Беларуская энцыклапедыя Т. 9

Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі

Памер: 560с.

Мінск 1999

513.58 МБ

БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ ў18 ТАМАХ БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ том КУЛІБІН МАЛАІТА РЭДАКЦЫЙНАЯ КАЛЕГІЯ: Г.П.ПАШКОЎ (галоўны рэдактар), В.С.АНОШКА, І.І.АНТАНОВІЧ, В.С.АНТАНЮК, Я.М.БАБОСАЎ, В.К.БАНДАРЧЫК, М.А.БАРЫСЕВІЧ, В.І.БОЎШ, А.П.ВАЙТОВІЧ, І.Дз.ВАЛАТОЎСКІ, М.С.ВЫСОЦКІ, І.В.ГАЙШУН, А.М.ГАНЧАРЭНКА, Р.Г.ГАРЭЦКІ, В.М.ГУРЫН, А.М.ДАНІЛАЎ, У.П.ЗАМЯТАЛІН, В.В.ЗУЁНАК, В.А.КАВАЛЕНКА, М.П.КАСЦЮК, У.Р.ЛАТЫПАЎ, С.С.ЛАЎШУК, І.М.ЛУЧАНОК, Г.М.ЛЫЧ, А.В.МАЦВЕЕЎ, А.М.МІХАЛЬЧАНКА, І.Я.НАВУМЕНКА, У.М.НГЧЫПАРОВІЧ, В.Ц.ОСІПАЎ (намеснік галоўнага рэдактара), М.В.ПАДГАЙНЫ, А.І.ПАДЛУЖНЫ, Ю.В.ПАРТНОЎ, П.Ц ПЕТРЫКАЎ (першы намеснік галоўнага рэдактара), М.Ф.ПІЛІПЕНКА, У.В.РУСАКЕ-ВІЧ, А.В.САБАЛЕЎСКІ, М.А.САВІЦКІ, С.П.САМУЭЛЬ, А.Г.СЛУКА, М.С.СТАШКЕВІЧ, М.В.СТОРАЖАЎ, В.І.СТРАЖАЎ, Л.М.СУШЧЭНЯ, Г.А.ФАТЫХАВА (намеснік галоўнага рэдактара), А.К.ФЯДОСАЎ (на-меснік галоўнага рэдактара — адказны сакратар), І.П.ХАЎРАТОВІЧ, І.П.ШАМЯКІН, В.П.ІПАРАНГОВІЧ, М.М.ЯРОМЕНКА. МІНСК «БЕЛАРУСКАЯ ЭНЦЫКЛАПЕДЫЯ» 1999 УДК 03(476) ББК 92(4Бен) Б 43 НАВУКОВА-РЭДАКЦЫЙНЫ САВЕТ А.М.АБРАМОВІЧ, А.І.АКСЁНЕНКА, Я.Я.АЛЯКСЕЙЧЫК, М.М.АЛЯХНОВІЧ, І.П.АНТОНАЎ, П.А.АПАНАСЕВІЧ, І.В.АРЖАХОЎСКІ, Г.С.АЎСЯННІКАЎ, Ю.В.БАЖЭНАЎ, М.Р.БАРАЗНА, У.С.БАСАЛЫГА, А.А.БОГУШ, А.І.БОЛСУН, Ю.П.БРОЎКА, В.С.БУРАКОЎ, У.П.ВЯЛІЧКА, У.С.ГЛУШАКОЎ, С.І.ГРЫБ, А.П.ГРЫЦКЕВІЧ, А.П.ДАСТАНКА, М.І.ДЗЯМЧУК, С.Ф.ДУБЯНЕЦКІ, М.І.ЕР-МАЛОВІЧ, Р.А.ЖМОЙДЗЯК, В.П.ЖУРАЎЛЁЎ, Э.М.ЗАГАРУЛЬСКІ, М.Е.ЗАЯЦ, М.А.ІЗОБАЎ, У.В.КАВАЛЁНАК, Л.В.КАЛЕНДА, Я.Ф.КАНАПЛЯ, Ф.М.КА-ПУЦКІ, Л.В.ЮРЫЛЕНКА, В.П.КІСЕЛЬ, П.І.КЛІМУК, У.М.КОНАН, У.С.КО-ШАЛЕЎ, А.В.КРАСІНСКІ, Б.АЛАЗУКА, І.ІЛЕАНОВІЧ, А.І.ЛЕСНІКОВІЧ, А.СЛІС, А.МЛГГВІН, І.І.ЛІІПТВАН, У.Ф.ЛОПНАЎ, Р.ЧЛЯНЬКЕВІЧ, З.Я.МА ЖЭЙКА, М.А.МАЙЕР, А.С.МАЙХРОВІЧ, А.В.МАЛБДЗІС, Л.Я.МШЬКО, А.Я.МІХНЕВІЧ, У.М.МІХНЮК, В.Ф.МЯДЗВЕДЗЕЎ, М.В.НІКАЛАЕЎ, П.Г.НІКІПЕНКА, С.А.НІЧЫПАРОВІЧ, В.І.ПАРФЁНАЎ, М.М.ПІКУЛІК, У.А.ПІЛІПОВІЧ, Л.Д.ПОБАЛЬ, І.М.ПТАШНІКАЎ, Л.М.РОЖЫНА, А.У.РУ-СЕЦКІ, А І.РУЦКІ, В.В.СВІРЫДАЎ, І.Д.СІПАКОЎ, С.У.СКАРУЛІС, Э.М.СКО-БЕЛЕЎ, Р.Б.СМОЛЬСКІ, А.А.СТРАЛБЧОНАК, В.С.ТАНАЕЎ, У.М.ТАНАНА, У.С.УЛАШЧЫК, А.А.ФІЛІМОНАЎ, В.С.ФІЛІПОВІЧ, В.А.ФЯДОСІК, Л.У.ХА-ТЫЛЁВА, В.С.ЦГГОЎ, А.Р.ЦЫГАНАЎ, Ю.М.ЧУРКО, В.В.ЧЭЧАТ, І.В.ПІА-БЛОЎСКАЯ, В.Ф.ШМАТАЎ, А.Р.ШРУБЕКА, Г.В.ШТЫХАЎ, У.А.ШЧАРБАКОЎ, Дз.І.ШЫРАКАНАЎ, Л.У.ЯЗЫКОВІЧ, Л.Ф.ЯЎМЕНАЎ. НАВУКОВЫЯ КАНСУЛЬТАНТЫ: М.Э.АБАЛА (Латвія), Т.І.АДУЛА, Р.М.АЛАДАВА, В.А.АНТАНЕВІЧ, А.Ц.БАЖКО, Л.А.БАЛВАНОВІЧ, А.А.БАРШЧЭЎСКІ (Польшча), С.І.БЕЛЬСКАЯ, В.І.БЕРНІК, М.В.БІЧ, І.В.БОДНАР, А.М.БУЛЫКА, М.С.ВАЙТОВІЧ, Г.В.ВАЛАБУЕВА, З.А.ВАЛЕВАЧ, А.І.ВАЛОЖЫН, Э.А.ВАЛБЧУК, А.М.ВЕДЗЯНЕЕЎ, Г.У.ВЫНАЕЎ, Т.В.ГАБРУСЬ, А.А.ГАЛАЎКО, В.С.ГАПІЕНКА, С.В.ГОВШ, Л.І.ГУРСКІ, А.А.ГУ-САК, Б.Дз.ДАЛГАТОВІЧ, Л.Н.ДРОБАЎ, М.А.ДУБІЦКІ, І.У.ДУДА, А.М.ЕЛСУ-КОЎ, А.І.ЖУРАЎСКІ, У.Г.ЗАЛАТАГОРАЎ, Э.Р.ІОФЕ, Л.Р.КАЗЛОЎ, Л.В.КА-ЗЛОЎСКАЯ, М.М.КАСЦЮКОВІЧ, І.В.КАТЛЯРОЎ, У.У.КОЖУХ, У.К.КОРШУК, А.М.КУЛАПН, Г.Р.КУЛЯШОВА, У.Ф.ЛАДЫСЕЎ, А.А.ЛАЗАРЭВІЧ, І.Л.ЛАПІН, А.П.ЛАПІНСКЕНЕ (Літва), У.С.ЛАРЫЁНАЎ, М.В.ЛАЎРЫНОВІЧ, А.СЛЕАН-ЦЮК, У.І ЛЕМЯШОНАК, У.КЛУКАШЭВІЧ, Е.А.ЛЯВОНАВА, К.Л.МАЙ-СЯЙЧУК, С.ДЗ.МАЛЮКОВІЧ, Л.М.МАРЧАНКА, Л.І.НАВУМЕНКА, В.М.НА-ВУМЧЫК, А.І.НАРКЕВІЧ, В.Л.НАСЕВІЧ, М.М.ПАГРАНОЎСКІ, СА.ПАДОК-ШЫН, П.А.ІГУПКЕВІЧ, У.П.ПЯРЭДНЕЎ, В.П.РАГОЙІПА, В.У.РАДЗІВІНОЎСКІ, Л.М.РАЖАНАВА, Г.В.РАТНІКАЎ, Г.Ф.РЫКОЎСКІ, М.П.САВІК, УЛ.САКА-ЛОЎСКІ, Л.Ф.САЛАВЕЙ, Б.П.САЛАГУБІК, Э.Р.САМУСЕНКА, С.Н.САРЫНЯН (Арменія), Я.М.САХУТА, У.М.СЕЎРУК, Г.В.СІНІЛА, І.І.СІНЧУК, В.П.СЛАВУК, У.Е.СНАПКОЎСКІ, М.Ф.СПІРЫДОНАЎ, А.Я.СУПРУН, Г.Г.СЯРГЕЕВА, А.А.ТО-ЗІК, А.А.ЦГГАВЕЦ, Г.А.ЦЫХУН, В.А.ЧАБАНЕНК.А (Украіна), А.А.ЧАЛЯ-ДЗІНСКІ, І.А.ЧАРОТА, А.В.ІПАРАПА, А.С.ШАЎЧЭНКА, Л.П.ШАХОЦЬКА, СЛ.ШМАТОК, П.П.ШУБА, Я.Ф.ШУНЕЙКА, А.А.ШЫМБАЛЁЎ, М.Р.ЮРКЕ ВІЧ, М.З.ЯГОЎДЗІК, М.Г.ЯСАВЕЕЎ. Мастацкае афармленне Э.Э.ЖАКЕВІЧА, А.М.ХІЛБКЕВІЧА ISBN 985-11-0155-9 (т. 9) ISBN 985-11-0035-8 © Выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі, 1999 Літ:. Рассаднн С.Б. К.Кулнев. М., 1974. КУЛІЕЎ Клыч (1.1.1913, аул 1-ы Геакча Марыйскага р-на, Туркменістан — 12.9 1990), туркменскі пісьменнік. Нар. пісьменнік Туркменістана (1984). Чл-кар. АН Туркменістана (1954). Скончыў Туркменскі пед. ін-т (Ашхабад, 1948). Друкаваўся з 1951. Аўтар гіст. раманаў «Няскораны алжырац» (1968), «Чорны караван» (1971), «Пасол эміра» (1978) пра барацьбу алжырскага народа суп-раць каланізатараў, пра станаўленне КУЛІБІН Іван Пятровіч (21.4.1735, г. Ніжні Ноўгарад, Расія — 11.8.1818), ра-сійскі механік-самавучка і вынаходнік. У 1764—67 сканструяваў гадзіннік у форме яйца са складаным механізмам аўтам. дзеяння. У 1769—1801 кіраваў мех. майстэрнямі Пецярб. АН. Стварыў «люстраны ліхтар» (прататып пражэкта-ра), «планетны» кішэнны гадзіннік, ця-лежку-самакат, «мех. ногі» (пратэзы), ліфт, аптычны тэлеграф і код для пера-дачы паведамленняў і інш. Распрацаваў спосабы шліфавання шкла для мікра-скопаў, тэлескопаў і да т.п. прылад. У 1776 пабудаваў мадэль аднаарачнага моста з фермамі цераз р. Нява, у 1804 у г. Ніжні Ноўгарад — «вадаходнае суд-на», якое магло рухацца супраць цячэн-ня. КУЛІДЖАНАЎ Леў Аляксандравіч (н. 19.3.1924, Тбілісі), расійскі кінарэжы-сёр. Нар. арт. Расіі (1969). Нар. арт. СССР (1976). Герой Сац. Працы (1984). Чл.-кар. AM Германіі. Скончыў Усеса-юзны дзярж. ін-т кінематаграфіі (1955), выкладаў у ім (з 1977 праф.). Творчасці ўласцівы лаканізм рэжысуры, камер-насць сюжэтаў, паглыблены псіхааналіз характараў, лірычныя інтанацыі, дэта-лёвая дакладнасць, мяккі гумар. Паста-віў фільмы: «Дом, у якім я жыву» (1957, з ЯА.Сегелем), «Бацькоўскі дом» (1959), «Калі дрэвы былі вялікімі» (1962), «Сіні сшытак» (1964), «Злачын-ства і пакаранне» (1970), «Зорная хвілі-на» (1975; маст.-дакумент), тэлесерыял «Карл Маркс. Маладыя гады» (1980; Ленінская прэмія 1982), «Памерці не страшна» (1991) і інш. Дзярж. прэмія Расіі 1971. Літ.: Кваснецкая М. Лев Кулнджа-нов. М., 1968. Г.В.Ратнікаў. КУЛІЕВА Мая (Мамаджан; н. 1920, аул Безмеін Ашгабацкага р-на, Туркмені-стан), туркменская спявачка (лірычнае сапрана). Нар. арт. СССР (1955). У 1938—41 вучылася на туркм. аддзяленні Маскоўскай кансерваторыі. 3 1941 са-лістка Туркменскага т-ра оперы і бале-та. Першая выканала на туркм. сцэне І.П.Кулібін КШ.Куліеў Р І Кулік шэраг партый еўрап. опернага рэперту-ару: Таццяна («Яўген Анегін» П.Чай-коўскага), Марфа («Царская нявеста» М.Рымскага-Корсакава), Маргарыта («Фауст» Ш.Гуно), Чыо-Чыо-сан (ад-найм. опера Дж.Пучыні). Сярод партый нац. рэпертуару: Айна, Шасенем («Ай-на», «Шасенем і Гарыб» АШапашніка-ва і Д.Авезава), Лейлі («Лейлі і Ме-джнун» Ю.Мейтуса і Авезава). КУЛІЕЎ Кайсын Шуваевіч (1.11.1917, с. Верхні Чэгем Чэгемскага р-на, Ка-бардзіна-Балкарыя — 4.6.1985), балкар-скі паэт. Нар. паэт Кабардзіна-Балка-рыі (1967). Вучыўся ў Дзярж. ін-це тэ-атр. мастаіггва імя Луначарскага (1935—39). Друкаваўся з 1934. У 1944 незаконна высланы з Кабардзіна-Бал-карыі, да 1957 жыў у Кіргізіі. Паэтыч-ныя цыклы «Мае суседзі» (1939—45), «Песні цяснін» (1947—51), кнігі вершаў «Паранены камень» (1964; Дзярж. прэ-мія РСФСР імя М.Горкага 1966), «Мір дому твайму!» (1967), «Кніга зямлі» (1972), «Краса зямная» (1980) і інш. — своеасаблівы летапіс гіст. мінулага і су-часнага балкарскага народа, прасякну-ты пачуццём любові да Радзімы, жыц-цялюбствам, гуманізмам. Пераклаў на балкарскую мову верш Я.Купалы «А хто там ідзе?». На бел. мову асобныя творы К. пераклалі Р.Барадулін, А.Куляшоў, У.Шахавец. Дзярж. прэмія СССР 1974, Ленінская прэмія 1990. Тв:. Бел. пер. — Кніга зямлі. Мн., 1974; Рус. пер. —Собр. соч. Т. 1—3. М., 1976—77. сав. улады ў Туркестане. Раман *Суро-выя дні» (1964) пра заснавальніка туркм. л-ры Махтумкулі. КУЛІК Іван Юліянавіч (26.1.1897, г. Шпола Чаркаскай вобл., Украіна — 10.10.1937), украінскі пісьменнік, гра-мадскі дзеяч. 3 1914 у эміграцыі. 3 1917 на Украіне. Уваходзіў у склад першага сав. ўрада Украіны. У 1924—26 сав. консул у Канадзе. У 1935—37 дырэкгар Палітвьша Украіны. У 1937 рэпрэсіра-ваны. Рэабілітаваны ў 1957. Друкаваўся з 1918. Паэт. дэбют — зб. вершаў «Мае каламыйкі» (1921). Аўтар зб-каў вос-траграмадз. лірыкі «Зялёнае сэрца» (1923), «У акружэнні» (1927), «Пастале-лая маладосць» (1935), празаічных тво-раў «Прыгоды Васіля Раленкі», «Чатыр-наццатая люлька» (абодва 1932), «Запіс-кі консула> (1934). Пісаў публіцыстыч-ныя, літ.-крытычныя артыкулы. На бел. мову асобныя творы К. пераклаў Р.Род-чанка. Тв.: Поезіі'. Квів, 1967; Рус. пер. — Запнс-км консула. М., 1964. ВА.Чабаненка КУЛІК Рыгор Іванавіч (9.11.1890, хутар Дуднікава, цяпер Палтаўская вобл., Ук-раіна — 24.8.1950), савецкі военачаль-нік. Маршал Сав. Саюза (1940). Герой Сав. Саюза (1940). Скончыў Ваен. ака-дэмію імя Фрунзе (1932). У арміі з 1912, удзельнік 1-й сусв. і грамадз. войнаў. 3 мая 1937 нач. артыл. ўпраўлення РСЧА. 3 1939 нам. наркома абароны СССР і нач. Гал. артыл. ўпраўлення. Вызначыў-ся ў сав.-фінл. вайну 1939—40. У пач. 6 КУЛІК Вял. Айч. вайны прадстаўнік Стаўкі Гал. камандавання на Зах. фронце, у раёне г. Беласток трапіў у акружэнне. Са жн. 1941 камандуючы 54-й арміяй на Ленінградскім, потым на Варонеж-скім і Сцяпным франтах. У сак. 1942 за пралікі ў камандаванні войскамі пані-жаны ў званні да ген.-маёра. Пасля 1944 нам. начальніка Гал. ўпраўлення фарміравання і камплектавання войск РСЧА, нам. камандуючага войскамі Прыволжскай ваен. акруіі. 3 1946 у ад-стаўцы. 11.1.1947 арыштаваны па лжы-вым абвінавачанні ў «антысав. варожай дзейнасці». Расстраляны паводле пры-гавору ваен. калегіі Вярх. суда СССР. У крас. 1956 рэабілітаваны. У 1957 пасмя-ротна адноўлены ў званні Маршала Сав. Саюза. Літ.. Г.Н.Кулнк: [Публнкацня автобногр. военачальнмка от 1939 г.] // Военно-нст. журн. 1990. № 3; Ш у м е й к о Ю. Кулмк // Коммуннст Вооруженных Снл. 1990. № 10; Печенкмн А. й ордена, н тюрьма: Роко-вая карьера маршала Кулнка // Родана. 1996. № 6. КУЛІК Яўген Сяргеевіч (н. 31.10.1937, Мінск), бел. графік. Скончыў Бел. тэ-атр.-маст. ін-т (1963). У станковых тво-рах распрацоўвае тэмы гісторыі і культ. спадчыны бел. народа: серыі «Помнікі дойлідства Гродзеншчыны» (1974), «Славутыя дзеячы гісторыі і культуры Беларусі» (з 1993), малюнкаў-рэкан-струкцый «Замкі Беларусі», лісты «Kip-Mam на Беларусі ў 18 ст.» (усе 1977), «Хрыстос прызямліўся ў Гародні» па-водле рамана У.Караткевіча (1978), «На куццю» паводле паэмы Я.Купалы (1982), «Памяці Алены Кіш» (1983), «Паўстанне 1863 г. на Беларусі» (1988), трыпціх «Усяслаў Чарадзей, Ефрасіння Полацкая, Лазар Богша» (1996). Завер-шанасцю кампазіцый, сінтэзам выяўл. сродкаў вылучаюцца ілюстрацыі да кніг М.Багдановіча, А.Вольскага, В.Зуёнка, Міколы Гусоўскага і інш.