КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
КЎЛЬТАВЫЯ ЗБУДАВАННІ Прызна-чаны для адпраўлення абрадаў рэлігій-ных. Тыпалогія і гісторыя развіцця К.з.
Да арт. Культавыя збудаванні. Касцёл у вёсцы Адэльск Гродзенскага раёна. Сярэдзіна 18 ст
КУЛЬТУРА Н
абумоўлена прыналежнасцю да пэўнага веравызнання (канфесіі), а таксама хо-дам развіцця архітэкгуры і буд. тэхнікі. Асн. тыпы К.з.: царква, сабор (права-слаўе), касцёл, сабор (каталіцызм), мя-чэць (іслам), кірха, збор (пратэстан-тызм), сінагога (іудаізм), пагада, ступа, дацан (будызм), малельны дом у стара-вераў, а таксама капішчы, званіцы, кап-ліцы, мінарэты, капэлы, кляштары, лаў-ры, медрэсэ, некат. мемар. збудаванні (піраміды, мастабы, грабніцы) і інш.
Найб. раннія К.з. — мегалітычныя збуда-ванні познята неалпу і часоў бронзы. Менгі-ры, дальмены, кромлехі, катакомбы вядомы ў многіх частках свету (Англія, Скандынавія, Італія, Францыя, Індыя, Кітай, Каўхаз). У рабаўладальніцкім грамадстве будавалі граб-ніцы з пірамідамі ў гонар фараонаў (піраміда Джасера ў Егіпце, 2800 да н.э.), храмы-зікура-ты (зіхурат Этэменанкі ў Вавілоне, т.зв. Ва-вілонская вежа, сярэдзіна 7 ст. да н.э.). У ча-сы Новага царства (16—11 ст. да н.э.) у Егіп-це з'явіліся храмы, прысвечаныя багам (храм Гора ў Эдфу, 237—57 да н.э.). У Сгараж. Грэ-цыі і Рыме са з’яўленнем сістэмы ордэраў К.з. становяцца самымі багатымі і манум. бу-дьшкамі гарадоў (храм Парфенон у Афінах, 447—438 да н.э.; Пантэон у Рыме, 118—128 н.э.). Найб. пашыраны тып К.з. у Рым. імпе-рыі — базіліка. Разнастайнасцю тыпаў вызна-чаецца архітэктура К.з. Візантыі (найб. гран-дыёзнае збудаванне — Канстанцінопамскі Сафійскі сабор). У раманскі і гатычны перыя-ды колькасць тыпаў К.з. рэзка зменшылася. Культавая архітэкгура Адраджэння вярнулася да ант ордэра (сабор св. Пятра ў Рыме, 1506—1614, арх. Д.Брамантэ, Мікеланджала, Дж. дэла Порта, ДжВіньёла, К.Мадэрна і інш ). У перыяды барока (палац Сан-Сусі ў г. Патсдам, Германія, 1745—47, арх. Г. фон Кнобельсдорф) і класіцызму (Казанскі сабор у С-Пецярбургу) ажыццяўляецца перапрацоў-ка ордэрнай сістэмы. К.з. 20 ст. адметныя выкарыстаннем новых канстр. і пласгычных вырашэнняў, маст. выразнасцю (царква
Да арт. Культавыя збудаванні. Навасвержан-ская Успенская царква з брамай-званідай. Пач. 17 ст.
Нотр-Дам-дзю-0 ў Раншане, Францыя, 1950—54, арх. Ш.Э. Ле Карбюзье).
На Беларусі найб. пашыраны пра-васл. і уніяцкія цэрквы, каталіцкія кас-цёлы і капліцы, кальвінскія зборы, кляштары, трапляюцца сінагогі, мячэці. Мураваныя цэрквы вядомы з 11 ст. Асн. іх тып — крыжова-купальны храм. У 13—16 ст. К.з. звычайна з’яўляліся хргшамі-крэпасцямі, у іх архітэктуры былі элементы готыкі і рэнесансу. На мяжы 16—17 ст. яны мелі бязвежавыя або 1-, 2- і 3-вежавыя гал. фасады (Мір-скі Мікалаеўскі касцёл, Камайскі касцёл). У 17—18 ст. асн. маст. кірункам у архі-тэктуры быў стыль барока (касцёл у в.
Да арт. Культавыя збудаванні. Саборная мя-чэць у г. Керман (Іран).
Да арт Культавыя збудаванні. Ступа Бадхнатх у Катманду (Непал). 1 ст. да н.э.
Адэльск Гродзенскага р-на, сярэдзіна 18 ст.). У гэты час пашырыліся 1- і 3-нефавыя базілікі без трансепта, крыжо-выя і крыжова-купальныя, спачатку з бязвежавым ці 1-вежавым, потым, як правіла, 2-вежавым фасадам (Навасвер-жанская Успенская царква з брамай-зва-ніцай, Жыровіцкі Успенскі манастыр, Нясвіжскі касцёл езуітаў). Часта К.з. ставілі ў ансамблі з манастырамі і кляштарамі (Гродзенскі кляштар бернар-дзінцаў, манастыр базыльян у в. Жыро-вічы Слонімскага р-на Гродзенскай вобл). У 1-й пал. 19 ст. архітэкгура К.з. набыла рысы класіцызму (Гомельскі Петрапаўлаўскі сабор), з сярэдзіны 19 ст. — эклектычныя формы стыляў не-сапраўднай готыкі, псеўдарус. і псеўда-візант. (Мінская царква Аляксандра Неў-скага), мадэрн. Са старажытнасці па-шыраны таксама драўляныя К.з.: зруб-ныя (царква ў в. Здзітава Жабінкаўскага р-на Брэсцкай вобл., 1502) і пабудава-ныя «ў стоўп» (Успенская царква Пін-скага Лешчанскага манастыра). У перы-яд барока пераважалі збудаванні 2-зруб-най базілікальнай структуры з бязвежа-вым, пазней 2-вежавым гал. фасадам (царква ў в. Вавулічы Драгічынскага р-на Брэсцкай вобл., 1737), 3-зрубныя з рытмічным спалучэннем аб’ёмаў і са-маст. крыццем кожнага зруба {Давыд-Гарадоцкая Георгіеўская царква). У 17 — 1-й пал. 19 ст. пашыраны манум. 4- і 5-зрубныя крыжова-купальныя К.з. з планам у выглядзе грэч. або лац. крыжа (Ільінская царква ў Віцебску). Драўля-ныя К.з. канца 19 — пач. 20 ст., як і мураваныя, маюць эклектычныя формы (касцёл у в. Паланэчка Баранавіцкага р-на Брэсцкай вобл., 1899).
С.А.Сергачоў, Т.В.Габрусь.
КУЛЬТЎРА (ад лац. cultura апрацоўка, выхаванне, адукацыя, шанаванне), ду-хоўны змест чалавечай жыццядзейнас-ці, сацыяльнай арганшацыі і пазнання, якія выяўляюцца ў нац. самабытных тыпах эканомікі, правасвядомасці, рэлі-гіі, мастацгва, тэарэт. і практычных ве-даў, асвячоных традыцыяй, культам і маральнымі імператывамі. Паводле эм-пірычнага вызначэння, К. — сукуп-насць рэальных і патэнцыяльных каш-тоўнасцей, якія ствараюцца людзьмі ў працэсе эканам., грамадска-паліт. і творча-духоўнай дзейнасці. Суадносіцца з цывілізацыяй як сваім этапам на ад-носна высокім узроўні развіцця пэўнага тьпіу К. (стараж.-егшецкая, антычная і інш. цывілізацыі). Як цэласную сістэму К. даследуе культуралогія, а яе падсістэ-мы і элементы — паасобныя гуманіт. навукі. Комплекснае даследаванне гіс-торыі рэгіёнаў і народаў уключае адпа-ведныя раздзелы па гісторыі К. Існуе мноства метадаў тыпалогіі і класіфіка-цыі К. Паводле характару суадносін нац. (рэгіянальнага) і агульначалавечага (універсальнага) К. бывае «адкрьгтая», здольная да пазітыўнага ўзаемадзеяння з іншанац. культурамі, і «закрытая», схільная да самаізаляцыі. У еўрап. куль-
12 КУЛЬТУРА
туралогіі вылучаюць гіст. тыпы К.: пер-шабытная, старажытная, сярэдневяко-вая, рэнесансавая, новая і сучасная. Паводле структуры і зместу яе падзяля-юць на этнічную, класічную і посткла-січную, традыцыйную і мадэрнісцкую. У шырокім сэнсе паняцце К. ўключае не толькі спецыфічна духоўныя сферы творчасці (мова, міфалогія, рэлігія, ма-раль, правасвядомасць, мастацтва, на-вука, філасофія), але і сферы вытв-сці, абмену матэрыяльнымі каштоўнасцямі. У адпаведнасці з гэтай спецыфікай К ўмоўна падзяляецца на духоўную і ма-тэрыяльную. У асобную комплексную галіну вылучаецца К. мастацкая — здольнасць грамадства ствараць, адэк-ватна ўспрымаць і ацэньваць усе віды і жанры маст. творчасці. Сукупнасць рэ-гіянальных і універсальных архетыпаў, увасобленых у мове, міфалогіі, звычаях, абрадах, фальклоры, у класічнай л-ры і інш. відах мастацтва, складаюць куль-турную традыцыю, якая вызначае нац. самабытнасць К. асобных народаў і макрарэгіёнаў.
Бел. К належыць да тыпу адкрытых. Яна прайшла асн. этапы, характэрныя для агульнаеўрап. культурнага развіцця (стараж. дахрысціянскі перыяд, сярэд-невяковы, рэнесансавы і інш.), развіва-лася ва ўзаемадзеянні са славянскімі, балцкімі і інш. культурамі, чэрпала свае рэсурсы з багатых крыніц нар. творчас-ці. У стараж. перыяд высокай канструк-тыўнай і маст. дасканаласці дасягнулі хатнія рамёствы і ўжытковае мастацтва. Пачынаючы з сярэдневякоўя адбывала-ся дыферэнцыяцыя старадаўняй К., яе падзел паводле утылітарных, рэліг., эс-тэтычных і інш. функцый. Сінтэз нар. К. і хрысц. духоўнасці садзейнічаў рос-квіту фальклору, інш. відаў этн. К., са-браных і апісаных у 19—20 ст. Закана-мернасцю развіцця бел. нац. К. ў пра-цэсе дээтнізацыі сац. эліты і страты дзярж. статуса роднай мовы народа з’яўляецца паэтапнае культурна-нац. Адраджэнне — вяртанне яе да актыўна-га грамадскага функцыянавання і пад-ключэнне да кантэксту еўрап. і сусв. культ. творчасці (гл. Адраджэнне нацыя-нальнае). Новы этап развіцця бел. К пачаўся пасля абвяшчэння суверэннай і незалежнай Рэспублікі Беларусь.
Літ.: Пракгычнае вырашэнне нацыяналь-нага пытання ў БССР. Ч. 1. Беларусізацыя. Мн., 1928; Конан У.М. Развіццё эстэтыч-най думкі ў Беларусі (1917—1934 гг). Мн., 1968; Я г о ж. Беларуская культура: Гіст. на-рыс (X ст. — 1917 г.) // Адукацыя і выхаван-не. 1994. № 10; Дорошевнч Э., К о -н о н В. Очерк нсторнм эстетнческой мыслн Белорусснн. М., 1972; Мальдзіс АІ. На скрыжаванні славянскіх традьшый. Мн., 1980; Беларусіка=А1ЬаплЬепіса. Кн. 3. Нацы-янальныя і рэгіянальныя культуры, іх узаема-дзеянне. Мн., 1994; Нарысы гісторыі Белару-сі. Ч. 1—2. Мн., 1994—95; Очеркн нсторнн наукн н культуры Беларусн IX — начала XX в. Мн., 1996; Лыч Л.М., Навіцкі У.І. Гісторыя культуры Беларусі. 2 выд. Мн., 1997; Крукоўскі М. Чалавек не можа не тварыць // Мастацгва. 1998. № 1—6.
У.М.Конан.
«КУЛЬТУРА», штотыднёвая поўнакаля-ровая грамадска-асветная газета. Выда-ецца з кастр. 1991 у Мінску на бел. мо-ве. Выходзіць на 16 і 24 палосах. Асвят-ляе падзеі грамадскага, культ. і сац. жыцця краіны і свету. Друкуе матэрыя-лы па пытаннях развіцця тэатр. і выяўл. мастацтва, л-ры, музыкі, кіно, тэлеба-чання, самадз. творчасці, работы культ.-асв. устаноў. Змяшчае навукова-папулярныя артыкулы па гісторыі, эт-награфіі, фальклоры, гісторыі архітэк-туры Беларусі, звязаныя з культ. жыц-цём інш. народаў, якія жывуць на Бела-русі, прапагандуе творчасць дзеячаў мастацтва. У маі 1993 — лют. 1997 вы-ходзіў штомесячны літ.-філас. сшытак, дзе публікаваліся арыгінальныя творы па пытаннях айч. і сусв. л-ры, культу-ралогіі і філасофіі. Л.А.Крушынская
КУЛЬТЎРА МІКРААРГАНІЗМАЎ, су-купнасць жыццяздольных мікраарганіз-маў на пажыўным асяроддзі, якая зна-ходзіцца ў стане размнажэння або за-кончыла яго. Адрозніваюць К м чыс-тую (складаецца з арганізмаў аднаго віду), змешаную (складаецца з некаль-кіх відаў, што вылучаюцца з вады, гле-бы, паветра і інш.) і электыўную (наза-пашвальную, у якой з вял. колькасці форм расце пераважна адзін від). Для К.м. неабходны вадкія і цвёрдыя па-жыўныя асяроддзі, спец. апаратура, якая падтрымлівае аптымальныя для росту мікраарганізмаў фіз.-хім. ўмовы (аэрацыя, газавае асяроддзе, кіслот-насць, т-ра і інш.). Выкарыстоўваецца для вывучэння мікраарганізмаў, у мік-рабіял. прам-сці.
КУЛЬТЎРА мбвы, 1) культура нацыя-нальнай мовы; стан, дасягнуты мовай народа ў яе гіст. развіцці; наяўнасць, акрамя нар. гаворак, літаратурнай мовы ў яе функцыянальна-стылістычнай раз-галінаванасці, старажытнасць пісьмо-вых традыцый і кнігадрукавання, багац-це маст. л-ры і перакладных твораў, развітая навук. тэрміналогія, адукацыя на нац. мове, лексікаграфічная фікса-цыя мовы, яе навук. распрацаванасць і г.д. 2) Валоданне нормамі вуснай і пісь-мовай літ. мовы. Mae 2 ступені асваен-ня: правільнасць маўлення (выкананне норм моўных) і моўнае майстэрства (уменне выбіраць з наяўных варыянтаў найб. дакладны ў сэнсавых адносінах, стылістычна дарэчны, выразны, зразу-мелы). Адстуііленні ад патрабаванняў К.м. вядуць да парушэння моўных норм і ўзнікнення маўленчых памылак. К.м. асобы — паказчык узроўню яе ін-тэлектуальнай і духоўнай развітасці і адукаванасці, ступені сацыялізацыі і сфарміраванасці «моўнай асобы». 3) Раздзел мовазнаўства, які займаецца пытаннямі ўнармавання вуснага і пісь-мовага маўлення.