Беларуская энцыклапедыя Т. 12

Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі

Памер: 560с.

Мінск 2001

529.83 МБ

БЕЛАРУСКАЯ ЭШЦ)ІКЛАПЕДЫЯ БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ Ў 18 ТАМАХ БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ том ПАЛІКРАТ ПРАМЕТЭЙ РЭДАКЦЫЙНАЯ КАЛЕГІЯ: Г.П.ПАШКОЎ (галоўны рэдактар), В.С.АНОШКА, І.І.АНТАНОВІЧ, В.С.АНТАНЮК, Я.М.БАБОСАЎ, В.К.БАНДАРЧЫК, М.А.БАРЫСЕВІЧ, В.І.БОЎШ, Т.Я.БУРАКОВА (намеснік галоўнага рэдактара), А.П.ВАЙТОВІЧ, І.Дз.ВАЛАТОЎСКІ, М.С.ВЫСОЦКІ, І.В.ГАЙШУН, А.М.ГАНЧАРЭНКА, Р.Г.ГАРЭЦКІ, В.М.ГУРЫН, А.М.ДАНІЛАЎ, У.П.ЗАМЯТАЛІН, В.В.ЗУЁНАК, В.А.КАВАЛЕНКА, М.П.КАСЦЮК, У.Р.ЛАТЫПАЎ, С.С.ЛАЎШУК, І.М.ЛУЧАНОК, Г.М.ЛЫЧ, А.В.МАЦВЕЕЎ, А.М.МІХАЛЬЧАНКА, І.Я.НАВУМЕНКА, У.М.НІЧЫПАРОВІЧ, М.В.ПАДГАЙНЫ, А.І.ПАДЛУЖНЫ, Ю.В.ПАРТНОЎ, П.Ц.ПЕТРЫКАЎ, М.Ф.ШЛІПЕНКА, У.В.РУСАКЕВІЧ, А.В.САБАЛЕЎСКІ, М.А.САВІЦКІ, С.П.САМУЭЛЬ, А.Г.СЛУКА, М.С.СТАШКЕВІЧ, М.В.СТОРАЖАЎ, ВЛ.СТРАЖАЎ, Л.М.СУШЧЭНЯ, Г.А.ФАТЫХАВА (намеснік галоўнага рэдактара), А.К.ФЯДОСАЎ (намеснік галоўнага рэдактара — адказны сакратар), І.П.ХАЎРАТОВІЧ. І.П.ШАМЯКІН, В.П.ШАРАНГОВІЧ. МІНСК «БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ» 2001 УДК 03(476) ББК 92(4Бен) Б 43 НАВУКОВАРЭДАКЦЫЙНЫ САВЕТ: А.М.АБРАМОВІЧ, АЛ.АКСЁНЕНКА, Я.Я.АЛЯКСЕЙЧЫК, М.МЛЛЯХНОВІЧ, І.П.АНТОНАЎ, ПААПАНАСЕВІЧ, І.В.АРЖАХОЎСКІ, Г.С.АЎСЯННІКАЎ, Ю.В.БАЖЭНАЎ, М.Р.БАРАЗНА, У.С.БАСАЛЫГА, В.І.БЕРНІК, А.А.БОГУШ, А.І.БОЛСУН, Ю.П.БРОЎКА, П.І.БРЫГАДЗШ, В.С.БУРАКОЎ, У.К.ВАРАБ’ЁЎ, У.П.ВЯЛІЧКА, У.С.ГЛУШАКОЎ, С.І.ГРЫБ, А.П.ГРЫЦКЕВІЧ, А.П.ДАСТАНКА, МЛ.ДЗЯМЧУК, С.Ф.ДУБЯНЕПКІ, Р.А.ЖМОЙДЗЯК, В.П.ЖУРАЎЛЁЎ, Э.М.ЗАГАРУЛЬСКІ, М.Е.ЗАЯЦ, МАЛЗОБАЎ, У.В.КАВАЛЁНАК, Л.В.КАЛЕНДА, Я.Ф.КАНАПЛЯ, Ф.М.КАПУЦКІ, Л.В.КІРЫЛЕНКА, В.П.КІСЕЛЬ, ПЛ.КЛІМУК, У.М.КОНАН, У.С.КОІПАЛЕЎ, А.В.КРАСІНСКІ, Б.АЛАЗУКА, І.І.ЛЕАНОВІЧ, АДЛЕСНІКОВІЧ, АСЛІС, АМЛГГВІН, І.ІЛППТВАН, У.ФЛОПНАЎ, Р.ЧЛЯНЬКЕВІЧ, З.Я.МАЖЭЙКА, М.А.МАЙЕР, А.С.МАЙХРОВІЧ, А.В.МАЛЬДЗІС, Л.Я.МІНБКО, А.Я.МІХНЕВІЧ, У.М.МІХНЮК, В.Ф.МЯДЗВЕДЗЕЎ, М.В.НІКАЛАЕЎ, П.Г.НІКІЦЕНКА, С.А.НІЧЫПАРОВІЧ, ВЛ.ПАРФЁНАЎ, М.М.ПІКУЛІК, УАПШПОВП, Л.Д.ПОБАЛБ, І.М.ПТАШНІКАЎ, Л.М.РОЖЫНА, АУ.РУСЕЦКІ, А.І.РУЦКІ, В.В.СВІРЫДАЎ, І.Д.СІПАКОЎ, С.У.СКАРУЛІС, Э.М.СКОБЕЛЕЎ, Р.Б.СМОЛЬСКІ, А.А.СТРАЛБЧОНАК, В.С.ТАНАЕЎ, У.М.ТАНАНА, А.А.ТОЗІК, У.С.УЛАШЧЫК, А.А.ФІЛІМОНАЎ, В.А.ФЯДОСІК, Л.У.ХАТЫЛЁВА, В.С.ЦІТОЎ, А.Р.ЦЫГАНАЎ, Ю.М.ЧУРКО, В.У.ЧЭЧАТ, І.В.ШАБЛОЎСКАЯ, В.Ф.ШМАТАЎ, А.Р.ШРУБЕКА, Г.В.ШТЫХАЎ, У.А.ШЧАРБАКОЎ, ДзЛ.ШЫРАКАНАЎ, Л.У.ЯЗЫКОВІЧ. НАВУКОВЫЯ КАНСУЛЬТАНТЫ: М.Э.АБАЛА (Латвія), ТЛ.АДУЛА, Р.М.АЛАДАВА, BJ Л.А.БАЛВАНОВІЧ, А.А.БАРШЧЭЎСКІ (Полыпча), С А.М.БУЛЫКА, М.С.ВАЙТОВІЧ, Г.В.ВАЛАБУЕВА, ЖЫН, Э.А.ВАЛЬЧУК, Т.В.ГАБРУСЬ, А.А.ГАЛАЎК ВШ, ЛЛ ГУРСКІ, А.А.ГУСАК, Б.Дз.ДАЛГАТОВІЧ, J І.У.ДУДА, А.М.ЕЛСУКОЎ, АЛ.ЕРАШОЎ, АЛ.ЖУР Р.Г.ЗАЯЦ, Э.РЛОФЕ, Л.Р.КАЗЛОЎ, Л.В.КАЗЛОІ М.М.КАСЦЮКОВІЧ, І.В.КАТЛЯРОЎ, У.У.КОЖУ ЛАГІН, Г.Р.КУЛЯШОВА, У.Ф.ЛАДЫСЕЎ, А.АЛАЗ/ ПІНСКЕНЕ (Літва), У.С.ЛАРЫЁНАЎ, М.В.ЛАЎ) УЛЛЕМЯШОНАК, Е.АЛЯВОНАВА, КЛ.МАЙСІ В.Дз.МАРОЗАЎ, Л.М.МАРЧАНКА, Я.Г.МІЛЯШКЕ ВУМЕНКА, В.М.НАВУМЧЫК, АЛ.НАРКЕВІЧ, ГРАНОЎСКІ, Р.П.ПЛАТОНАЎ, П.А.ПУПКЕВІЧ, ВШОЎСКІ, Л.М.РАЖАНАВА, Г.В.РАТНІКАЎ, I М.П.САВІК, УЛ.САКАЛОЎСКІ, Л.Ф.САЛАВЕЙ, СЕНКА, С.Н.САРЫНЯН (Арменія), Я.М.САХУТА, РУК, Г.В.СІНІЛА, ІЛ.СІНЧУК, В.П.СЛАВУК, У.Е.СНаЛКМУСМ, М.^.Ош^ ДОНАЎ, Г.Г.СЯРГЕЕВА, А.П.ТКАЧЭНКА, А.А.ЦІТАВЕЦ, Г.А.ЦЫХУН, В.А.ЧАБАНЕНКА (Украіна), А.А.ЧАЛЯДЗІНСКІ, І.А.ЧАРОТА, Г.Г.ШАНЬКО, А.В.ШАРАПА, А.С.ШАЎЧЭНКА, Л.П.ІПАХОЦЬКА, С.Л.ШМАТОК, Я.Ф.ШУНЕЙКА, Г.У.ШУР, А.П.ШЧУРАЎ, А.А.ШЫМБАЛЁЎ, М.Р.ЮРКЕВГЧ, М.З.ЯГОЎДЗІК, ВЛ.ЯКАЎЧУК. Мастацкае афармленне Э.Э.ЖАКЕВІЧА, А.М.ХІЛБКЕВІЧА ISBN 9851101982 (т. 12) ISBN 9851100358 © Выдавентва «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі, 2001 ПАЛІКРАТ (Polykrates; ? — каля 522 да н.э.), старажытнагрэчаскі тыран вва Самас [каля 540 — каля 522 да н.э.]. 3 дапамогай братоў авалодаў ввам Самас, дамогся яго паліт. аб’яднання, увёў замест родавых тэрытарыяльныя філы. Праводзіў палітыку ў інтарэсах гандл.рамесніцкіх слаёў дэмасу. Пры ім пабудаваны мол і хвалярэзы ў гавані, водаправод, храм багіні Геры. У барацьбе з гарадамі М. Азіі і астравамі Эгейскага м. за гандл. шляхі стварыў моцны флот і ўсталяваў сваю гегемонію над усім Эгейскім морам. Збіраў творы мастацтва, рукапісы; пры яго двары жылі паэты Анакрзонт і Івік, урач Дэмакед, філосаф Піфагор. Палітыка П. выклікала супраціўленне родавай арыстакратыі, якая ў саюзе са Спартай і Карынфам падняла супраць яго паўстанне. Забіты паводле загаду Ахеменідаў. П. прысвечана балада Ф.Шылера «Пярсцёнак Палікрата». ПАЛІЛАВА Ганна Мікалаеўна (н. 26.10.1919, С.Пецярбург), бел. вучоны ў галіне генетыкі раслін. Др біял. н. (1970), праф. (1979). Скончыла Ленінградскі унт (1941). 3 1965 у Інце генетыкі і цыталогіі Нац. АН Беларусі (у 1971—89 заг. лабараторыі). Навук. працы па генет., цыталагічных і біяхім. механізмах цытаплазматычнай стэрыльнасці ў раслін і ролі арганел цытаплазмы ў гетэрозісе, прадукцыйнасці і ўстойлівасці раслін да вірусных і грыбных хвароб. Тв.: Нехромосомная наследственность. Мн., 1981; Генетнческне снскмы у растеннй н нх взанмодействне. Мн., 1986; Генетнка н урожай. Мн., 1990. ПАЛІМЕРБЕТОН, бетон, у якім вяжучым рэчывам служаць сінт. палімеры (поліэфірныя, эпаксідныя, фенолафармальдэгідныя і інш. смолы, некат. тэрмапласты). Вызначаецца высокай трываласцю, зносаўстойлівасцю, воданепранікальнасцю, хім. устойлівасцю. Дэ фармуецца пад нагрузкай (мае паўзучасць). Выкарыстоўваецца для пакрыцця дарог, мастоў, аэрадромаў, падлог у вытв. памяшканнях, вырабу цюбінгаў, абліцоўкі прамысл. будынкаў і інш. ПАЛІМЕРНЫЯ МАТЭРЫЯЛЫ матэрыялы на аснове высокамалекулярных злучэнняў (звычайна шматкампанентныя 1 шматфазныя); найважнейшы клас сучасных матэрыялаў. Асн. тьшы П.м. — пластычныя масы і кампазіцыйныя матэрыялы, гума, лакафарбавыя матэрыялы і лакафарбавыя пакрыцці, кляі, кампаўнды палімерныя, герметыкі, палімербетон, валакністыя плёначныя і ліставыя матэрыялы (валакніты, нятканыя матэрыялы, плёнкі палімерныя, скура штучная і да т.п.). Паводле прызначэння падзяляюць на канстр. агульнага прызначэння і функцыян. (напр., фрыкцыйныя і антыфрыкныйныя, цепла і электраізаляцыйныя, токаправодныя, антыкаразійныя, магн.). Вызначаюцца шырокімі магчымасцямі рэгулявання саставу, струкгуры і ўласцівасцей. Выкарыстоўваюць ва ўсіх галінах тэхнікі і тэхналогіі, у сельскай гаспадарцы і быце. ПАЛІМЕРЫ, тое, што высокамалекулярныя злучэнні. ПАЛІМПСЁСТ (грэч. раііп зноў + psao саскрабаю), рукапіс на пісчым матэрыяле, з якога сцёрты або змыты першапачатковы тэкст. У антычнасці П. існавалі на папірусах, пазней пашыраны на пергаміне. Змест змытых тэкстаў сведчыць, што П. пераважна мелі літургічны характар. Гэты факт абвяргае думку пра наўмыснае знішчэнне царквой ератьгчных ці непажаданых сачыненняў. Сярод вядомых 23 слав. П. толькі 3 усх.слав.; 2 лісты Архангельскага евангелля 1092 (Рас. дзярж. бка), 2 ахоўныя лісты з пераплёту КірылаБелазёрскага манастыра (Рас. нац. бка), першыя 24 лісты Савінай кнігі (Рас. дзярж. архіў стараж. актаў). Літ.: Гранстрем Е.Э. Славянорусскне палнмпсесты // Археографнческнй ежегодннк за 1963 r. М., 1964; Загребнн В.М. О пронсхожденнн н судьбе некоторых славянскнх палнмпсестов Снная // Нз нсторнн рукопнсных н старопечатных собраннй. Л., 1979; К а р с к н й Е.Ф. Славянская кнрнлловская палеографня. М., 1979. С. 92—94. М.В.Нікалаеў. ПАЛІНАЛбГІЯ (ад грэч. раіупё тонкі пыл + ...логія}, раздзел батанікі, што вывучае форму і будову абалонак пылковых зерняў і спор сучасных (рэцэнтная П.) і стараж. вышэйшых раслін і інш. выкапнёвых мікрааб’екгаў расл. паходжання (палеапаліналогія); даследуе таксама іх развіццё, заканамернасці рассейвання, пахавання і інш. Звязана з гіст. геалогіяй, палеанталогіяй, сістэматыкай раслін. Звесткі П. выкарыстоўваюіша ў аграномй, археалогіі, крыміналістыцы, медыцыне, стратыграфіі, экалогіі і інш. Зараджэнне рэцэнтнай П. (17—18 ст.) звязана з даследаваннем мікраструктуры раслін, палеапаліналогіі (2я пал. 19 — пач. 20 ст.) — з вывучэннем бат. складу торфу і распрацоўкай споравапылковага аналізу. Тэрмін «П.» ўжываецца з 1944 (англ. палеабатанікі Х.Хайд і Д.Уільямс). Уклад у развіццё П. зрабілі У.С.Дактуроўскі, У.М. Сукачоў, ням. вучоныя А.Ібрагім, Г.Патанье, англ. — Г.Крэмп, швед. — ГЛагерхейм, Л.Пост, Г.Эртман, рас. — І.Э.Вальц, В.Ф.Дзюба, Л.А.Куг,рыянава, А.А.Любер, С.М.Навумава і інш. На Беларусі палеапаліналогія развіваецца з 1925 (У.Шафер). Сістэм. даследаванні вядуцца з 1948—56 (НА.Махнач. Г.І.Кеда, С.С.Маныкін), сканцэнтраваны ў Інце геал. навук Нац. АН Беларусі (А.Ф.Бурлак, Т.Б.Рылова, В.Л.Шалабода, Я.К.Яловічава і інш.) і Бел. геолагаразведачным НДІ (Т.Р.Абухоўская, В.А.Аўхімовіч, Н.С.Някрата, Л.У.Піскун і інш.) і маюць біястратыграфічны і марфал. кірункі. Літ.: Палеопалннологня. Т. 1—3. Л., 1966; К р е м п Г.О.У. Пал ннологнческая энцнклопедня: Пер. с англ. М , 1967; Споры палеозоя Белорусснн. Мн., 1974; Флора н растнтельность Белорусснн в палеогеновое, неогеновое н антропогеновое время. Мн., 1981. Т. Р.Абухоўская. ПАЛШЕЗІЙСКАЯ БІЯГЕАГРАФІЧНАЯ ВОБЛАСЦЬ Займае астравы Ціхага ак. (акрамя Новай Зеландыі і авоў Кермадэк). Уваходзіць у царства Палеагею. Паводле сістэмы раянавання рас. вучонага У.Г.Гептнера (1936) лічылася Палінезійскай зоагеагр. падвобласцю, што ўваходзіла ў Аўстрал. зоагеагр. вобласць з царства Натагею. Багацце флоры астравоў П.б.в. знаходзіцца ў прамой залежнасці ад памераў вострава або 6 ПАЛІНЕЗІЙСКІЯ архіпелага і разнастайнасці рэльефу. На астравах трапляюцца ўсе тыпы раслінных згуртаванняў, ад трапічных лясных да пустынных фітацэнозаў. Відавая разнастайнасць залежыць ад спосабаў пападання насення і дарослых раслін на акіянічныя астравы (з паветранымі і марскімі плынямі, з дапамогай птушак, жывёл і чалавека). Фауна ярка выяўленага аслраўнога характару, мае мноства эндэмічных форм. 3 наземных млекакормячых трапляюцца некат. дробныя грызуны, завезеныя чалавекам, і рукакрылыя (даўгакрылы, крыланы, начніцы). Найб. багатая арнітафауна (каля 100 родаў): мноства галубоў, вадаплаўных (альбатросы, чайкі і інш.), веліканогія куры, зімародкі, зязюлі, кулікі, ластаўкі, медасосы, палугаі, совы і інш. (каля 35 эндэмічных груп). 3 паўзуноў характэрны геконы і сцынкі, каля берагоў — марскія змеі. Жабы трапляюцца на Гавайскіх, Фіджы авах і архіпелагу Бісмарка. 3 прэснаводных рыб пераважаюць прахадныя формы (напр.,