КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ТРЭПАНАЦЫЯ (франц. trdpanation ад trepan свярдзёлак), хірургічная апера-цыя ўскрыцця касцявой поласці. Час-цей выконваецца Т. чэрапа (напр., пры пухлінах галаўнога мозга, унутрычарап-ным кровазліцці). ТРЭПАНГІ (малайскае tripang), віды беспазваночных жывёл кл. галатурыі з родаў галатурыя, кукумарыя, стыхопус і інш. тыпу ігласкурых. Пашыраны ў мо-рах каля берагоў паўд.-ўсх. Азіі, Аўстра-ліі, Афрыкі, Еўропы (Італія). Найб. вя-домы Т. далёкаўсходні (Stichopus japonicus), пашыраны ў Японскім м. і каля ціхаакіянскага ўзбярэжжа Японіі. Аб’екты промыслу. Іл. гл. да арт. Гала-турыі. ТРЭПАНЕМА (Treponema), род бактэ-рый сям. трэпанем парадку спірахет. Найб. вядомая Т. бледная, або спірахе-та бледная (Т. pallidum) — узбуджаль-нік сіфілісу. Даўж. Т. бледнай 4—14 мкм, дыяметр 0,2—0,5 мкм. Форма пераважна спіралепа-добная з раўнамернымі завіткамі (колькасць завіткоў у час руху можа мяняцца). Рухаецца павольна з дапамогай фібрыл хвалепадобна, вярчэннем, паступальна. Анаэроб. Афарбоў-ваецца слаба (адсюль назва Т. бледнай). Раз-мнажаецца папярочным дзяленне.м. Гіне ад ультрафіялетавага свягла, высушвання (т-ра больш за 48 °C), дэзінфіцыруючых рэчываў, антыбіётыкаў. ТРЭПЕЛ (ням. Тгіреі, ад назвы г. Тры-палі ў Паўн. Афрыцы), рыхлая або сла-басцэментаваная танкапорыстая лёгкая асадкавая крамяністая горная парода. 16 ТРЭПЕЛЬ Утвораны з глабулярных цельцаў дыям. 1—2 мкм, якія складаюцца з апалавага крэменязёму (гл. Апал) і прымесей глі-ністага, карбанатнага рэчыва, зерняў глаўканіту, кварцу, палявога шпату. Па-водле фіз.-хім. уласцівасцей аналагічны дыятаміту, але амаль без арган. рэш-ткаў. Колер ад белага, шараватага да бу-рага, чырвонага, чорнага. Цв. 1—3. Шчыльн. 1,2—2,5 г/см3, порыстасць 50—70%, трываласць 30—35 кг/см2. Паходжанне, магчыма, біяхімічнае. Трапляецца сярод кам.-вуг., мелавых. палеагенавых і неагенавых парод мар-скша паходжання. Выкарыстоўваецца ў вытв-сці цэменту, цеплаізаляцыйных, буд., фільтравальных, паліравальных і інш. матэрыялаў. АС.Трэпка ТРЙПЕЛЬ Абрам Яфімавіч (18.10.1908, Мінск — 7.5.1969), бел. акцёр і рэжы-сёр. Засл. арт. Беларусі (1938). Скончыў Бел. драм. студыю ў Маскве (1926). 3 1926 у Дзярж. яўр. т-ры БССР. у 1949— 58 у Бел. т-ры імя Я.Купалы, Бел-дзяржэстрадзе, на Рэсп. студыі тэлеба-чання. У 1950—55 і з 1959 рэжысёр аматарскіх калектываў. Характарны ак-цёр, мастацтву якога ўласцівы тонкі гу-мар, шчырасць, пластычная выраз-насць. Сярод роляў: Шымен-Эле, Гоц-мах («Зачараваны кравец», «Блукальныя зоркі» паводле Шолам-Алейхема), Вядзь-марка («Вядзьмарка» А.Гольдфадэна), Гестапавец («Паўстанне ў гета» П.Мар-кіша), Жэнька Ксідыяс («Інтэрвенныя» Л.Славіна), Карбачыо («Вальпоне» Б.Джонсана) і інш. Выканаў ролю Жаб-рака ў тэлевіз. пастаноўцы «Песня му-зыкі» паводле паэмы «Сымон-музыка» Я.Коласа. Г.Р. Герштэйн. ТРЭПКА. Неканда-Трэпка Ан-тон Станіслававіч (11.2.1877, Мінск — 12.2.1942), бел. грамадскі і паліт. дзеяч, педагог. Скончыў Пецярбургскі тэхнал. ін-т (1903). У час вучобы ўдзельнік Бел. гуртка нар. прасветы, студэнцкага руху, быў арыштаваны. Адзін са стваральні-каў Беларускай сацыялістычнай грамады. 3 1905 працаваў інжынерам-электрыкам у Варшаве, Пецярбургу, Маскве. 3 1909 у выд-ве «Загляне сонца і ў наша акон-ца». У час 1-й сусв. вайны ў Зах. Еўро-пе. 3 1918 у Мінску, выкладчык, адзін з ініцыятараў стварэння і чл. ЦК Бела-рускай сацыял-дэмакратычнай партыі. У пач. 1919 чл. Калегіі Наркамасветы БССР. 17.3.1919 арыштаваны ВЧК, высланы ў Смаленск. Пасля вызвален-ня чл. прэзідыума Часовага бел. нац. к-та ў Мінску, у 1920 нам. дырэктара Мін-скага бел. пед. ін-та. 3 лета 1920 у Віль-ні, выкладчык, дырэктар Віленскай бел. гімназіі, адзін з заснавальнікаў Таварыс-тва беларускай школы. У міжваен. пе-рыяд у Зах. Беларусі працаваў у Бел. навук. т-ве, Бел. выдавецкім т-ве, Бел. музеі імя І.Луцкевіча ў Вільні, супра-цоўнічаў 5 газ. «Наперад». Выдаў пад-ручнікі па фізіцы і матэматыцы для ся-рэдніх школ. У кастр. 1939 арыштаваны органамі НКУС, сасланы на 10 гадоў у Сібір. Памёр па дарозе да арміі ген. Ан-дэрса. А.Глагоўская, У.В.Ляхоўскі. ТРЭСІ, Т р э й с і (Tracy) Спенсер (5.4.1900, г. Мілуокі, ЗША — 10.6.1967), амерыканскі кінаакцёр. Скончыў Амер. акадэмію драм. мастац-тва. 3 1922 у т-ры, з 1930 у кіно. Ства-рыў псіхал. тонкія вобразы «простых амерыканцаў». Зняўся ў фільмах «Ад-важныя ’капітаны» і «Горад хлопчыкаў» (прэмія «Оскар» адпаведна 1937 і 1938). Лепшыя ролі ў фільмах рэж. С.Крамера: «Пажнеш буру», «Нюрнбергскі працэс», «Гэты шалёны, шалёны, шалёны, шалё-ны свет», «Адгадай, хто прыйдзе да абеду»; таксама ў фільмах «Ярасць», «Сёмы крыж», «Пэт і Майк». «Стары і мора» і інш. ТРЭСТ (англ. trust літар. — давер), ар-ганізацыйна-прававая форма аб’яднан-ня кампаній, юрыдычна аформленая пагадненнем аб перадачы правоў на ўласнасць і кіраванне аднаму з удзель-нікаў ці спец. органу (праўленню ды-рэкцыі) і стварэнні адзінай юрыд. асо-бы; таксама манапал. аб’яднанне прад-прыемстваў пэўнай або некалькіх галін з ліквідацыяй іх вытв. і камерцыйнай самастойнасці. Праўленне Т. рэгулюе фін., вытв. і гандл. дзейнасць прадпры-емстваў. Кожны ўдзельнік Т. ў залеж-насці ад долі ўнесенага капіталу атрым-лівае пакет акцый, мае права ўдзелу ў кіраванні і атрымання часткі прыбытку. Вышэйшая, чым у картэлях і сіндыка-тах, канцэнтрацыя капіталу забяспеч-вае Т. і больш высокую ўстойлівасць у канкурэнтнай барацьбе. Першы Т. «Стандарт ойл» створаны Дж. Д. Рокфелерам у ЗІІІА у 1879. Пасля 1-й сусв. вайны хутка развіваліся ў Еўропе. У 1920—40-я г. панаванне Т. у эканоміцы вяду-чых капіталіст. краін, штучная падгрымка імі высокага ўзроўню цэн пры зніжэнні вытв-сці стымулявала крызісныя працэсы. У пач. 1950 большасцю развітых капіталіст. краін прыня-ты т. зв. «ангытрэстаўскія» законы. На змену Т. прыйшлі болвш гібкія формы манапал. аб'яднанняў — канцэрны, холдзінг-кампаніі і інш. У СССР у часы нэпа да 90% нацыяналі-заваных і не перададзеных у арэнду найб. буйных прадіірыемстваў былі аб'яднаны ў Т.. якія дзейнічалі на прынцыпах гасп. разліку і самастойнасці. Да канца 1920-х г. з'яўляліся асн. вытв. адзінкай сав. прам-сці. Як адна з форм арганізацыі вьггв-сці і кіравання пашы-раны ў буд-ве. ТРЭФАЛЕЎ Леанід Мікалаевіч (21.9.1839, г. Любім Яраслаўскай вобл., Расія — 11.12.1905)), рускі паэт. Друка-ваўся з 1857. Паслядоўнік М.Някрасава, развіваў дэмакр. і рэаліст. традыцыі рус. паэзіі. Асн. матывы творчасці — гарот-нае становішча народа, абвінавачанне правячых юіасаў, вера ў вызваленне на-рода. Яго паэзіі ўласціва грамадзян-скасць. публіцыстычнасць. Творчасць цесна звязана з фальклорам. Некат. яго вершы сталі нар. песнямі, у т.л. «Песня пра камарынскага мужыка». Зрабіў ска-рочаны пераклад вершаванай гутаркі У.Сыракомлі «Паштальён», які стаў па-пулярнай рус. нар. песняй «Ямшчык» («Калі я на пошце служыў ямшчы-ком...»). Перакладаў з зах.-еўрап. (Г.Гейнэ, Беранжэ і інш.), сербскай, укр., польскай паэзіі. Найб. значныя яго пераклады У.Сыракомлі. Тв.: Стнхотворення. М.; Л., 1963. Літ.: Айзеншток Й.Я. Поэт-демократ Л.Н.Трефолев. Ярославль. 1954. ТРЭЦІ ЗАКОН ТЭРМАДЫНАМІКІ, адзін з законаў тэрмадынамікі, паводле якога энтрапія раўнаважнай сістэмы набывае канечнае лімітнае значэнне пры імкненні т-ры да абсалютнага нуля; тое, што Нернста тэарэма. ТРЙЦІ З’ЕЗД БЕЛАРЎСАЎ СВЕТУ. Адбыўся 5—6.7.2001 у Мінску. Прысут-нічалі 139 дэлегатаў і 35 гасцей з 18 кра-ін свеіу, якія прадстаўлялі 72 арг-цыі бел. дыяспары; 144 дэлегаты і 157 гас-цей з Беларусі, у ліку якіх былі прад-стаўнікі дзярж. структур, замежных па-сольстваў, міжнар. арг-цый АБСЕ і ААН. Арганізаваны Міжнар. грамадскім аб’яднаннем «Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» (МГА «ЗБС «Бацькаўшчына»), Мэты: кансалідацыя бел. нацыі, умацаванне бел. грамадзян-скай супольнасці. З’езд прыняў дэкла-рацыі «Наш шлях: вартасці і мэты», «Беларуская дыяспара і свет»; рэзалю-цыі аб дзейнасці МГА «ЗБС «Бацькаў-шчына», аб падтрымцы МГА «ЗБС «Бацькаўшчына» і кансалідацыі бел. дыяспары; заяву аб бел. мове і інш. У прынятай з’ездам Праграме «Замежная беларуская супольнасць у XXI стагоддзі (асноўныя дзеянні па кансалідацыі і да-памозе беларускай дыяспары да 2005 г.)» вызначаны гал. задачы: стварэнне Дзярж. к-та па дыяспары, прыняцце закона «Аб беларускай дыяспары», абарона правоў бел. нац. меншасці ў краінах яе пражывання праз заклю-чэнне адпаведных міждзярж. пагад-ненняў. На з’ездзе працавалі секцыі: бел. дыяспара: праблемы і перспекты-вы; бел. навука, культура, л-ра і мастац-тва на Радзіме і ў замежжы; бел. сусв. інфарм. прастора. Адбылася прэзента-цыя кн. «Пстарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы» (2001). З’езд спрыяў ўмацаванню цесных сувязей паміж МГА «ЗБС «Бацькаўшчына» як гал. арг-цыяй у метраполй і бел. суполкамі ў замеж-жы, удакладніў перспектыўныя кірункі трэці 17 шматузроўневага ўзаемадзеяння (эка-нам., інфарм., культурніцкага) белару-саў на Радзіме і за мяжой дзеля суполь-най карысці, прапанаваў механізмы вн-рашэння актуальных праблем нац. жыцця ў галіне навукі, эканомікі, аду-кацыі і культуры, падсумаваў вынікі працы за міжз’ездаўскі перыяд. Выбраў Вял. раду (134 чал.), прэзідэнта МГА «ЗБС «Бацькаўшчына» (А.Грыцкевіч), старшыню Рады (А.Макоўская). А.П.Макоўская. ТР^ЦІ З’ЕЗД КП(б)Б, VIII канфе-рэнцыя К П ( б ) Б. Адбыўся 22— 26.11.1920 у Мінску. Прысутнічалі 63 дэлегаты ад 1700 чл. партыі з 6 паветаў б. Мінскай губ. і г. Мінска, а таксама 5 дэлегатаў з рашаючым голасам ад ЦК КСМБ. [Самы нешматлікі па колькасці дэлегатаў з’езд за ўсю гісторыю КП(б)Б|. Гэта быў 1-ы з’езд КП(б)Б пасля вызвалення Беларусі ад польскіх войск і прыняцця Дэкларацыі аб абвя-шчэнні незалежнасці Савецкай Сацыяліс-тычнай Рэспублікі Беларусь (31.7.1920). Парадак дня: справаздача ЦК КП(б)Б (В.Г.Кнорын); сучасны момант і задачы Кампартыі Беларусі (І.І.Рэйнгольд, са-дакладчык Кнорын); эканам. станові-шча Беларусі (А.Р.Чарвякоў); прафесій-ны рух (Я.Б.Генкін); арганізац. пытанне (Кнорын); аб узаемаадносінах ССРБ з РСФСР; выбары. З’езд падкрэсліў, што ва ўмовах пераходу ад «вялікай рэвалю-цыйнай вайны да малой вайны», якая вялася ў формах барацьбы з сял. выс-тупленнямі, КП(б)Б накіроўвае сваю палітыку на ўмацаванне пазіцый сацыя-лізму ў эканоміцы Беларусі і саюзу ра-бочага класа з сялянствам. У тэзісах «Задачы прафсаюзнага руху ў Беларусі» пераважалі паліт. лозунгі па ўцягненні мас у прафс. і сав. буд-ва; канкрэтныя меры па паляпшэнні становішча рабо-чых не называліся. У тэзісах «Па арга-нізацыйным пытанні» вызначаліся ста-тус і прынцыпы пабудовы Кампартыі Беларусі: «КП(б)Б ёсць абласная арга-нізацыя РКП(б), якая праводзіць у жыццё прынцыпы і тактыку РКП(б), дапасоўвае яе да мясцовых умоў і ў агульным і цэлым падпарадкоўваецца дырэктывам ЦК РКП (бальшавікоў)». У тэзісах «Па пытанні аб арганізацыі Са-вецкай улады» адзначалася, што «Бела-русь з’яўляецца Сацыялістычнай Савец-кай Рэспублікай, адначасова з’яўляецца састаўной часткай РСФСР, і ўсе органы ў галіне агульных мерапрыемстваў па-вінны быць падпарадкаваны адпавед-ным камісарыятам РСФСР, аднак мець пэўную свабоду ў вырашэнні пытанняў мясцовага жыцця, у якіх імі павінны кі-раваць ЦВК і Саўнарком Беларусі». Гэ-та было поўным прызнаннем вяршэн-ства органаў улады і кіравання РСФСР над адпаведнымі органамі ССРБ. З’езд выбраў ЦК КП(б)Б з 9 чл. і 4 канд. у чл., Кантрольную камісію з 5 чл. (у пратаколе пазначаны толькі 3 прозві-шчы), Рэвіз. камісію з 3 чл. і 2 канды-датаў.