КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Тв. Бел пер. — Зельманцы. Мн., 1960; Выбранае. Мн., 1970; Рус. пер. — Стнхотво-рення; Поэмы. М., 1969. КУЛЬБАЧЫНА, гарадзішча 10—13 ст. каля в. Кульбачына Шчучынскага р-на Гродзенскай вобл. У выніку даследа-ванняў выяўлены развалы печаў-каме-нак, жал. прылады працы і зброя, ган-чарная кераміка, упрыгожанні і інш. Рас. археолаг В.В.Сядоў, які ў 1968 да-следаваў помнік, лічыў яго стараж. г. Астрэя. Аднак раскопкі на беразе воз. Астрые (Пскоўская вобл., Расія), праве-дзеныя экспедыцыяй Эрмітажа, навуко-ва даказалі месцазнаходжанне там лета-піснай Астрэі. На Пн ад вёскі і Пд ад гарадзішча К. захаваліся 2 курганныя могільнікі (5 і 4 насыпаў). С.А.Піваварчык. КУЛЬМ (Kulm, цяпер Хлумец — Chlumec), населены пункт у Чэхіі, каля якога 29—30.8.1813 адбылася бітва па-між саюзнай Багемскай арміяй (да 44— 50 тыс. рас., прускіх і аўстр. вайскоў-цаў, камандуючы ген. М.Б.Барклай дэ Толі) і франц. корпусам пад каманда-ваннем ген. Д.Вандама (35—37 тыс. чал.) у час напалеонаўскіх войнаў (кам- панія 1813). 29 жн. корпус Вандама, які праследаваў Багемскую армію пасля яе паражэння каля Дрэздэна (26— 27.8.1813), спынены каля К. рас. ар’ер-гардам на чале з ген. АЛ.Остэрманам-Талстым (12—17,5 тыс. чал., страчана 6 тыс. чал.). 30 жн., падцягнуўшы да К. гал. сілы, саюзнікі разбілі корпус Ван-дама (забіта і паранена да 10 тыс. франц. вайскоўцаў, 12 тыс., у т.л. Ван-дам, трапілі ў палон; саюзнікі страцілі каля 3,5 тыс. чал ). Пасля паражэння каля К. армія Напалеона адышла да Лейпцыга (гл. Лейпцыгская бітва 1813). КУЛЬМАМЁДАЎ Аман (31.12.1908, аул 1-ы Геок-Тэпе Геок-Тэпінскага р-на, Туркменістан — 1977), туркменскі ак-цёр. Нар. арт. СССР (1949). Скончыў Туркм. драм. студыю (1929). Працаваў у Туркм. т-ры драмы імя Маланепеса ў Ашхабадзе (з 1963 гал. рэжысёр і ды-рэктар). Найб. значныя ролі: Кеймір-Кёр («Кеймір-Кёр» Б.Аманава і К.Буру-нава), Махтумкулі («Махтумкулі» Б.Кербабаева), Алан («Сям’я Алана» Г.Мухтарава; Дзярж. прэмія СССР 1951), Атэла («Атэла» У.Шэкспіра), Га-раднічы («Рэвізор» М.Гогаля), Юсаў («Даходнае месца» А.Астроўскага) і інш. КУЛЬМІНАЦЫЯ (ад лац. culmen вяр-шыня), 1) у літаратурным т в о р ы — найбольш напружаны мо-мант у развіцці дзеяння, вырашальны, пераломны момант ва ўзаемаадносінах, сугыкненнях герояў або паміж героем і абставінамі. У К. раскрываецца вастры-ня канфлікту, што рэалізуецца ў сюжэ-це твора. К. найлепш выяўляецца ў тво-рах эпічных і драм. жанраў. Напр., у апавяданні Я.Коласа «Малады дубок» К. — сцэна прызнання Андрэя Плеха ляснічаму аб пакражы ў панскім лесе. У навеле К. звычайна перанесена бліжэй да фіналу, уяўляе сабой канграстную сі-туацыю ў адносінах да нечаканай раз-вязкі; у рамане ці драме развязка пасля К. адбываецца паступова. У творах вял. формы кожная сюжэтная лінія мае сваю К. 2) У м у з ы ц ы — момант найвышэйшага напружання ў муз. тво-ры ці якой-н. адносна завершанай яго частцы. Прысутнічае ва ўсіх узроўнях формы музычнай (свае К. ўзнікаюць у фразе, сказе, перыядзе і інш.), і таму форма твора — сістэма кульмінацый. К. мелодыі ці ўсяго твора звычайна знаходзіцца паблізу ад пункта залатога сячэння (напр , гук ці група гукаў, якія ўтвараюць рэгістравую вяршыню ў 2-й пал. меладычнай пабудовы; працяглая кульмінацыйная зона ў санатнай форме на мяжы распрацоўкі і рэпрызы). Гал. (генеральная) К. ўтварае сэнсавы цэнтр твора перад прынцыповым завяршэн-нем формы. У арганізацыі К. могуць удзельнічаць усе муз.-выразныя сродкі: гукавышыннасць, гучнасная дынаміка, метрычныя акцэнты, ладавая няўстой-лівасць, факгура, аркестроўка і шш. К. музычна-сцэн. твора фарміруецца ў ад- 10 КУЛЬМІНАЦЫЯ паведнасці з агульнымі законамі драмы (гл. Драматургія музычнаяў Літ:. Яскевіч А. У свеце мастацкага твора. Мн., 1977. КУЛЬМІНАЦЫЯ ў астраноміі, праходжанне свяціла праз нябесны ме-рыдыян пры бачным сутачным вярчэн-ні нябеснай сферы. Адрозніваюць верхнюю К. (вышыня свяці-ла найбольшая) і ніжнюю (вышыня наймен-шая). У Паўн. паўшар’і Зямлі пры верхняй К. свяціла праходзіць паміж Паўн. полюсам све-ту і пунктам Поўдня; пры ніжняй — паміж Паўн. полюсам свету і пунктам Поўначы. Ка-лі абедзве К. назіраюцца над гарызонтам, свяціла наз. незаходаым (напр., сузор’е Вялі-кай Мядзведзіны ў сярэдніх шыротах Паўн. паўшар’я Зямлі). На полюсах свяцілы руха-юцца паралельна гарызонту і іх вышыня за-стаецца аднолькавай. КЎЛЬНЕЎ Якаў Пятровіч (5.8.1763, Ка-зельскі р-н Калужскай вобл., Расія — 1.8.1812), расійскі ваен. дзеяч. Ген.-ма-ёр (1808). Скончыў Пецярбургскі ка-дэцкі корпус (1785). Удзельнік рус.-тур., рус.-швед. і рус.-франц. войнаў канца 18 — пач. 19 ст., задушэння паў-стання 1794 (баі каля Апімян, Ліды, Вільні, Кобрына). У вайну 1812 каман-даваў авангардам і ар’ергардам корпуса П.Х.Вітгенштэйна; вытрымаў 8-гадзін-ны бой з франц. корпусам маршала Ш.Удзіно пад Вількамірам (цяпер Ук-мерге, Літва), 3.7.1812 разбіў каля мяст. Друя (Браслаўскі р-н Віцебскай вобл.) 2 кав. палкі і захапіў амаль увесь абоз французаў. Трапіў у засаду каля в. Ба-яршчына (гл. Клясціцкія баі 1812), смя-ротна паранены. Паводле ацэнкі Напа-леона I, быў адным з лепшых рас. кав. генералаў. Вёска Царкавішча Расонска-га р-на перайменавана ў в. Кульнева, у г.п. Друя пастаўлены помнік. КЎЛЬСКАЯ ДРАЎНІННАМАСАВАЯ I КАРДОННАЯ ФАБРЫКА Дзейнічала з 1885 ва ўрочышчы Куль на р. Уса Мін-скага пав. (цяпер в. Куль у Стаўбцоў-скім р-не Мінскай вобл.). Вырабляла драўнінную масу, паперу, белы, буры і шэры кардон. У 1898 мела 2 паравыя машыны (215 к.с.), 3 паравыя катлы, 3 формы для адліўкі кардону, кацёл для перапрацоўкі драўніны. У 1910 працава-ла 100 рабочых. Прадукцыя збывалася на папяровыя ф-кі Расіі. КУЛЬТ (ад лац. cultus шанаванне), рэ-лігійнае служэнне бажаству і звязаныя з гэтым рэліг. абрады. У перанос-ным сэнсе — празмернае ўзвелі-чэнне чаго-н. ці каго-н.; сляпое пакла-ненне каму-н. або чаму-н. Напр., культ асобы, кулып рэлігійны, К. «чыстага мас-тацтва». ШЬГ АСОБЫ, празмернае ўзвелічэн-не якога-н. дзеяча. Гнасеалагічныя ка-рані К.а. ў культавай рэліг. сферы. Ша-наванне нябожчыкаў і пакланенне ш было пашырана ў Стараж. Грэцыі, Ры-ме, Індыі, Кітаі, у слав. народаў, у т.л. ў беларусаў (гл. Кулып продкаў). К.а. Бу-ды, Хрыста, Магамета, надзвычайны ўплыў іх вучэнняў на людзей садзейні-чалі ўзнікненню і развіццю культаў рэ-лігійных, адпаведных тром найбуйней-шым сусв. рэлігіям. Абагаўленне і фе-тышызацыя правадыроў, цароў, кара-лёў, імператараў былі ўласцівы гіст. перыядам рабаўладання і феадалізму. Напр., усе рымскія цэзары валодалі не-абмежаванай і бескантрольнай уладай. Тэарэт. абгрунтаванне і абсалютызацыя ролі выдатных асоб у гісторыі як непад-уладных аб’ектыўным законам і звы-чайным нормам маралі ўгрымліваецца ў навук. працах прадстаўнікоў розных школ ідэалізму (гл. Валюнтарызм, Ге-гельянства, Народніцтва). У аўтары-тарнай асобы канцэпцыі К.а. звязваецца з масавай свядомасцю, калі чалавек па сутнасці адмаўляецца ад асабістай сва-боды, незалежнасці, атаясамлівае сябе з аўтарытэтам «моцнага», харыз.матычна-га лідэра. У СССР найб. поўна праявіў-ся К.а. І.В.Сталіна. Ha XX з’ездзе КПСС (1956), у пастанове ЦК КПСС ад 30.6.1956 «Аб пераадоленні культу асобы і яго вынікаў» адзначалася, што К.а. Сталіна, які ўзнік у складаных умовах міжнар. і ўнутр. жыцця сав. гра-мадства, суправаджаўся валюнтарызмам у кіраванні эканомікай і культурай, гру-бымі парушэннямі сацыяліст. законнас-ці, масавымі рэпрэсіямі. У розных гіст. умовах і ў розных формах існавалі К.а. Цэзара, Чынгісхана, Людовіка ХГУ, На-палеона, Мао Цзэдуна і інш. Гарантыяй недапушчэння любога К.а. і звязаных з ш негатыўных вынікаў з’яўляецца пабу-дова прававой дзяржавы, у якой забяс-печваюцца роўныя правы і свабоды ўсіх грамадзя н. ^ Ф.Дубянецкі. КУЛЬТ ПРбДКАЎ, шанаванне памер-лых бацькоў і інш. родзічаў. Развіваўся як сямейны культ на стадыі распаду ра-давога ладу. Звязаны з анімістычнымі вераваннямі і ўяўленнямі аб продках як ахоўніках роду, іх нашчадкаў. У перша-бытныя часы ўшаноўваліся татэмныя першапродкі (гл. Татэмізм). У політэіс-тычных рэлігіях стараж. грэкаў, рым-лян, славян і некаторых інш. народаў вял. ролю меў сямейна-радавы К.п. У Кітаі ён быў пакладзены ў аснову кан-фуцыянства. Існавалі таксама агульна-племянны і агульнанародны К.п. права-дыроў і князёў, якія ў некаторых наро-даў абагаўляліся яшчэ пры жыцці і іх продкі лічьшіся асабліва магугнымі (Палінэзія, Паўд. Азія, Цэнтр. Афрыка і інш ). У балцкіх плямён, што насялялі б. ч. тэр. Беларусі ў раннім жал. веку, татэмнымі першапродкамі былі, маічы-ма, мядзведзь 1 дзік. Паводле адной з легендаў, продкам беларусаў быў Бой (Бай), які гіакінуў сыну Белаполю землі ў Падзвінні і Падняпроўі. Назву пле-мяннога саюзу крывічоў часам выво-дзяць ад імя іх мяркуемага родапачы-нальніка Крыва. У «Аповесці мінулых гадоў» назва радзімічаў выводзіцца ад Радзіма, які са сваім родам прыйшоў у Пасожжа «з ляхаў». Сляды К.п. захава-ліся ў бел. святкаваннях Дзядоў, Радаў-ніцы, у пахавальных абрадах і звычаях (памінкі), галашэннях. 3 К.п. звязаны і міфалагічны вобраз дамавіка як духа-ахоўніка хатняга ачага. Літ:. Легенды і паданні. Мн., 1983. культ рэліпйны, сістэма абрадаў, сродкаў і дзеянняў, накіраваных на аб-грунтаванне веры ў звышнатуральнае і зацверджаных у царк. канонах. Яго вы-токі ў дахрысц. культах, якія ўключалі розныя праяўленні фетышызму, магіі, татэмізму і да т.п. Элементамі К.р. з’яўляюцца як простыя акты (паклоны, малітвы, пасты, стаянне на каленях і інш.), так і больш складаныя (святы, абрады, набажэнствы, культ святых і інш.). Да іх належаць таксама культа-выя збудаванні (храмы, малітоўныя да-мы), рэліквіі, адзенне святароў, розныя прыстасаванні для набажэнстваў і інш. Формы К.р. суадносяцца з гіст. форма-мі рэлігіі: культы татэмічныя, пахаваль-ныя, родавыя, магічныя, анімістычныя (экзаркізм), астральныя, жывёльныя (зоалатрыя), прапіцыяльныя (звязаныя з шанаваннем багоў, якія нібыта кіру-юць лёсам як Сусвету, так і кожнага ча-лавека). Развіццё і ўскладненне К.р., неабходнасць іх абгрунтавання абумові-лі з’яўленне спецыфічнай рэліг. суполь-насці, храмаў, іерархіі святароў, якія рэгламентавалі К.р. і манапалізавалі права здзяйсняць культавыя дзеянні. К.р. як найб. даступны элемент рэлігіі і непасрэдна набліжаны да простых вер-нікаў, стымулюе пачуццёва-рэліг. све-таўспрыманне, і ў выніку сам ператва-раецца ў самастойны аб’ект веры і ша-навання як паказчык рэлігійнасці наро-Да. А.А.Цітаеец.