Беларуская энцыклапедыя Т. 16

Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі

Памер: 451с.

Мінск 1991

544.29 МБ

БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ Ў 18 ТАМАХ БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ том ТРЫПАЛІ ХВІЛІНА РЭДАКЦЫЙНАЯ КАЛЕПЯ: Г.П.ПАШКОЎ (галоўны рэдактар), В.С.АНОШКА, Я.М.БАБОСАЎ, В.К.БАНДАРЧЫК, М.А.БАРЫСЕВІЧ, В.І.БОЎШ, Т.Я.БУРАКОВА (на-меснік галоўнага рэдактара), А.П.ВАЙТОВІЧ, І.Дз.ВАЛАТОЎСКІ, М.С.ВЫСОЦКІ, І.В.ГАЙШУН, А.М.ГАНЧАРЭНКА, Р.Г.ГАРЭЦКІ, В.М.ГУРЫН, А.М.ДАНІЛАЎ, В.В.ЗУЁНАК, М.П.КАСЦЮК, І.В.КАТ-ЛЯРОЎ, С.Н.КНЯЗЕЎ, П.Д.КУХАРЧЫК, У.Р.ЛАТЫПАЎ, С.С.ЛАЎ-ШУК, І.М.ЛУЧАНОК, Г.М.ЛЫЧ, Л.С.МАЛЬЦАЎ, А.В.МАЦВЕЕЎ, І.Я.НАВУМЕНКА, С.А.НІЧЫПАРОВІЧ, М.В.ПАДГАЙНЫ, А.І.ПАД-ЛУЖНЫ, П.Ц.ПЕТРЫКАЎ, М.Ф.ПІЛІПЕНКА, А.В.САБАЛЕЎСКІ, МАСАВІЦКІ, А.Г.СДУКА, М.С.СГАШКЕВІЧ, М.В.СГОРАЖАЎ, Л.М.СУ-ШЧЭНЯ, А.К.ФЯДОСАЎ (намеснік галоўнага рэдактара — адказны сак-ратар), І.П.ХАЎРАТОВІЧ, І.П.ШАМЯКІН, В.П.ШАРАНГОВІЧ. МІНСК «БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ» 2003 УДК 03(476) ББК 92(4Бен) Б 43 НАВУКОВА-РЭДАКЦЫЙНЫ САВЕТ: А.М.АБРАМОВІЧ, У.І.АДАМУШКА, А.І.АКСЁНЕНКА, Я.Я.АЛЯКСЕЙЧЫК, М.М.АЛЯХНОВІЧ, І.П.АНТОНАЎ, П.А.АПАНАСЕВІЧ, Ю.В.БАЖЭНАЎ, М.Р.БАРАЗНА, У.С.БАСАЛЫГА, В.І.БЕРНІК, А.А.БОГУШ, А.І.БОЛСУН, Ю.П.БРОЎКА, П.І.БРЫГАДЗІН, В.С.БУРАКОЎ, З.А.ВАЛЕВАЧ, У.К.ВАРАБ’ЁЎ, У.П.ВЯЛІЧКА, У.С.ГЛУШАКОЎ, А.П.ГРЫЦКЕВІЧ, А.П.ДАСТАНКА, М.І.ДЗЯМЧУК, С.Ф.ДУБЯНЕЦКІ, Р.А.ЖМОЙДЗЯК, В.П.ЖУРАЎЛЁЎ, Э.М.ЗА-ГАРУЛЬСКІ, М.Е.ЗАЯЦ, М.А.ІЗОБАЎ, У.В.КАВАЛЁНАК, Л.В.КАЛЕНДА, Я.Ф.КАНАПЛЯ, Ф.М.КАПУЦКІ, Л.В.КІРЫЛЕНКА, В.П.КІСЕЛЬ, ПЛ.КЛІМУК, У.М.КОНАН, У.С.КОШАЛЕЎ, A.B.KPACIHCK1, Б.А.ЛАЗУКА, ІЛ.ЛЕАНОВІЧ, А.ІЛЕСНІКОВІЧ, АСЛІС, АМЛГГВІН, І.ІЛІШТВАН, У.ФЛОПНАЎ, З.Я.МА-ЖЭЙКА, А.С.МАЙХРОВІЧ, А.В.МАЛЬДЗІС, А.Я.МІХНЕВІЧ, У.М.МІХНЮК, Дз.І.МЯЦЕЛІЦА, М.В.НІКАЛАЕЎ, П.Г.НІКІЦЕНКА, ВЛ.ПАРФЁНАЎ, У.А.ПІ-ЛШОВІЧ, Л.Д.ПОБАЛБ, І.М.ПТАШНІКАЎ, П.І.РОГАЧ, А.У.РУСЕЦКІ, АЛ.РУЦКІ, С.А.СЕРГАЧОЎ, І.Д.СІПАКОЎ, Э.М.СКОБЕЛЕЎ, Р.Б.СМОЛЬСКІ, А.А.ТОЗІК, А.А.ФІЛІМОНАЎ, В.А.ФЯДОСІК, Л.У.ХАТЫЛЁВА, В.С.ЦІТОЎ, Ю.М.ЧУРКО, В.У.ЧЭЧАТ, В.Ф.ШМАТАЎ, Г.В.ШТЫХАЎ, Дз.І.ШЫРАКАНАЎ, Г.М.ШЭЙКІН, Л.У.ЯЗЫКОВІЧ. НАВУКОВЫЯ КАНСУЛЬТАНТЫ: М.Э.АБАЛА (Латвія), А.А.АБРАМЧУК, Т.І.АДУЛА, Р.М.АЛАДАВА, В.А.АНТАНЕ-ВІЧ, А.Ц.БАЖКО, Я.І.БАРАНОЎСКІ, А.А.БАРШЧЭЎСКІ (Польшча), Л.П.БАР-ШЧЭЎСКІ, СЛ.БЕЛЬСКАЯ, А.М.БУЛЫКА, М.С.ВАЙТОВІЧ, Г.В.ВАЛАБУЕВА, АЛ.ВАЛОЖЫН, Э.А.ВАЛБЧУК, І.В.ВЕЛЬДЖАНАЎ (Туркменістан), А.А.ГАЛАЎ-КО, АЛ.ГАЛАЎНЁЎ, С.В.ГОВІН, Л.І.ГУРСКІ, А.А.ГУСАК, Б.Дз.ДАЛГАТОВІЧ, І.У.ДУДА, А.М.ЕЛСУКОЎ, А.І.ЕРАШОЎ, А.І.ЖУРАЎСКІ, У.Р.ЗАЛАТАГОРАЎ, Р.Г.ЗАЯЦ, Э.Р.ІОФЕ, У.Ф.ІСАЕНКА, Л.Р.КАЗЛОЎ, Л.В.КАЗЛОЎСКАЯ, В.М.КАНДРАЦЬЕЎ, Р.КАРЭЦКАС (Літва), М.М.КАСЦЮКОВІЧ, У.У.КОЖУХ, У.К.КОРШУК, Г.Р.КУЛЯШОВА, У.Ф.ЛАДЫСЕЎ, А.А.ЛАЗАРЭВІЧ, ІЛ.ЛАПІН, А.П.ЛАПІНСКЕНЕ (Літва), У.СЛАРЫЁНАЎ, А.П.ЛАСКАЎНЁЎ, М.ВЛАЎ-РЫНОВІЧ, А.СЛЕАНЦЮК, УЛЛЕМЯШОНАК, Э.А.ЛІПЕЦКІ, Е.АЛЯВОНАВА, Р.ЧЛЯНЬКЕВІЧ, КЛ.МАЙСЯЙЧУК, С.Дз.МАЛЮКОВІЧ, В.Дз.МАРОЗАЎ, Я.Г.МІЛЯШКЕВІЧ, Т.М.МІХЕЕВА, Л.І.НАВУМЕНКА, В.М.НАВУМЧЫК, А.І.НАРКЕВІЧ, ВЛ.НАСЕВГЧ, М.А.ПАКЛОНСЮ, М.Р.ПРАКАПЧУК, В.М.ПРО-ХАРАЎ, П.А.ПУПКЕВІЧ, В.П.РАГОЙІПА, Л.М.РАЖАНАВА, Г.В.РАТНІКАЎ, А.РА-ЧЫС (Літва), М.П.САВІК, УЛ.САКАЛОЎСКІ, Л.Ф.САЛАВЕЙ, Э.Р.САМУСЕН-КА, С.Н.САРЫНЯН (Арменія), Я.М.САХУТА, І.С.САЦУНКЕВІЧ, В.Дз.СЕЛЯМЕ-НЕЎ, І.М.СЕМЯНЕНЯ, У.М.СЕЎРУК, Г.В.СІНІЛА, І.І.СІНЧУК, В.П.СЛАВУК, У.Е.СНАПКОЎСКІ, М.Ф.СПІРЫДОНАЎ, Г.Г.СЯРГЕЕВА, А.П.ТКАЧЭНКА, В.Ф.ЦАРОВА (Латвія), А.А.ЦІТАВЕЦ, Г.А.ЦЫХУН, В.А.ЧАБАНЕНКА (Украіна), А.А.ЧАЛЯДЗІНСКІ, В.М.ЧАРНАТАЎ, І.А.ЧАРОТА, Г.Г.ШАНЬКО, А.В.ШАРАПА, Л.П.ШАХОЦЬКА, Я.Ф.ШУНЕЙКА, А.П.ШЧУРАЎ, А.А.ШЫМБАЛЁЎ, М.Р.ЮРКЕ-ВІЧ, М.З.ЯГОЎДЗІК, В.І.ЯКАЎЧУК. Мастацкае афармленне Э.Э.ЖАКЕВІЧА, А.М.ХІЛЬКЕВІЧА ISBN 985-11-0263-6 (т. 16) ISBN 985-11-0035-8 © Выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі, 2003 ТРЫПАЛІ (араб. Тарабулус-эль-Гарб), горад, сталіца Лівіі. Знаходзіцца на ўзбярэжжы Міжземнага м. 1822 тыс. ж. з прыгарадамі (2000). Марскі порт. Ву-зел аўтадарог. Міжнар. аэрапорт. Гал. гандл.-прамысл., фін. і культ. цэнтр краіны. Прам-сць: харчасмакавая, тэкст., нафтаперапр., гарбарная. Саматужныя промыслы (дываны, упрыгожанні і інш.). Рыбалоўства. Ун-т. Музеі: нату-ральнай гісторыі, археалагічны. Засн. фінікійцамі ў 1-й пал. 1-га тыс. да н.э. пад назвай Эа. У грэкаў Эа разам з кало-ніямі Сабрата і Лепгыс-Магна наз. Трыпаліс (літаральна —тры гарады), назва Т. захавала-ся за Эа. У 105 да н.э. заваяваны рымлянамі. 3 46 да н.э. ў складзе рым. правінцыі Афры-ка. У 5 ст. н.э. заваяваны вандаламі, у 6—7 ст. у складзе Візантыі, з 643 — у Араб. халіфаце. У 1510 захоплены Іспаніяй. У 1528 горад пе-райшоў пад уладу рыцарскага мальтыйскага ордэна. У 1551 падпарадкаваны туркамі-асма-намі. У 1711—1835 рэзідэнцыя правячай у Лівіі дынастыі Караманлі, у 1835—1911 адм. цэнтр Асманскай імперыі. У 1911 заняты італьян. войскамі, адм. цэнтр уладанняў Італіі ў Паўн. Афрыцы. У 2-ю сусв. вайну ў 1943 занягы брыт. войскамі. Да абвяшчэння неза-лежнасці Лівіі (1951) Т. — адзін з цэнтраў нац.-вызв. барацьбы. У 1951—69 адна са ста-ліц (разам з Бенгазі) каралеўства Лівія, з 1969 сталіца Лівіі. Стары горад — Медына (на ПдЗ; перабу-даваны ў 2-й пал. 16 ст.) — размешчаны на скалістым мысе і абнесены з 2 бакоў сценамі. На Пд і ПдУ — Новы горад з еўрап. кварта-ламі, грамадскімі і жылымі дамамі. Помнікі архітэктуры: трыумфальная арка Марка Аўрэ-лія (163—164); палац «Касгэла» («Чырвоны палац»; 1 ст. н.э., перабудаваны ў 14, 16 і 20 ст.), у ім размяшчаецца археал. музей; мячэці — Нага (верагодна, 10 ст., перабудавана ў 17 сг.), Караманлі (1736), Гурджы (1833). ТРЫПАЛІ (араб. Тарабулус-эш-Шам), горад у Ліване. Адм. ц. мухафазы Паўн. Ліван. Засн. фінікійцамі ў 2-м тыс. да н.э. Каля 300 тыс. ж. (2001). Порт на Міжземным м. Канцавы пункт нафта-правода з Ірака. Чыг. ст., вузел аўтадарог. Аэрапорт. Прам-сць: нафтаперапр., суд-набуд., цэм., металаапр., харчасмакавая, тэкстыльная. Арх. помнікі: замак кры-жаносцаў Сен-Жыль (пач. 12 ст., пера-будаваны ў асн. у 1307—08), Вялікая мячэць (перабудавана ў 1294 з хрысц. царквы), мячэць-маўзалей Сакракія (1359), мячэць-медрэсэ Буртасія (каля 1324), мячэць Тэйлан (Тэйналь, 1336), ханы (караван-сараі), рынкі і інш. ТРЫІІАЛІТАНІЯ, адна з 3 гіст. аблас-цей Лівіі (Т., Кірэнаіка, Фецан). Назва ад яе сталіцы г. Трыпалі. У 6 — пач. 5 ст. да н.э. — самастойная вобласць, у 5—3 сг. да н.э. пад уладай Карфагена, у 2 ст. н.э. — Нумідыі. У канцы 2 ст. да н.э. заваявана Рымам, у пач. 5 ст. н.э. — вандаламі, у 6 ст. — Візантыяй. 3 сярэ-дзіны 7 ст. ў складзе Арабскага халіфа-та. 3 1551 — вілает (правінцыя) Асман-скай імперыі (у 1711—1835 Т. кіравала фактычна незалежная дынастыя Кара-манлі). У час італа-турэцкай вайны 1911—12 захоплена Італіяй. У 1939 у выніку аб’яднання Т., Кірэнаікі і Феца-на створана адзіная італьян. калонія Лі-вія. У 2-ю сусв. вайну Т. акупіравана брыт. войскамі (1943). У 1951—63 адна з 3 правінцый незалежнай Лівіі. У 1963 падзелена на некалькі дробных адм. адзінак. ТРЫПАЛІТАНСКАЯ ВАЙНА 1911—12 (Лівійская вайна), вайна Італіі супраць Асманскай імперыі за Трыпалі-танію і Кірэнаіку. Гл. Італа-турэцкая вайна 1911—12. ТРЫГІАНАСАМбЗЫ, інфекцыйныя хваробы жывёл і чалавека, якія выклі-каюць трыпанасомы. Адрозніваюць амер. і афр. (гл. Сонная хвароба). Амер. Т. (хва-роба Шагаса) перадаецца ад хворага ча-лавека (або жывёлы) пры ўкусах нася-комых-крывасмокаў (напр., клапоў), таксама пры злучцы жывёл (гл. Злучная хвароба). У чалавека на месцы ўкусу ўтвараецца цёмна-чырв. ўшчыльненне з рэгіянарным лімфадэнітам, потым разві-ваецца генералізаваная інфекцыя з т-рай, дробнаплямістай высыпкай, павелічэн-нем печані, селязёнкі, пашкоджаннем сэрца, нерв. сістэмы і інш. Лячэнне тэ-рапеўгычнае. А.А.Астапаў. ТРЫПАНАСбмЫ (Trypanosoma), род жгуціканосцаў атр. кінетапластыд. Не-калькі дзесяткаў відаў. Пашыраны пера-важна ў краінах з цёплым кліматам. Па-разіты крыві, спіннамазгавой вадкасці і інш. тканак пазваночных. Узбуджальні-кі цяжкіх захворванняў чалавека і свой-скіх жывёл — трыпанасамозаў. Цела верацёнападобнае (звычайна 1,4—2,4 х х 15—40 мкм). Ядро адно. Ёсць жгуцік, які пачынаецца ў задняй трэці цела, уздоўж яго зрастаецца з пелікулай і ўгварае хвалепадоб-ную перапонку. Размнажэнне бясполае Панарама цэнтра Трыпалі. (прадольнае дзяленне). Кормяцца асматычна, некат. Т. выдзяляюць у кроў таксіны, якія разбураюць эрытрацыты. Пераносчыкі Т. — розныя крывасосныя насякомыя. Трыпанасома гамбіенс. 6 ТРЫПЛЕКС ТРЫПЛЕКС (ад лац. triplex трайны), 1) трохслойнае безасколачнае шкло. Скла-даецца з 2 пласцін (лістоў) арган. ці сі-лікатнага шкла і злучальнага (клеявога) слоя. Выкарыстоўваецца для шклення сродкаў транспарту, скафандраў і інш. 2) Сістэма з 3 аргыл. гармат. Мела уніфі-каваны лафет, а ствалы рознага калібру, напр., сав. Т. уключаў 152-мм пушку Бр-2, 203-мм гаўбіцу Б-4 і 280-мм марці-ру Бр-5. ТРЫПЛЕТ, элементарная адзінка ге-нет. кода, тое, што кадон. ТРЫПЛІН (Тгіррііп) Тэадор (1813, г. Каліш, Польшча — 25.1.1881), польскі пісьменнік, падарожнік, лекар; удзель-нік паўстання 1830—31. У 1831—40 вы-вучаў медыцыну ва універсітэтах у Кё-нігсбергу і Манпелье. Д-р медыцыны (1840). Падарожнічаў па Еўропе і Паўн. Афрыцы. У 1849—56 жыў у Варшаве. Атрымаў вядомасць як аўтар аповесці «Пан Зыгмунт у Іспаніі» (т. 1—4, 1852) і «Успамінаў аб падарожжы ў Данію, Нарвегію, Англію, Партугалію і ў дзяр-жаву мараканскую» (1844) і інш. У 1856 наведаў Беларусь. Па дарозе з Беласто-ка ў Вільню спыняўся ў Гродне; жыў у доме кн. Чацвяртьшскага, наведваў прыватны музей у горадзе, у якім захоў-валіся карціны, малюнкі, стараж. зброя. У 1858 у Вільні выйшаў яго дзённік па-дарожжа па Беларусі і Жамойці. Літ.: Грыцкевіч В., Мальдзіс А Шляхі вялі праз Беларусь. Мн., 1980. В.В.Грынявецкі. ТРЫПбЛЬСКАЯ КУЛЬТЎРА, археала-гічная культура энеалітычных плямён, якія ў сярэдзіне 4—3-м тыс. да н.э. на-сялялі правабярэжжа Дняпра, бас. Паўд. Буга, Днястра і Прута. Назва ад паселішча каля с. Трыполле пад Кіевам. Вылучаюць этапы: ранні (сярэдзіна 4-га тыс. да н.э.), сярэдні (2-я пал. 4 — пач. 3-га тыс. да н.э.) і позні (3-е тыс. да н.э.). Насельніцтва жыло на паселішчах у зямлянках, паўзямлянках і глінабіт-ных наземных жытлах прадаўгаватай формы, падзеленых на некалькі асоб-ных памяшканняў; ужывала крамянё-выя, каменныя, касцяныя і рагавыя прылады працы, а таксама медныя прылады працы і ўпрыгожанні (сякеры, шылы, кінжалы, бранзалеты, падвескі, пацеркі); вырабляла пласкадонны ста-ловы і кухонны посуд, упрыгожаны крывалінейным і спіральным арнамен-там, які пакрываўся белай, чырвонай і чорнай фарбай. Сярод знаходак Т.к. гліняныя фігуркі жывёл і жаночыя ста-туэткі. Пахавальны абрад трупапала-жэнне і трупаспаленне на бескурганных могільніках, пазней трапляюцца курга-ны. Плямёны Т.к. займаліся земляроб-ствам, жывёлагадоўляй, на раннім этапе вял. ролю адьпрывалі паляванне і рыба-лоўства. На познім этапе Т.к. мела ла-кальныя варыянты, якія часам вылуча-