусь, у стварэнні якой прымаюць удзел
вядомыя вучоныя, літаратары, мастацтвазнаўцы і іншыя айчынныя, а ў шэрагу выпадкаў і замежныя спецыялісты розных галін ведаў.
Выданне багата ілюстравана каляровымі і чорнабелымі здымкамі, малюнкамі, картамі, схемамі.
Усе артыкулы ў энцыклапедыі размешчаны ў алфавітным парадку. Назвы артыкулаў даюцца пераважна ў адзіночным ліку: Абарог, Абеліск. Рассылачныя або абагульняльныя артыкулы могуць мець форму множнага ліку: Ааміцэты, Арамеі.
Калі назва артыкула складаецца з прыметніка і назоўніка, то на прыметнік яна даецца ў тым выпадку, калі ўтварае з назоўнікам адно паняцце: Брэсцкая вобласць, Беларуская мова. У некаторых выпадках звычайны парадак слоў заменены так, што на першым месцы стаіць галоўнае па сэнсе слова (напр., Знакі матэматычныя).
У словахназвах артыкулаў ставіцца націск, акрамя тых выпадкаў, калі ён прыпадае на літару «ё», якая ў беларускай мове пішацца толькі пад націскам. У складаных словах ставіцца толькі асноўны націск. ■
Калі пасля назвы артыкула, набранай чорным шрыфтам, праз коску або ў дужках (разрадкай) падаецца іншае слова (або некалькі слоў), то гэта азначае, што нароўні з першым, асноўным, тэрмінам ужываюцца сінонімы: Абраз, і к о н а.
, Да тэрмінаў, якія ўваходзяць у назвы артыкулаў і з яўляюцца бясспрэчнымі запазычаннямі з замежных моў, паказваецца (у дужках) этымалагічная даведка. Прыводзявда таксама лацінскія назвы жывёл і раслін. Калі артыкулы, назвы якіх маюць аднолькавае паходжанне, стаяць побач, этымалагічная даведка даецца толькі пры адным з артыкулаў. Пасля назвы артыкулаў пра замежных дзеячаў, перыядычныя выданні і да т.п. ў дужках даецца адпаведнае (арыгінальнае) напісанне. Гэта правіла распаўсюджваецца толькі на мовы, якія карыстаюцца лацінскай графікай. Грэчаскія словы ў этымалагічных даведках даюцца ў лацінскай транскрыпцыі.
Звесткі пераменнага характару (колькасць жыхароў, эканамічныя паказчыкі) датуюцца годам, да якога адносяцца.
Даты падзей прыводзяцца ў новым каляндарным c™™ Падзеі, якія адносяцца да перыяду паміж Лютаўскай рэвалюцыяй 1917 і да ўвядзення новага стылю [1(14) лютага 1918 г.], пазначаюцца, як правіла, у двух стылях — старым і новым (апошні ў дужках).
У біяграфічньгх артыкулах пасля прозвішча, імя і імя па бацьку ў дужках даюцца даты нараджэння і смерці, а таксама звесткі пра месца нараджэння. Даты нараджэння і смерці паказваюцца, як правіла, у новым каляндарным стылі.
Адзінкі фізічных велічыняў паказваюцца пераважна ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ).
У энцыклапедыі ўжываецца сістэма спасылак. Назва артыкула, на якую спасылаюцца, набіраецца курсівам. Сістэма спасылак уключае паметы: «Гл. таксама», «Параўн.» і інш. Спасьыкі на іншыя артыкулы даюцца толькі ў тых выпадках, калі ў артыкуле, на які спасылаюцца, ёсць дадатковая інфармацыя ці звесткі.
Дзеля эканоміі месца энцыклапедыя карыстаецца сістэмай скарачэння слоў. Побач з агульнапрынятымі ўжываюцца скарачэнні, спецыяльна распрацаваныя для гэтага выдання; спіс іх змешчаны ў канцы 1га тома. Словы, якія складаюць назву артыкула, у тэксце гэтага артыкула пазначаюцца пачатковымі літа
рамі (напр., у артыкуле «Возера» — В., у артыкуле «Пінскі раён» — П.р.). Да лікаў, якія абазначаюць год, слова «год» ці «г.» не дадаецца (1861).
Значная частка артыкулаў мае бібліяграфію ў тэксце або пад тэкстам. У падтэкставай бібліяграфіі называюцца асноўныя творы дзеяча, якому прысвечаны артыкул, крыніцы і публікацыі асноўных дакументаў ці матэрыялаў, па якіх напісаны артыкул, і літаратура па пытанні, што асвятляецца.
Пад артыкуламі, у якіх абгрунтоўваюцца тэарэтычныя палажэнні ці ёсць новы фактычны матэрыял, незалежна ад іх тыпаў і памераў, ставіцца прозвішча аўтара.
А, першая літара бел. алфавіта і інш. алфавітаў на лац. і рус. аснове. Графічнае напісанне паходзіць ад кірыліцкага Л (аз), якое генетычна звязана з грэч. а (альфа), а праз яго з фінікійскім (алеф). У кірыліцы мела і лікавае значэнне 1, з дадатковымі значкамі^Д— 1000, @ 10 000, @ — 100 000, —
1 000 000. У сучаснай бел. мове літара «а» абазначае галосны гук «а» сярэдняга раду ніжняга пад’ёму.
А..., перад галоснымі ан... (грэч. а..., an... пачатковая частка слова са значэннем адмаўлення), прыстаўка ў замежных, пераважна грэч. паходжання, словах, якая абазначае адмаўленне ці адсутнасць якойн. якасці, уласцівасці, напр. авітамінозы, абіягенез.
КНІГІ ОНЛАЙН
