КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
розных па сац. накіраванасці законаў урад звычайна апіраўся на блокі найб. шматлікай, праваліберальнай фракцыі акцябрыстаў з памяркоўна-правымі дэ-пугатамі або, наадварот, з левалібераль-най фракцыяй кадэтаў (такгыка бана-партызму). Урад УІ.Х.Сталыпіна (1906— 11) праводзіў агр. і інш. рэформы, ра-шуча і жорстка змагаўся з рэв. рухам. Ва ўмовах 1-й сусв. вайны ўлада імпе-ратара ўзмацнілася, 16.9.1915 прыпыне-на дзейнасць Дзярж. думы. Працяглы ўрадавы крызіс 1915—17 (змяніліся 4 старшыні ўрада, шмат міністраў) непас-рэдна папярэднічаў Лют. рэвалюцыі 1917, якая паклала канец «Т.м.». Літл Чнркнн В.Е. Элементы сравнн-тельного государствоведенмя. М., 1994. С. 22—24; Сташкевіч М. Перадумовы і працэс стварэння палітычных партый на Бе-ларусі (канед XIX ст. —люты 1917 г.) // Бел. гіст. часоп. 1999. № 4. М.С.Сташкевіч. ТРЭЦЯЯ ГРАМАДЗЯНСКАЯ ВАЙНА Ў KITAI 1946—49, вайна паміж узброе-нымі сіламі Камуністычнай партыі Ki-max (КПК) і ўрада Кіт. Рэспублікі, які ўзначальваў Гаміньдан', заключны этап нар.-дэмакр. рэвалюцыі ў Кітаі. Пасля заканчэння Нацыянальна-вызваленчай вайны кітайскага народа супраць япон-скіх захопнікаў 1957—46 б. саюзнікі (КПК і Гаміньдан) сталі рыхтавацца да барацьбы паміж сабой. У выніку пера-могі Чырв. Арміі ў савецка-японскай вайне 1945 узбр. сілы КПК захапілі шэ-раг раёнаў Цэнтр. Кітая і Маньчжурыю. СССР перадаў КПК зброю і тэхніку яп. Квантунскай арміі, а таксама дапамог стварэнню ў Маньчжурыі Аб’яднанай дэмакр. арміі (АДА); у выніку аб’яднан-ня АДА і войск КПК створана Нар.-вызв. армія Кітая (НВАК). У чэрв. 1946 войскі Гаміньдана разгарнулі наступ-ленне на раёны, якія былі пад кантро-лем КПК і ў сак. 1947 захапілі г. Янь-ань, дзе знаходзілася кіраўніцтва КПК, і пачалі наступленне ў Маньчжурыі, дзе іх войскі былі заблакіраваны. Летам 1947 у контрнаступленне перайшла НВАК і да восені 1948 разграміла вой-скі Гаміньдана ў Маньчжурыі. 31.1.1949 авалодала г. Пекін, 24.4.1949 — г. Нан-кін. Гаміньданаўскія салдаты масава здаваліся ў палон і ўступалі ў НВАК. 21.4.1949 войскі НВАК фарсіравалі Ян-цзы. Да кастр. 1949 НВАК дасягнула г. Гуанчжоў. 1.10.1949 у Пекіне абвешчана Кіт. Нар. Рэспубліка, што азначала пе-рамогу КПК у грамадз. вайне, хоць ба-рацьба з рэшткамі гаміньданаўскіх войск працягвалася да канца 1950. Урад Кіт. Рэспублікі разам з рэшткамі сваёй арміі эвакуіраваўся на в-аў Тайвань, які да гэтага часу застаецца пад яго кантро-лем. Літ:. Мсторня Кдтая. 2 нзд. М., 2002; Тнхвннскнй С.Л. Пугь Кнтая к обье-днненню н незавнснмостн, 1898—1949: По матерналам бногр. Чжоу Эньлая. М., 1996. В.У.Адзярыха. ТРЭЦЯЯ КАНФЕРЭНЦЫЯ КІІЗБ Адбылася 5—18.1.1926 у Маскве. Удзельнічала 20 дэлегатаў з рашаючым і 5 з дарадчым голасам ад Брэсцкай, Бе-ластоцкай, Гродзенскай, Віленскай, Ба-ранавіцкай і Пінскай акруг, ЦК КСМЗБ. Канферэнцыя была раўназначная з’езду партыі. Парадак дня: справаздачы ЦК КПП і ЦК КПЗБ, аб сітуацыі ў краіне і тактыцы партыі; аб рабоце ў прафсаю-зах; аб рабоце ў вёсцы; арганізац. пы-танні; аб рабоце КСМЗБ; выбары; бягу-чыя пытанні. У рабоце канферэнцыі ўдзельнічалі прадстаўнікі Выканкома Камінтэрна, Кампартый Полыпчы і Літ-вы. Найб. важнай праблемай на канфе-рэнцыі было вызначэнне тактыкі пар-тыі і шляхоў арганізац. ўмацавання. Прызнана памьшковай ультралевая ацэ-нка сітуацыі, дадзеная ў рашэннях Дру-гой канферэнцыі КПЗБ, і вызначаная ёй такгыка падрыхтоўкі ўзбр. паўстання. У рэзалюцыі аб прафсаюзах важнымі за-дачамі канферэнцыя лічыла больш гнугкую тактыку ў барацьбе за адзінства прафс. руху, умацаванне прафсаюзаў і пераўгварэнне іх у баявыя apr-цыі пра-летарыяту. Канферэнцыя вызначыла праграму барацьбы за збіранне сіл рабо-чага класа, сялянства і нац.-вызв. руху ў Зах. Беларусі шляхам выкарыстання гнуткай тактыкі адзінага фронту і паў-сядзённай барацьбы за частковыя пат-рабаванні дэмакр. харакгару. У склад абранага ЦК КПЗБ увайшлі А.А.Аль-шэўскі, Л.Н.Аранштам, М.С.Арэхва, Ф.Е.Кастылюк, І.К.Лагіновіч, С.Т.Мі-лер, А.С.Славінскі, Г.І.Шагун (члены), Х.Р.Гелер, Л.І.Родзевіч, Л.Р.Шайкоўскі (кандыдаты). Літ:. Постановлення III конференцнн Коммунмстнческой партнн Западной Бело-русснн. [Внльна], 1926. У.Ф.Ладысеў. ТРЭЦЯЯ РЭСПЎБЛІКА, дзяржаўны лад у Францыі ў 1870—1940. Абвешча-на 4.9.1870 з падзеннем Другой імперыі, канстьпуцыя прынята ў 1875. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, вышэйшы зака-над. орган — двухпалатны Нац. сход, перад якім нёс адказнасць урад. Пасля разгрому Францыі Германіяй у пач. 2-й сусв. вайны ўся ўлада 10.7.1940 перада-дзена маршалу Д.Ф.Петэну, што азна-чала ліквідацыю Т.р. ТР^ЦЯЯ УСТАЎНАЯ ГРАМАТА, юры-дычны і паліт. акг, прыняты Радай Бе-ларускай Народнай Рэспублікі (Радай БНР) 25.3.1918 у Мінску пра абвяшчэн-не незалежнасці Беларусі. Прынята па ініцыятыве прадстаўнікоў Віленскай бе-ларускай рады на чале з А.І.Луцкевічам большасцю галасоў. Пры галасаванні ўстрымаліся прадстаўнікі Аб’яднанай яўр. сацыяліст. рабочай партыі, ЯСДРП (Паалей Цыёна) і рас. сацыялістаў-рэ-валюцыянераў. Земская фракцыя вый-шла з Рады БНР. Трэцяй Устаўнай гра-матай Беларуская Народная Рэспубліка абвяшчалася незалежнаю і вольнаю дзяржавай, скасоўваліся старыя дзярж. сувязі; Народнаму сакратарыяту Бела-русі даручалася прапанаваць усім заці-каўленым бакам перагледзець тую час-тку Брэсцкага міру 1918, нгго датычыла Беларусі, самастойна падпісаць мірны дагавор з дзяржавамі, якія ваявалі. Аб будучых дзярж. сувязях павінны былі вырашыць самі народы Беларусі ў асобе Устаноўчага сойма. Называліся кан-крэтныя тэрыторыі, якія павінны ўвай-сці ў склад БНР: Магілёўшчына, бел. часткі Міншчыны і Віцебшчыны, Гро-дзеншчыны (з гарадамі Гродна і Белас-ток), Віленшчыны, Смаленшчыны, Чарнігаўшчыны і сумежныя часткі су-седніх губ., заселеных беларусамі (мелі-ся на ўвазе Сувалкаўская і Ковенская губ.). У грамаце пацвярджаліся правы і свабоды грамадзян, гарантаваныя Дру-гой Устаўнай граматай. А.М. Сідарэвіч. УСТАЎКАЯ ГРАМАТА РАДЫ БЕДАРУСКАЙ НАРОДНАЙ РЭСПХБДШ Год навад народы Бчларусі рмш а народші Рміі скінулі ярм Разійсхаго царывму, жі найцяааіі прыціонуў бмў Бвларусв, ні пымячмся ялроду. іо« ^"УЎ «“ *Р** У ““*₽ •**"“• «“ чн' ста эруйнавала гарвдч і мскі беларусків. Цшмр мы, Рада Рвла-руска> НароднаЯ Рмаубжікі, скідмм а роднжго кршв алойнлс ярхо дэярмзўнаВ аалекнасьці, яков гвалтам нажінулі расійсЕІс царй на наа жолыш 1 маалевкм кра*. Ад гзтаго чісу БЕЛАРУСКАЯ HA1 аДаАЯ РаЗПУБЛІКА АБВЁ8НАЕЦЦА ЫІЗДЛОІЦІ 1 ВОЛЬНАЙ ДЗЕРКАВАЙ. Замі на-родм Бождрузі, у асоЗІ сваЯго Ўстаноучаго Сойму, пастмомць аб будучмх дэярваучых жвжажх Бвларуоі. На ыоцн гатіго трацжць сілу уо* старыя дзярхауішя ЖЬМЗІ якія далі йагчыхасьць чужоыу урвду дждвісацж 1 оа Бвларусв трах-тм у Бврасьці, uro аабімв на сьмжрць беларускі народ, двелючм аямл» лго на часткі. На йоцй гатаго урвд Гаіарускай Народкай Рж-спублікі нм уміоыіі у адносімы а аацікаўленммі старонамі. upa-панукчм ім перагдвдзіць ту» часціну Бервсьцейоіпго трактату, якал датйчыць Баларуоі. 1 паддіолць міраву» уйову • усімі вмвау-шмі даярвовші. Беларусска. Народлал Рэспубліка ййінна абнлць усв мнлі, да« жыве 1 мы лічобную пврввагу баларуокі народ; а ласьм: Ма-гілауачыну. бвларузкіч чаоьці Мінвчмнм, Градммчшш /• Гродкай Бвлостзкам 1 інж/. Вілвнпчцкм, Віцвбачміш, Сым«ычмнм, чмісау-йчмнм 1 суыажкмя часьці сусвдніх губврняу, аасвлвныя бвдарусамі. Бвларуокал Народнал Рэспузліка кадцьмрдшмм уса тш правы 1 мльншьці грайадаяя 1 народоу Еояарусі, лкія абвв-чалм Уснў-ноЯ Гршато* ад 9 сакавіка І'ІВг. Абмвчшвчы аб ЯІММВІШОЫІІ БоларуокаЯ НародмЯ Рвспуб.йкі Рада яо аакладае свае чадаві на w«, втэ усе любйячыв волі» наро-ды далаюгуць бвларуокшу народу у поунай квры адаМоьніць яго лалітвчна-даяржауныв ідэалы. Рода БоларускаЯ Народкай Раопублікі Дама у Менску-Беларусхік 25 оахавіха 1918 году ТРЭШНІКАЎ Аляксей Фёдаравіч (14.4.1914, с. Паўлаўка Барыіпскага р-на Ўльянаўскай вобл., Расія — 18.11.1991), расійскі географ, акіянолаг, палярны даследчык. Акад. AH СССР (1981), чл.-кар. (1976). Герой Сац. Працы (1949). Скончыў Ленінградскі ун-т (1939). 3 1939 у Аркгычным і Антаркгычным НДІ (з 1960 дырэктар). 3 1978 прэзідэнт Геагр. т-ва СССР. 3 1982 дырэкгар НДІ азёразнаўства. Навук. працы па гідрало-гіі, метэаралогіі і гісторыі вывучэння палярных краін. Кіраваў шматлікімі па-лярнымі экспедыцыямі, у т.л. дрэйфую-чай станцыяй «Паўн. полюс-3», 2-й і 13-й антаркгычнымі экспедыцыямі. Удзельнічаў у стварэнні «Атласа Ан-тарктыкі» (т. 1—2, 1966—69). Дзярж. прэмія СССР 1971. Тв:. йсторня открытня н нсследовання Ан-тарктнды. М., 1963; Структура цнркуляцнн вод Арктнческого бассёйна. Л., 1972 (разам з Г.І.Баранавым). ТУАМАСІНА (Toamasina), горад на У Мадагаскара, на ўзбярэжжы Індыйскага акіяна. Адм. ц. аднайм. правінцыі. Вя-домы з пач. 19 ст., да 1979 наз. Тамата- ТУАТАРА 19 ве. Каля 150 тыс. ж. (2001). Гал. марскі порт краіны (вываз рысу, кавы, бана-наў, вострых прыпраў, графіту). Аэра-порт. Прам-сць: харч., металаапр.. наф-таперапр., мінер. угнаенняў. Ун-т. ТУАМОТУ (Tuamotu), П а ў м о т у, ар-хіпелаг з 78 каралавых астравоў і рыфаў у Ціхім ак.; у складзе Палінезіі Фран-цузскай. Пл. (з а-вамі Гамб’е) 810 км2. Нас. каля 10 тыс. чал. (2000). Найб. а-вы Гвту 7с»ауну : , ч іту іздй БвларусмаЯ Народнай Рвопу-бдікі срййхаен 1 п ідпіомЛ абвамм споўнлць усв варункі, як'.е ахт гэтм патрабув, і пракдаіцв іх у шцй«. Трэцяя Устаўная грамата Рады Беларускай Народнай Рэспублікі. Рангіроа і Факарава. Клімат трапічны пасатны. Ападкаў 1500—2000 мм за год. Глебы пясчаныя. Расліннасць бедная. На вял. астравах растуць панданусы, баньяны, на малых —- пераважна хмыз-някі. Плантацыі какосавай пальмы, хлебнага дрэва, бананаў. Жывёлагадоў-ля. Штучнае развядзенне малюскаў-жамчужніц. Гал. горад — Ратаава (в-ваў Факарава). Біясферны рэзерват Агол-Таяра. Архіпелаг адкрыты ў 1606 ісп. мараплаўцам П.Кіросам. ТУАПСЙ, горад у Краснадарскім краі, у Расіі. Узнік у 1864—70 як умацаванне Вельямінаўскае, з 1896 горад, сучасная назва з 1897. Каля 80 тыс. ж (2001). Порт на Чорным м., чыг. станцыя. Прам-сць: нафтаперапр., маш.-буд., суднарамонтная і суднабуд., абугковая, харчасмакавая. Вытв-сць буд. матэрыя-лаў. Музеі, у т.л. гісторыка-краязнаўчы. У раёне Т. курортная зона, пансіянаты, турбазы.