КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АБАЛОНКА ў будаўніцтве і т э х н і ц ы , прасторавая канструкцыя, абмежаваная 2 крывалінейнымі паверхнямі, адлегласць паміж якімі (таўшчыня А.) малая ў параўнанні з астатнімі памерамі. У залежнасці ад геаметрыі паверхні адрозніваюць А.: дадатнай (сферычныя, эліпсоідныя), нулявой (цыліндрычныя, канічныя) і адмоўнай (гіпербалічныя) крывізны. Бываюць тонка і таўстасценныя; адна, двух і шматслойныя; маналітныя, зборныя, зборнаманалітныя і інш. Вырабляюць А. з жалезабетону, сталі, лёгкіх сплаваў, пластмасы, драўніны і інш. Выкарыстоўваюць у пакрыццях і перакрыццях будынкаў, у канструкцыях лятальных апаратаў, ракет, суднаў, рэзервуараў, частак машын і інш. АБАЛОНКАВАЯ ФОРМА, ліцейная форма разавага выкарыстання з дзвюх змацаваных рэльефных паўформаў з Да арт. Абалоннікі: 1 — бочачнік; 2 — пірасома; 3 — калонія сальпаў; 4 — асцыдыя халацынтыя гузакаватая. таўшчынёй сценак 6—10 мм. Вырабляецца на аўтам. і паўаўтам. машынах з сумесі дробнага кварцавага пяску і фенолафармальдэгіднай парашкападобнай тэрмарэактыўнай смалы. Пры награванні смала плавіцца і абвалаквае пясчынкі, пры далейшым награванні — цвярдзее і звязвае пясок у трывалую абалонку. Паўформы змацоўваюць па фіксатарах з дапамогай скобаў, шрубцынгаў ці склейваюць. У А.ф. атрымліваюць адліўкі масай да 100 кг. Расход фармовачнай сумесі ў 8—10 разоў меншы, чым пры ліцці ў пясчанагліністыя формы. АБАЛОНКІ ЗЯМЛІ, гл. Геасферы. АБАЛОННІКІ, лічынкавахорд а в ы я (Tunicata, Urochorda), падтып хордавых жывёл. Аб’ядноўвае 5 кл.: апендыкулярыі, бочачнікі (Cyclomyaria), асцыдыі, сальпы, агняцелкі, або пірасомы (Pirosomata). Каля 1,5 тыс. відаў. Пашыраны ўсюды ў морах і акіянах. Даўж. ад 0,3—50 см да 30 м (калоніі пірасом). Цела мяшэчка або бочачкападобнае, укрытае тунікай (абалонкай), утворанай выдзяленнем вонкавага эпітэлію. Хорда ёсць толькі ў лічынкавых формаў (акрамя апендыкулярый). Гермафрадыты. Размнажэнне палавое і бясполае. АБАЛЯНКА, рака на У Беларусі ў Талачынскім, Сенненскім рнах Віцебскай вобл., левы прыток Лучосы. Даўж. 89 км. Пл. вадазбору каля 810 км . Пачынаецца на Аршанскім узв., цячэ па Чашніцкай раўніне і Лучоскай нізіне. Даліна шыр. 0,6—0,8 км, у ніж. цячэнні да 2 км. Пойма двухбаковая, шыр. ад 0,2 да 0,3 км. Рэчышча звілістае, шыр. 5—10 м. Каля 70% гадавога сцёку прыпадае на вясну. У Талачынскім рне на рацэ плаціна. Водапрыёмнік меліярац. сістэм. АБАНАТЭРМЕ (Abano Terme), бальнеагразевы курорт у Італіі. На Венецыянскай нізіне, на ПдЗ ад г. Падуя. Вядомы з часоў Стараж. Рыма, адраджэнне пачалося ў 13 ст. Каля 150 крыніц тэрмальных (да 85 °C) радонавых водаў, сульфідныя гразі выкарыстоўваюцца пры лячэнні хвароб органаў дыхання, руху і апоры, нерв. сістэмы і гінекалагічнай сферы. Гасцініцы і пансіянаты. АБАНДОН (франц. abandon) у марскім праве, права страхавальніка адмовіцца ад сваіх правоў на застрахаваную маёмасць на карысць страхоўшчыка і атрымаць поўную страхавую суму. Як правіла, робіцца ў выпадку прапажы, гібелі маёмасці, немэтазгоднасці аднаўлення ці рамонту судна. Заява аб А. павінна паступіць ад страхавальніка на працягу 6 месяцаў з моманту ўзнікнення дая гэтага падстаў. Можа быць зроблена і ў аднабаковым парадку без пацвярджэння страхоўшчыка. У выніку А. да страхоўшчыка пераходзяць усе правы на застрахаваную маёмасць. АБАНЕМЕНТ (франц. abonnement), права юрыдычнай ці фізічнай асобы (абанента) на часовае карыстанне чымн. (напр., тэлефонам, месцам ў тэатры, кнігамі ў бцы), а таксама дакумент, які забяспечвае гэта права. АБАРОНА 13 АБАНЕНТ (ад франц. abonner падпісваць), асоба, установа ці аргцыя, якая мае права на карыстанне абанементам. АБАНЕНЦКАЕ ТЭЛЕГРАФАВАННЕ, т э л е к с , электрычная сувязь паміж абанентамі шляхам непасрэднага двухбаковага абмену тэлегр. паведамленнямі. Ажыццяўляецца станцыямі А.т. ручной або аўтам. сістэмы. На найб. адказных участках сувязі выкарыстоўваюць каналы частотнага тэлеграфавання. АБАРАНКІ, хлебабулачныя вырабы з абваранага цеста ў выглядзе кольцаў рознай велічыні. Называлі і абваранкамі (ад абварыць). Упершыню пачалі рабіць А ў Смаргоні (Беларусь), потым сталі вядомыя ў многіх (пераважна слав.) народаў. Славіліся янаўскія, бешанковіцкія, полацкія, мірскія і інш. А. Выкарыстоўваліся і для прыгатавання кануна. АБАРАЧАЛЬНАЯ СІСТЭМА, частка аптычнай сістэмы для змены напрамкаў восяў сіметрыі відарыса аптычнага, створанага аб’екгывам, на процілеглы. Паводле канструкцыі А.с. падзяляюць на лінзавыя (складаюцца з лінзаў і апертурнай дыяфрагмы), прызмавыя (пабудаваны на выкарыстанні поўнага ўнутр. адбіцця святла), люстраныя (складаюцца з некалькіх люстэркаў) і валаконнааптычныя. Выкарыстоўваюцца ў біноклях, перыскопах і інш. агггычных прыладах. АБАРАЧАЛЬНЫ ПРАЦЭС у тэрмадынаміцы, працэс пераходу сістэмы з аднаго стану ў другі, які магчыма ажыццявіць у адваротным напрамку з паўтарэннем усіх яго прамежкавых станаў. Складаецца з паслядоўнасці станаў раўнавагі, якія вельмі мала розняцца паміж сабою, таму яго наз. квазістатычным, квазіраўнаважным. Крытэрыем абарачальнасці з’яўляюцца паводзіны энтрапіі: яна застаецца пастаяннай у А.п., які працякае ў ізаляванай сістэме значна павольней, чым устанаўліваецца тэрмадынамічная раўнавага ў дадзенай сістэме. Сістэма пры Ап. выконвае найб. магчымую работу. А.п. ляжыць у аснове тэорыі цеплавых рухавікоў (гл. Карно цыкл). Усе рэальныя працэсы зза трэння, дыфузіі, выпрамянення і інш. неабарачальныя. АБАРАЧАЛЬНЫЯ РЭАКЦЫІ, хімічныя рэакцыі, якія адначасова адбываюцца ў прамым і адваротным напрамках і знаходзяцца ў стане дынамічнай раўнавагі. Кірунак рэакцый залежыць ад канцэнтрацыі рэчываў — удзельнікаў рэакцый. Пры дасягненні раўнавагі хімічнай скорасці А.р. аднолькавыя і сістэма ўтрымлівае зыходныя рэчывы і прадукгы. Простыя Ар. (напр., N2O4 2NO2) складаюцца з дзвюх элементарных рэакцый, якія адрозніваюцца толькі напрамкам (N2O4 >2NO2 і 2NO2 > N2O4). Складаныя бываюць абарачальныя пры ўмове абарачальнасці ўсіх стадый (напр., N2+3H2 2NHj). Ар. пры лэўных умовах ператвараюцца ў практычна неабарачальныя рэакцыі. АБАРАЧЭННЕ, інверсія ў м у з ы ц ы , спосаб мадыфікацыі акордаў, інтэрвалаў, гукавышыннай лініі (мелодыі, матыву, серыі) перамяшчэннем гукаў у адваротным напрамку з захаваннем першапачатковай часавай паслядоўнасці. Сродак вар’іравання, у выніку якога ўзнікаюць новыя элементы, ствараецца роднасная, аднак фактычна новая мелодыя. Гук, які пры А. застаецца на месцы, наз. воссю A Выкарыстоўвалася ў канонах, жыгах, рычэркарах і фугах, пазней ў неполіфанічных творах. Т.Г.Мдывані. АБАРАЧЭННЕ ў эканоміцы, форма таварнага абмену прадуктаў працьг і інш. аб’екгаў уласнасці праз куплюпродаж. З’яўляецца бясконцым працэсам мноства самастойных акгаў куплі і Да арт. Абарачальная сістэма. Абарог. продажу, які звязвае вытвсць з размсркаваннем і спажываннем. Ад абмену тавараў (Т—Т) адрозніваецца тым, што ажыццяўляецца пры пасрэдніцтве грошай (Т—Г—Т). Развіццё А. звязана з таварнай вытвсцю. На пач. эгапах абмяжоўвалася мясц. рынкам. 3 паглыбленнем грамадскага падзелу працы і пашырэннем таварнаграшовых адносін сфарміраваліся ўнутр. і сусв. рьшкі, пачалося развіццё крэдыгнага A., А каштоўных папер і інш. формаў. АБАРДАЖ (франц. abordage), спосаб вядзення бою вёславымі і паруснымі караблямі. Адзін або некалькі атакоў чых караблёў падыходзілі да карабля праціўніка як мага шчыльней, счапляліся з ім бартамі, высаджвалі абардажную каманду, якая ў рукапашнай сутычцы вырашала зыход бою. Выкарыстоўваўся са стараж. часоў да 19 ст.; разам з таранным ударам складаў аснову такгыкі марскога бою. 3 развіццём карабельнай артылерыі, ростам агнявой магутнасці і быстраходнасці караблёў страціў сваё значэнне. Выкарыстоўваюць пры перадачы (прыёме) грузу і людзей. АБАРОГ, лёгкае збудаванне для захоўвання сена. Невялікая 4 ці 2схільная рухомая стрэшка на 4 высокіх слупах, накрытая саломай або дранкай; пры патрэбе можа падымацца і апускацца. Здаўна вядома на Беларусі, паўн. Украіне, ПнЗ Расіі. АБАРОНА, баявыя дзеянні з мэтай зрыву або адбіцця наступлення намнога большых сіл праціўніка, прыкрыцця або ўгрымання занятых пазіцый, выйгрышу часу і стварэння ўмоў для пераходу у наступленне войскаў, якія абараняюцца. Ажыццяўляецца ў такгычных, аператыўных і стратэг. маштабах, прымусова (калі наступленне немагчыма або немэтазгодна) або наўмысна. У старажытнасці і сярэднявеччы для доўгатэрміновай А. выкарыстоўвалі ўмацаваныя гарады, крэпасці, замкі (гл. Абарончыя збудаванні). 3 аснашчэннем арміі агнястрэльнай зброяй (з 14—15 ст.) пачалося збудаванне палявых абарончых умацаванняў. 3 распаўсюджваннем у 19 ст. наразной зброі з болыпай далёкасцю стральбы сталі ствараць глыбокую (эшаланіраваную) А Умацаваная паласа глыбінёй 1000—1500 м упершыню была створана ў час Севастопальскай абароны 1864—55. У 1ю сусв. вайну ў прамежках наміж апорнымі пункгамі ствараліся суцэльныя лініі трашпэй. Войскі займалі некалькі абарончых пазіцый, якія эшаланіраваліся ў глыбіню на 3—4 км адна ад адной. За гэтымі пазіцыямі ствараліся тылавыя (запасныя) абарончыя палосы. Будавалася А на суцэльным фронце з выкарыстаннем сістэмы інж, збудаванняў і загарод. 3 насычэннем ўэбр. сіл танкамі, дальнабойнай артылерыяй, самалётамі A стала глыбокай, шматпалоснай, процітанкавай, проціартылерыйскай, процісамалётнай. Усебаковае развіццё А атрымала ў Вял. Айч. вайну. На тэр. Беларусі цяжкія абаронныя баі ішлі ў чэрв.—жн. 1941 (гл. Брэсцкай крэпасці абарона 1941, Мінска абарона 1941, Віцебска абарона 1941, Магілёва абарона 1941, Гомеля абарона 1941 і інш.). У сучасііых умовах А прадугледжвае актыўнае процідзеянне адначасовым ударам усіх відаў зброі, авіяцыі і артылерыі, дэсантных і інш. войскаў праціўніка, своечасовае выяўленне яго сродкаў масавага наражэнпя, жывой сілы і тэхнікі, стварэнне найб. зру'піых умоў для сябе. Каб сарваць ці аслабіць наступленне, войскі ў А ажыццяўляюць агнявую контрпадрыхтоўку па групоўцы праціўніка, якая падрыхтавалася да настунлення, і кошратакуюць. Паводле метадаў вядзенмя А бывае пазіцыййая і манеўраная; сучасная А, як правіла, спалучае абодва гэтыя метады. Устойлівасці і актыўнасці А. спрыяюць насычанасць яе браніраванымі сродкамі, глыбокае эшаланіраванне і разгрупаванне сіл і сродкаў,