Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
АА... (грэч. доп яйцо), частка складаных слоў, якая паказвае на адносіны да яйца (яйцаклеткі), напр., аагамія, ааспора.
ААГАМІЯ (ад аа... + ...гамія), тып палавога працэсу (спосаб палавога размнажэння), пры якім зліваюцца розныя па памерах, форме і паводзінах палавыя клеткі (гаметы) і ўгвараецца зігота. Жаночая гамета — буйная, нерухомая (без жгуцікаў) яйцаклетка (яйцо). Мужчынская гамета (сперматазоід) — значна драбнейшая, звычайна рухомая (з 1 або некалькімі жгуцікамі), радзей без жгуцікаў (у некаторых ніжэйшых раслін і некаторых вышэйшых ракаў) або прадстаўлена толькі генератыўным ядром унугры пылковай трубкі (у многіх голанасенных і ўсіх пакрытанасенных). А. ўласціва шматклетачным жывёлам, вышэйшым раслінам і многім ніжэйшым.
ААГЕНЕЗ (ад аа... + ...генез), паслядоўны працэс развіцця жаночай гаметы ад першаснай палавой клеткі да спелага яйца. Ахоплівае стадыі: размнажэння (павелічэнне колькасці дыплоідных палавых клетак — аагоніяў), росту аацытаў (павольны ў першай фазе, якая ў
Аазіс Більма ў Аравійскай пустыні.
Ааліт.
чалавека і жывёл можа працягвацца гадамі, у другой фазе — хуткі, з інтэнсіўным павелічэннем аб’ёмаў клетак) і іх выспявання (меятычнае дзяленне з утварэннем гаплоідных яйцаклетак, здольных да апладнення). У губак, некаторых кішачнаполасцевых і чарвей А. адбываецца ў любой частцы цела, у астатніх жывёл і чалавека лакалізаваны ў яечніках, у раслін — у аагоніях, архегоніях або зародкавым мяшку.
ААГОНІЙ (ад аа... + грэч. go® нараджэнне), «жаночы» орган палавога размнажэння водарасцяў і некаторых грыбоў, якім уласціва аагамія. Звычайна складаецца з 1 клеткі, у якой утвараецца 1 або некалькі яйцаклетак. У харавых і некаторых інш. водарасцяў А. шматклетачны.
ААЗІС (ірэч. oasis ад назвы егіп. г. Аасія), 1) месца ў пустынях і паўпустынях, забяспечанае вадой, з багатай расліннасцю. Адрозніваюць прыродныя А, якія ўтвараюцца на месцы выхаду крыніц, пры высокім узроўні грунтавых водаў, перыядычных разлівах рэк, і штучныя — пры арашэнні з артэзіянскіх калодзежаў, свідравін, арашальных каналаў і рэк. Маюць пл. ад соцень квадратных метраў да дзесяткаў тысяч квадратных кіламетраў. Найб. старажытныя Хатанскі ў Зах. Кітаі, Фаюмскі ў Афрыцы; самыя вялікія — густа населеныя раёны з інтэнсіўным земляробствам (напр., даліна Ніла ў Erinite, Ферганская даліна ў Сярэдняй Азіі). 2) Свабодны ад лёду ўчастак ў Антарктьідзе (А. Бангера, Вікторыі).
ААЛІТЫ [ад аа... +літ(ы)], шара або эліпсападобныя мінер. ўтварэнні з вуглякіслага кальцыю, вокіслаў і сілікатаў жалеза і марганцу, кальцьгту, даламіту і інш. Памер ад 0,05 да 25 мм, канцэнтрычнашкарлупінападобнай, часам радыяльнапрамяністай і складанай будовы. Ядром А. могуць быць абломкі ракавін, пясчынкі і інш. Утвараюцца ў морах, цёплых крыніцах у выніку калоіднахім. і біяхім. працэсаў. Трапляюцца ў вапняках і як разнавіднасць жалезных рудаў. На Беларусі ёсць у адкладах кембрыю, ардовіку, дэвону, юры і інш.
ААЛТА (Aalto) Алвар (3.2.1898, г. Куартане, Фінляндыя — 11.5.1976), фінскі архітэктар; адзін са стваральнікаў фін. дызайна. Прадстаўнік функцыяналізму і арганічнай архітэктуры, ідэям якіх надаў нац. вытлумачэнне. Працаваў у
8 ААЛТАНЕН
Фінляндыі, Швецыі, ЗША і інш. Спалучэннем жалезабетону і шкла з традыц. буд. матэрыялам (камень, цэгла, дрэва) дасягаў свабоды і выразнасці аб’ёмнапрасторавай кампазіцыі будынкаў, узаемасувязі архітэктуры з ландшафтам і гар. асяроддзем (санаторый у Пайміо, 1929—33; палац «Фінлявдыя» ў Хельсінкі, 1967—71).
Літ.: Г о з а к АП. Алвар Аалто. М., 1976.
ААЛТАНЕН (Aaltonen) Вяйнё Валдэмар (8.3.1894, г. Марціла, Фінляндыя — 30.5.1966), фінскі скулыттар. Ганаровы чл. AM СССР (з 1958). Працаваў у ranine фігурнай пластыкі («Бягун Паава Нурмі», бронза, 1924, Хельсінкі), псіхал. партрэта («Ян Сібеліус», 1935), манум.дэкар. скульптуры (помнік пісьменніку А.Ківі ў Хельсінкі, 1934; помнік фінскім перасяленцам у Дэлавэры, ЗША, 1938). За гранітны манумент у г. Лахты «Мір» (1952) узнаг. Залатым медалём Сусв. Савета Міру (1953). Вядомы як жывапісец і тэатр. дэкаратар.
Літ.: Цагареллм Й.Я. Вяйнё Аалтонен. М., 1961.
ААМІЦЭТЫ (Oomycetes), клас (аддзел) ніжэйшых грыбоў. Уключае 4 парадкі: сапралегніяльныя, леіггамітавыя (Leptomitales), лагенідыевыя (Lagenidiales), перанаспаральныя; 70 родаў, каля 550 відаў. Пашыраны ў Еўразіі, Афрыцы, Амерыцы. На Беларусі каля 100 відаў з парадкаў перанаспаральных і сапралегніяльных. Сапратрофы і паразіты. Водныя і наземпыя формы. Некаторыя А. развіваюцца на рэштках раслін, трупах насякомых і інш. дробных жывёл. Шмат А паразітуе на водарасцях, водных грыбах, чарвях, ікры, маляўках рыб і амфібій, вышэйшых раслінах. Вегетатыўнае цела (міцэлій) грыбоў пераважна добра развітае, шмат’ядравае, няклетачнае. Бясполае размнажэнне зааспорамі (маюць 2 жгуцікі), радзей канідыямі. Вынік палавога працэсу —
ааспора, пераходзіць у стан спакою, у якім А. пераносяць неспрыяльныя ўмовы. Выклікаюць захворванні культ. раслін: фітафтароз бульбы, памідораў і інш. паслёнавых, караняед цукр. буракоў, чорную ножку розных с.г. культур, мільдзю вінаграду і інш.
У адрозненне ад болыпасці інш. грыбоў, каркасным рэчывам клетачнай абалонкі з’яўляецца цэлюлоза 1 глюкан, а не хіцін, што сведчыць пра паходжанне А ад продкаў жоўтазялёных водарасцяў або ад флагелятаў.
Літ.: Жнзнь растеннй. М., 1976. Т.2. С. 35—64.
ААМЬІНЬ (партуг. М а к а о ), тэрыторыя ва Усх. Азіі, на ўзбярэжжы Паўд.Кітайскага м., у дэльце р. Сіцзян. Належыць Партугаліі. Уключае паў Аамынь і авы Тайпа і Калаане. Пл. 16 км . Адм. ц. — г. Аамынь. Нас. 497 тыс. чал. (1991); кітайцы (больш за 95%), партугальцы і інш. Афіц. мова партугальская. Вернікі пераважна католікі. Большая частка насельніптва жыве ў г. Аамынь.
ВАалтанен. Манумент «Мір» у г. Лахгы.
Рэльеф узгорысты. Клімат мусонны; ападкаў 1800 мм за год, бываюць тайфуны.
Тэр. А са стараж. часоў належала Кітаю, мела розныя назвы. Тут знаходзіўся лалац кіт. імператрыцы — Магэ (Палата Матухны, адсюль назва Макао). У 14—17 ст. A — гандл. тавань у лав. Сяншань (цялер Чжуншань), прав. Гуандун. У 1553 у А з’явіліся партутальцы, з 1555 яны арандавалі А, у 1557 стварылі адміністрацьпо пры захаванні суверэнных правоў Кітая. У 1849 партуг. ўрад абвясціў А незалежным ад Кітая. Паводле навязанага Кітаю ў 1887 Дагавора аб дружбе і гандлі Партуталія атрымала лрава на «вечнае кіраванне» А У 1940 захоплены Японіяй. Пасля паражэння Японіі ў 2й сусв. вайне — пад кантролем Партугаліі, якая ў 1951 абвясціла А сваёй «заморскай правінцыяй» на чале з губернатарам. Ўрад КНР неаднаразова заяўляў, што А. — тэр. Кітая, і настойваў на вяртанні яго праз мірныя перагаворы. У 1987 прынята сумесная кіт.лартут. заява, якой прадугледжапа з 20.12.1999 аднаўленне суверэнных правоў КНР на A, а таксама дазволена стварыць асобны адм. раён у адпаведнасці з абвепічаным Пекінам лрынцыпам «адна дзяржава — два лады». Паліт. партыі: Дэмакратычны цэнтр Аамьшя, Асацыяцыя абароны Аамыня.
Аснова эканомікі — турызм і галіны, якія яго абслугоўваюць. Развіта вытвсць тэкст., элекгронных вырабаў, феерверкаў, вырабаў са скуры, він, камфары. А. — буйны пасрэдніцкі цэнтр міжнар. гандл. і валютнафін. аперацый. Пад с.г. ўтоддзямі каля 2% тэрыторці. Вырошчваюць агародніну, развіты птушкагадоўля і рыбалоўства. Асн. гандл. партнёры — Кітай, Сянган, ЗША і Канада. Экспартуе адзенне, тэкстыль, шоўк, прадукцыю саматужных промыслаў, тытунёвыя вырабы, чай, рыбу. Вял. ролю адыгрывае рээкспарт тавараў з Кітая. Імпартуе сыравіну, харч. прадукты, пітную ваду. А вядомы як перавалачны пункг кантрабанднага гандлю золатам і опіумам. Ігральны бізнес. Марскі курорт. Паромная сувязь А. — Сянган. Штогод А. наведваюць 5 млн. турыстаў. Грашовая адзінка — патака. Ю.В.Ляшковіч, У.С.Кошалеу. ААН, гл. Арганізацыя Аб’яднаных Нацый.
ААНЕС, у шумераакадскай міфалогіі першачалавек у абліччы паўрыбыпаўчалавека. Паводле Бераса, людзі жылі, як жывёлы, пакуль А. не выйшаў з мора і не навучыў жыхароў Вавілоніі пісьму, навукам, будву гарадоў і храмаў, земляробству і інш.
ААРНЕ (Аагле) Анці Аматус (5.12.1867, г. Б’ёрнеборг, Фінляндыя — 5.2.1925), фінскі фалькларыст; прадстаўнік т.зв. фінскай гісторыкагеагр. школы ў фалькларыстыцы. Распрацаваў і абгрунтаваў тэхн. прыёмы параўнальнага метаду, даў узоры яго дастасавання да казак, загадак, песень. Гал. працы: «Паказальнік казачных тыпаў» (1910), «Асновы параўнальнага вывучэння казак» (1913), «Параўнальнае вывучэнне загадак» (т. 1—3, 1918) і інш. На аснове яго паказальніка амер. казкавед С.Томпсан склаў свой «Паказальнік казачных тыпаў» (1928). Міжнар. сістэму класіфіка
АБАВЯЗАЦЕЛЬНАЕ 9
цыі казачных сюжэтаў А.—Томпсана выкарыстаў Л.Р.Бараг у паказальніку «Сюжэты і матывы беларускіх народных казак» (1978).
ААРЭ, А р э (Ааге), рака ў Швейцарыі, левы прыток Рэйна. Даўж. 295 км, пл. вадазбору 17,8 тыс. км2. Пачынаецца ў Бернскіх Альпах, цячэ праз шэраг азёр, па Швейцарскім пласкагор’і. Сярэдні расход вады каля 560 м3/с. Суднаходная да Тунскага воз. ГЭС. Ha А. — г. Берн.
ААС (OAS; Organisation de 1’Аппёе Seerfete сакрэтная ўзбр. аргцыя), экстрэмісцкая аргцыя, якая ўзнікла ў 1961 у Францыі і Алжыры ў час вызв. вайны алж. народа (1954—62). Каб не дапусціць абвяшчэння незалежнасці Алжыра, учыніла там у крас. 1961 путч, ггасля правалу якога разгарнула крывавы тэрор у Алжыры і Францыі, выступіла супраць Франц. рэспублікі, 8.9.1961 арганізавала замах на ген. Ш. дэ Голя. Пасля падпісання Эвіянскіх па
гадненняў 1962 большасць франц. насельніцтва, нягледзячы на пагрозы ААС, тэрмінова пакінула Алжыр. 20.4.1962 у Алжыры арыштаваны адзін з кіраўнікоў ААС ген. Салан, што пазбавіла аргцыю цэнтралізаванага кіраўніцтва. Пасля атрымання Алжырам незалежнасці (1962) ААС перамясцілася ў Францыю і суседнія з ёю краіны, неўзабаве была абясшкоджана.
ААСПОРА (ад аа... + спора), спора некаторых ніжэйшых раслін (ааміцэтаў), ппо знаходзіцца ў спакоі. Утвараецца пры апладненні яйцаклеткі; мае значны запас пажыўных рэчываў і тоўстую шматслойную абалонку, якая ахоўвае ад неспрыяльных умоў (перасыханне вадаёма, холад і інш.). Пасля працяглага перыяду спакою прарастае зародкавым спарангіем або міцэліем.
КНІГІ ОНЛАЙН
