КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Літ:. Лнсаевмч Н. Первый архнтектор Петербурга. Л., 1971. ТР&ЙЛЕР (англ. trailer ад trail цяг-нуць), спецыялізаваны прычэп для пера-возкі цяжкавагавых непадзельных гру-заў. Mae нізкую ступеньчатую раму, што забяспечвае малую пагрузачную вышыню. Для змяншэння ўдзельнай нагрузкі на дарогу на кожнай восі раз-мяшчаюць да 8 колаў малога дыяметра. Грузападымальнасць Т. да 60 т і больш. Напр., Для перавозкі энергет. абсталя-вання (магутных эл. генератараў, турбін і інш.) існуюць Т. грузападымальнасцю да 100 т і больш. трМлернае СЎДНА. сухагрузнае судна для перавозкі грузаў у спец. пры-чэпах — трэйлерах. Загружаецца і раз-гружаецца праз вароты ў карме або но-се, часам праз выразы ў бартах (груза-выя парты), якія герметычна зачыня-юцца, з выкарыстаннем цягачоў, пад’ёмнікаў, апарэляў і пандусаў. Мацу-юць трэйлеры да палубы або бартоў. ТРЭК (ад англ. track след, дарожка), 1) спартыўнае збудаванне для спаборніц-тваў і трэніровак па вела- і мотаспорце. Дарожка Т. (з дрэва, бетону, асфальту) складаецца з 2 прамых адрэзкаў, злуча-ных нахіленымі паваротамі — віражамі. 2) У ф і з і ц ы след, што пакідае зара-джаная часціца ў асяроддзі, у якім яна рухаецца. Від Т. залежыць ад прыроды і ўласцівасцей часціц. Т. назіраюць з да-памогай пузырковай камеры, Вільсана камеры і інш. ТРЭЛЬЯЖ (франц. treillage), 1) трох-створкавае люстэрка. 2)У с а д о в a -паркавым мастацтве — тонкі ажурны каркас для павойных раслін; адзін з відаў архітжтуры малых форм. Mae дэкар. і функцыян. (сонцаахоўнае) прызначэнне. Апорныя элементы і за-вяршэнні Т. ўпрыгожвалі размалёўкай, ускладненай прафілёўкай, пазалотай. 3) Д.Трэзіні. ПетрапаўЛаўскі сабор у Санкт-Пе-цярбургу. У архітэктуры і дэкара-тыўнa - прыкладным Mac-Ta ц т в е стылю ракако — ар-наментальны матыў у выглядзе касой сеткі, часам з кветачкамі на скрыжаван-нях. Выкарыстоўваўся ў аздобе фрыза-вых паясоў, плафонаў, панэлей, агаро-джаў амбонаў, царскіх варот, спавя-дальняў, алтарных агароджаў, картушаў, кніжных заставак, мэблі, тканін і інш. ТРЭМАТАДбЗЫ, гельмінтозныя хва-робы жывёл і чалавека, якія выкліка-юцца трэматодамі. Заражэнне адбыва-ецца праз ежу, ваду. Палаваспелыя трэ-матоды пашкоджваюць жоўцевыдзя-ляльную сістэму (гл. Апістархоз, Дыкра-цэліёз), кішэчнік. Прыкметы залежаць ад віду паразіта, стадый яго развіцця, лакалізацыі ў арганізме гаспадара і інш. Лячэнне тэрапеўтычнае. У ж ы в ё л выклікаюць затрымку развіцця, значны падзеж, пагаршэнне якасці мяса. Трэматода дыкраколіум. ТРЭМАТОДЫ (Trematoda), с м а к -т у н ы, клас паразітычных плоскіх чар-вей. Каля 6300 відаў. Найб. вядомыя апістархіды, дыкрацэлііды, фасцыяліды і інш. Паразіты рыб, земнаводных, паў-зуноў, млекакормячых жывёл і чалаве-ка. Выклікаюць трэматадозы. Даўж. ад 0,1 мм да 1,5 м. Цела плоскае, ра-дзей цыліндрычнае. 2 (ротавы і брушны). ра-дзей 1 прысосак. Кормяцца крывёю. лімфай. тканкамі гаспадара. Пераважна гермафрады-ты. Развіццё складанае са зменай гаспадароў. Адкладваюць яйцы, э якіх у навакольным асяроддзі ці ў целе прамежкавых гаспадароў (пераважна малюскаў) выходзяпь лічьшкі (мі-рацыдыі). ТРЭМЛЯ, рака ў Гомельскай вобл., левы прыток р. Прыпяць. Даўж. 80 км, пл. ва-дазбору 769 км2. Пачынаецца на ПдУ ад в. Раманішчы Акцябрскага р-на, цячэ па тэр. Калінкавіцкага, Петрыкаўскага і Мазырскага р-наў, пераважна па ўсх. ускраіне Прыпяцкага Палесся, вусце ў межах Мазырскага р-на, за 2,7 км на ПдЗ ад в. Міхнавічы Калінкавіцкага р-на. Асн. прытокі: р. Мядзведзь, канава Дуб-нянская, канал Плясецкі (злева). Даліна невыразная, схілы спадзістыя, пойма двухбаковая. Рэчышча каналізаванае ад вытоку на працягу 73,5 км. Берагі стромкія, умерана стромкія, абрывіс-тыя. Замярзае ў сярэдзіне снеж., весна-вое разводдзе ў канцы 2-й дэкады сак., працягласць 39 сут. Сярэдні гадавы рас-ход вады ў вусці 2,9 м3/с. ЗРЭНАЖОР (ад англ. train выхоўваць, навучаць), вучэбна-трэніровачнае пры-стасаванне для выпрацоўкі навыкаў і ўдасканалення тэхнікі кіравання машы-най (механізмам). Выкарыстоўваюць ТРЭПЕЛ 15 пры падрыхтоўцы лётчыкаў, касманаў-таў, пры навучанні машьшапісу, аўгава-джэнню і інш. Ha Т. адпрацоўваюць асобныя элементы, таксама комплекс прафес. дзеянняў. Напр., дая апрацоўкі аперацый па стыкоўцы касм. караблёў у палёце існуюць наземныя Т., дая апрацоўкі пераходу касманаўта з аднаго касм. карабля ў інш. — бартавыя Т. ў фюзеляжы самалёта. Бываюць таксама наземныя Т. для выпрацоўкі навыкаў у кіраванні касм. караб-лём пры пасадцы, кантролю за работай бар-тавых сістэм і інш. Бартавыя Т. выкарыстоў-ваюцца для падгрымання ў касм. палёце на-выкаў касманаўта ў арыенціроўцы, навіга-цыйных разліках, кіраванні касм. караблём і інш. У. С.Ларыёнаў. ТРЭНІРОЎКА (ад англ. train выхоўваць, навучаць), вучэбныя заняткі, практыка-ванні з мэтай захавання ці ўдасканален-ня якога-н. навыку, умення; таксама вучэбна-трэніровачная работа, накіра-ваная на выхаванне, навучанне май-стэрству і планамерную падрыхтоўку спартсмена з мэтай выяўлення максі-мальных фіз. (сілы, вынослівасці, шпар-касці, спрытнасці) і маральна-валявых якасцей і здольнасцей. ТРЭННЕ з н е ш н я е , механічнае су-праціўленне, якое ўзнікае ў плоскасці дотыку двух прыціснутых адно да адна-го цел пры іх адносным перамяшчэнні. Пры Т. кінетычная і патэнцыяльная энергіі ўзаемадзейных цел пераўгвара-юцца ў цеплату, электрызацыю цел, іх разбурэнне (дысіпатыўны працэс). Ад-розніваюць Т.: спакою (паміж узаемна нерухомымі целамі) і кінематычнае (па-між рухомымі); слізгання і качэння; су-хое (паміж целамі, што труцца, ёсць цвёрдая праслойка — плёнка вокіслу, інш. хім. злучэнняў, палімернага ці Mi-Hep. пакрыцця) і гранічнае (плёнка вад-кай або кансістэнтнай змазкі таўшчы-нёй каля 0,1 мкм і менш). Трэнне слізгання Папярэдняе зрушэнне Слізганне А: Значэнне сілы трэння ў залежнасці ад аднос-нага зрушэпня цел, якія труцца, пры іх зруху, што пераходзіць у слізганне: А пункг мак-сімальнага значэння сілы трэння спакою (зрушэння); А^, ^2 — пачатковае і канчатко-вае значэнні сілы трэння слізгання. Сіла супраціўлення. накіраваная процілег-ла адноснаму перамяшчэнню цела. наз. с і -лай трэння, якая дзейнічае на гэтае це-ла. На сілу Т. ўплываюць знешнія ўмовы (нагрузка, скорасць. шурпатасць, т-ра, змаз-ка) і прыродныя ўласцівасці цел, якія труцца. Калі састаўляючая прыкладзенай да цела сі-лы, якая ляжыць у плоскасці датыкання двух цел, недастатковая, каб выклікаць іх слізган-не, то ўзнікае няпоўная сіла Т.; яна выкліка-на малымі (каля 1 мкм) часткова абарачаль-нымі перамяшчэннямі ў зоне кантакту, якія наз. папярэднім зрушэннем; яно прапарпыя-нальнае прыкладзенай сіле, што павялічваец-ца ад 0 да некаторага максімуму (пункт А на рыс.) і наз. сілай трэння спакою. Калі гэтая сіла перавысіць крытычнае зна-чэнне, папярэдняе зрушэнне пераходзіць у слізганне, а сіла Т. памяншаецца і перастае залежаць ад перамяшчэння (сіла т р э н -ня слізгання). 3-за хвалістасці і шур-патасці паверхняў Т. дотык цел адбываецца толькі ў асобных «плямах», сканцэнтраваных на вяршынях выступаў. У залежнасці ад ха-ракгару дэфармавання паверхневага слоя ад-розніваюць Т. пры пруткім, пластычным кан-тактаванні і пры мікрарэзанні. Пры нарас-танні нагружанасці кантакту знешняе Т. пе-раходзіць ва ўнутранае трзнне (гл. Вязкасць). Нагрузка, пры якой знешняе .Т. парушаецца для дадзенай пары трэння, наз. парогам знешняга Т. Сілы Т. качэння значна меншыя за сілы Т. слізгання. Т. адыгрывае вял. ролю ў тэхніцы. На ім заснавана дзеянне фрык-цыйных механізмаў і раменных перадач, тар-мазных прылад, перамяшчэнне трансп. срод-каў. Шкоднае дзеянне Т. выяўляецца ў наг-раванні і заўчасным зношванні машын і ме-ханізмаў (яго памяншаюць змазкай і выкарыстаннем падшыпнікаў). Матэрыялы для nap Т. падбіраюць паводле характару міжмалекулярнага ўзаемадзеяння, па іх мех. уласцівасцях і здольнасці фарміраваць ахоў-ную плёнку. Шырока ныкарыстоўваюць мета-лапалімерныя кампазіцыі. змазвальныя спе-чаныя матэрыялы. а таксама спец. гэхнал. спосабы нанясення пакрыццяў для паляп-шэння ўмоў трэння. Гл. таксама Трыбатэхні-ка, Трыбафатыка. Літ:. Д е р я г н н Б.В. Что такое тренне? 2 мзд. М., 1963; Крагельскпй Й.В. Тренме н нзнос. 2 нзд. М., 1968; О п е й к о Ф.А. Математпческая теорня тренмя. Мн.. 1971; М н х н н Н.М. Внешнее тренне твер-дых тел. М., 1977. А.П.Ласкаўнёў. ТРЭНТАН (Trenton), горад на ПнУ ЗША. Адм. ц. штата Нью-Джэрсі. Засн. ў 1679. 84,5 тыс. ж., з прыгарадамі каля 400 тыс. ж. (1998). Марскі порт на кана-лізаванай р. Дэлавэр. Вузел чыгунак і аў-тадарог. Аэрапорт. Прам-сць: эл.-тэхн., радыёэлектронная, прыладабуд., метала-апр., сілікатна-керамічная, хім., металур-гічная, паліграф., харчовая. Вытв-сць прамысл. абсталявання, пластмасавых вырабаў. Ун-т (у прыгарадзе Прын-стан). ТРЭНЦІНА-АЛЬТА-АДЫДЖЭ (Тгеп-tino-Alto Adige), вобласць на Пн Італіі, у Алыіах, у верхнім цячэнні р. Адыджэ. Уключае прав. Бальцана і Трэнта. Адм. Ц. — г. Трэнта. Пл. 13,6 тыс. км2. Нас. каля 1 млн. чал. (2001), значную частку складаюць немцы-цірольцьі. Рэльеф горны і перадгорны. Клімат умераны. У эканоміцы пераважае прам-сць. ГЭС на горных рэках (каля 20% вытв-сці элек-траэнергіі ў Італіі). Асн. галіны прам-сці: электрахімія, электраметалургія, машы-набудаванне (трансп., электратэхн. і інш.), дрэваапр., тэкст., харчовая. Сельс-кая гаспадарка ў горных далінах. Больш за 80% зямлі пад лугамі і пашай, 10% — пад садамі і вінаграднікамі, ка-ля 6% — пад ворывам. Вырошчваюць жыта, пшаніцу, кукурузу, бульбу. Гаду-юць пераважна буйн. par. жывёлу. Ту-рызм. ТРЙПАВЫ, дзяржаўныя дзеячы Расіі канца 19 — пач. 20 ст. Ф ё д а р Ф ё -даравіч Т. (1812—1889), у 1866—78 обер-паліцмайстар, граданачальнік Пе-цярбурга, ген. ад кавалерыі (1878). За жорсткае абыходжанне з паліт. зняволе-нымі В.І.Засуліч учыніла на яго замах і параніла (апраўдана судом прысяжных). Яго сыны: Дзмітрый Ф ё д a р a -віч (14.12.1855, Пецярбург — 15.9.1906), маскоўскі обер-паліцмайстар (1896— 1905), ген.-маёр (1900), са студз. 1905 пецярбургскі ген.-губернатар, з крас. таварыш міністра ўнутр. спраў, кіраўнік паліцыі і камандзір корпуса жандараў, з кастр. дварцовы камендант; адзін з ар-ганізатараў ўзбр. падаўлення рэвалюцыі 1905—07. У час Кастр. Усерас. паліт. стачкі 1905 ён загадаў войскам: «... ха-ластых залпаў не даваць, патронаў не шкадаваць»; Аляксандр Ф ё д a -равіч (30.9.1862, Кіеў — 1928), сена-тар (1906), кіраўнік Мін-ва шляхоў зно-сін (1915—16), старшыня Савета мініс-траў (ліст.—снеж. 1916). 3 1918 у эміг-рацыі.