КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
К.э. значна павялічваецца пры пакрыцці (абліцоўцы) выемкі метал. абалонкай. Пры ініцыіраванні выбуху паток прадуктаў дэтана-цыі ўтварае высокаскарасны (да 10—15 км/с) кумулятыўны струмень, у якім ціск, шчыль-насць рэчьша і энергія значна вышэйшыя, чым у звычайных зарадаў. Гэта забяспечвае накіраванасць выбуху і высокую прабіўную сілу кумулятыўнага струменя. Выкарыстоўва-ецца ў выбуховай справе (у дэтанатарах, пра-саваных аманітах, адкрыгых зарадах) і ваен. справе — у кумулятыўных боепрыпасах (ар-тыл. снарадах, мінах, авіяц. бомбах, баявых частках ракет і інш ), прызначаных пераваж-на для паражэння браніраваных цалей і аба-рончых збудаванняў. КУМУЛЯТЫЎНЫЯ КАЗКІ, л а н -цужковыя казкі, група нар. ка-зак са спецыфічнымі кампазіцыйнымі і стылявымі асаблівасцямі, найчасцей казак пра жывёл. Трапляюцца ў рус., бел., укр. і інш. фальклоры. Назва ад лац. cumulate — накопліваць, павяліч-ваць. У іх кампазіцыі — шматлікія на-растаючыя паўторы аналагічных ці па-добных дзеянняў, якія канчаюцца за-вяршэннем казачнага ланцуга падзей (адсюль другая назва — ланцужковыя) у адваротным парадку. Звёны казкі да-лучаюцца або адно за адным, або кож-ны раз пры далучэнні новага звяна ра-нейшыя паўтараюцца. Напр., «Галінка і верабей» (вершаваная апрацоўка М.Танка), «Як курачка пеўніка ратава-ла», «Пшанічны каласок», «Рэпка», «Звяры ў яме» і г.д. Літ:. Пропп В.Я. Кумулятнвная сказка // Пропп В.Я. Фольклор н действнтельность. М., 1976; Лойтер С.М. О жанровой спе-цнфнке кумулятнвной сказкм // Проблемы нзучення русского устного народного твор-чества. М., 1979. Вып. 6. /.У.Саламевіч. КУМУЛЯЦЫЯ (ад лац. cumulatio паве-лічэнне, назапашванне), назапашванне ў арганізме біялагічна актыўнага рэчыва (матэрыяльная К.) або выкліканых ім эфектаў (функцыян. К). Матэры-я л ь н а я К. ўласціва рэчывам, якія запаволена выводзяцца з арганізма ці інактывуюцца ў ім. Паўторнае пападан-не іх у арганізм дабаўляецца да той колькасці, якая засталася ад папярэдня-га ўвядзення, што можа прывесці да ін-таксікацыі. Харакгэрна для некат. цяж-кіх металаў (ртуць), сардэчных, сна-творных лекаў і інш. Функцыя-нальная К. бывае пры паўторным дзеянні рэчываў, якія неабарачальна парушаюць функцыі арганізма (напр., прэпараты свінцу, фосфарарган. злу-чэнні). Схема зарада для стварэння кумулятыўнага эфекту: 1 — металічная абліцоўка кумуля-тыўнаЙ выемхі; 2 — выбуховае рэчьша; 3 — дэганатар; 4 — прадукты выбуху; 5 — фронт дэтанацыйнай хвалі; 6 — кумулятыўны стру-мень. КУНДЗЕРА 21 КУМЫ, у беларусаў і інш. слав. наро-даў хросныя бацькі (кум і кума), дзей-ныя асобы ў радзіннай абраднасці. У далёкім мінулым К. — выканаўцы ры-туалу прыняцця нованароджанага ў род. 3 пашырэннем хрысціянства — тыя, што прымалі дзіця пасля абраду хры-шчэння. У адносінах да дзіцяці яны вы-конвалі патранажныя функцыі. За К. бралі сваякоў і чужых людзей. У бела-русаў разам з бабкай кум і кума ады-грывалі вял. ролю на радзінах. К. пама-галі адзін аднаму ў с.-г. работах, адзна-чалі разам святы. Звычайна К. не мяня-лі за выключэннем, калі дзеці ў сям’і паміралі, тады за К. бралі маладых бра-та і сястру ці першых стрэчных раніцай на перакрыжаванні дарог. Традыцыі ку-маўства захоўваюцца. Т.І.Кухаронак. КУМЫСАЛЯЧ^ННЕ, ужыванне з ле-кавымі мэтамі пажыўнага напітку з ка-былінага (радзей вярблюджага і карові-нага) малака — кумысу. У качавых на-родаў вядома са стараж. часоў. Навук. абгрунтаванне К. ў Расіі дадзена М.В.Поснікавым (у 1883 пабудаваў ку-мысалячэбніцу непадалёку ад г. Сама-ра). На Беларусі кумысалячэбніцы ў 2-й пал. 19 ст. існавалі ў г. Дуброўна (Ві-цебская вобл.) і Ігуменскім пав. (Мін-ская вобл.). К. пашырана пераважна на курортах паўд. раёнаў Расійскай Федэ-рацыі, у Казахстане, краінах Сярэдняй Азіі. Найб. дабратворны ўплыў яно аказвае пры туберкулёзе лёгкіх ці перы-ферычных лімфатычных вузлоў, павя-лічвае сакрэцыю страўніка, паляпшае састаў крыві; рэкамендуецца пры гас-трытах, С-гіпавітамінозе, паніжанай кіслотнасці страўнікавага соку. Я.В.Мапашэвіч. КУН Аляксандр Аляксандравіч (н. 8.3.1936, С.-Пецярбург), бел. вучоны ў галіне аўтаматыкі. Канд. тэхн. н. (1968),’ праф. (1991). Скончыў Мінскае вышэй-шае інж. радыётэхн. вучылішча ППА (1963). 3 1963 у Ваен. акадэміі Беларусі. Навук. працы па кіраванні беспілотны-мі аб’екгамі, выкарыстанні метаду ды-намікі момантаў для аналізу ўзаема-дзейных працэсаў абслугоўвання. Рас-працаваў метады аналізу дынамічных сістэм са стахастычнай нелінейнасцю. 3 А.Валевач. КУН (Kun) Бела (20.2.1886, г. Чэху-Сіл-ваніей, Румынія — 30.11.1939?), дзеяч венгерскага і міжнар. камуніст. руху. 3 1902 чл. С.-д. партыі Венгрыі. Удзель-нік 1-й сусв. вайны, у 1916 у Расіі тра-піў у палон, у 1917 далучыўся да руху бальшавікоў. У 1918 нелегальна вярнуў-ся ў Венгрыю, заснаваў Камуніст. пар-тыю Венгрыі (24.11.1918). Пасля абвя-шчэння Венг. Сав. Рэспублікі нарком замежных, потым і ваен. спраў (21.3— 1.8.1919). Пасля падзення рэспублікі эмігрыраваў у Аўстрыю. 3 жн. 1920 у Расіі. 3 1921 чл. Выканкома Камуніс-тычнага Інтэрнацыянала. У 1937 арыш-таваны, у 1956 рэабілітаваны. Аўтар прац па гісторыі венг. і міжнар. каму-ніст. руху. Літ.: Бела Кун: йзбранное. Воспоммнання о Б.Куне. М., 1986. КУН (Kuhn) Рыхард Іаган (3.12.1900, Вена — 31.7.1967), нямецкі хімік і бія-хімік. Скончыў Мюнхенскі ун-т (1922). 3 1929 праф. Гайдэльбергскага ун-та і кіраўнік хім. аддз. Ін-та біяхіміі імя М.Планка. Навук. працы па хіміі рас-лінных пігментаў (пераважна караціноі-даў) і вітамінаў. Устанавіў структуру а-і Р-ізамераў караціну (1933, незалежна ад П.Карэра) і прапанаваў метад іх сін-тэзу (1937). Вылучыў крышталі вітаміну Вз (рыбафлавін) з сыроваткі і бялку яец, вітамін Be (пірыдаксін) з дражджэй і прапанаваў яго струкгурную ф-лу. Но-белеўская прэмія 1938. КУН (Kuhn) Томас Сэмюэл (н. 18.7.1922, г. Цынцынаты, ЗША), аме-рыканскі філосаф і гісторык навукі, адзін з лідэраў гіст. школы ў метадалогіі і гісторыі навукі. Праф. ун-таў у Берклі (1958) і Прынстане (1964), Масачусец-кага тэхнал. ін-та (1979). У яго канцэп-цыі гісторыя навукі разглядаецца як чаргаванне эпізодаў барацьбы розных навук. супольнасцей, якія фарміруюцца і функцыянуюць на аснове прыняцця іх членамі пэўнай мадэлі навук. дзейнасці (парадыгмы, або «дысцыплінарнай мат-рыцы»), Найб. важныя яе эпізоды — «нармальная навука» (перыяд панаван-ня пэўнай парадыгмы) і «навук. рэва-люцыя» (перыяд распаду парадыгмы, канкурэнцыя паміж альтэрнатыўнымі парадыгмамі і, у канчатковым выніку, пераход да новага перыяду «нармальнай навукі»). К. адмаўляе пераемнасць у развіцці навукі; прагрэс, паводле К., — гэта паняцце, якое мае сэнс толькі для «нармальнай навукі», дзе яго крытэры-ем выступае колькасць вырашаных праблем. Тв:. Рус. пер. — Структура научных рево-люцнй. 2 нзд. М., 1977. КУНА, лікавая адзінка ў грашовай сіс-тэме Стараж. Русі. Тэрмін паходзіць ад агульнаслав. «куны» — грошы (перша-пачатковае значэнне — шкуркі куні-цы). У 10—11 ст. колькасць серабра ў К. адпавядала 725 грыўні, у 12 — пач. 14 ст., у т. зв. «безманетны перыяд», К. раўнялася разане і складала 750 грыўні. У Расіі тэрмін «К » ў дачыненні да гро-шай захаваўся да 17 ст. КУНГЁЙ-АЛАТАУ, хрыбет на Пн Цянь-Шаня, гл. Кюнгёй-Ала-Тоо. КУНГЎРСКАЯ ІІЯЧОРА, карставая пячора на Сярэднім Урале каля г. Кун-гур, у Пермскай вобл. Расіі. Агульная даўж. да 5,6 км. 58 гротаў (найб. грот Геоірафаў, даўж. 155 м) і каля 60 азёр. Утварылася ў гіпсах і ангідрытах. Каль-цытавыя, гіпсавыя і ледзяныя ўтварэн-ні: сталактыты, сталагміты, сталагнаты і асобныя крышталі. Гроты Брыльянта-вы, Палярны з ледзянымі ўтварэннямі, размешчаны каля ўвахода. Помнік пры-роды. Пячора электрыфікавана. Ту-рызм. КУНГ-ФЎ, кун-фу (кіт. старанныя заняткі, трэніроўка), адна з сістэм адзі-наборстваў без зброі (практыка псіхафі-зічнага трэнінгу): аснова кэмпо; частка сістэмы ушу. Сфарміравалася ў Кітаі каля 960—1200. Дала пачатак яп. сістэ-мам джыу-джыцу і каратэ. У ЗША культывуецца з 1940-х г., у Еўропе — з сярэдзіны 1950-х г. Адметныя рысы стылю — псіхічны трэнінг, загартоў-ванне цела, развіццё скорасна-сілавых якасцей. Папулярызатар і распаўсю-джвальнік К.-ф. — Б.ЛІ (ЗША). КЎНДА КУЛЬТЎРА, археалагічная культура эпохі мезаліту, плямёны якой жылі на Пн Беларусі, У Прыбалтыкі, Пн еўрап. ч. Расіі. Назва ад паселішча каля г. Кунда (Эстонія). Паходжанне культуры звязваюць з постсвідэрскім насельніцтвам, на якое ўплывалі нось-біты маглемазэ культуры і інш. Асн. за-няткі насельніцтва — паляванне і ры-балоўства. Яно вырабляла крамянёвыя сіметрычныя наканечнікі стрэл з бака-вой выемкай, скрабкі з укарочаных за-гатовак, разцы на зломе загатовак і інш. Пахавальны абрад — трупапалажэнне ў ямах у выцягнутым становішчы; паха-ванні адзіночныя, калектыўныя, у 1 або 2 ярусы. Пахавальны інвентар — кра-мянёвыя, каменныя і касцяныя прыла-ды працы. Гіст. лёс насельніцтва К.к. звязаны з нарвенскай культурай. На Бе-ларусі найб. даследаваныя помнікі За-мошша (Верхнядзвінскі р-н) і Крумпле-ва (Полацкі р-н). У.П.Ксяндзоў КЎНДЗЕРА (Kundera) Мілан (н. 1.4.1929, г. Брно, Чэхія), чэшскі пісь-меннік. Скончыў Акадэмію муз. мас-тацтваў у Празе. У 1968 творы К. на ра-дзіме забаронены. 3 1975 жыве ў Пары-жы. Дэбютаваў паэт. зб-камі «Чала-век — бязмежны сад» (1953), «Апошні май» (1955), «Маналогі» (1957). Тэма кахання і мастацтва ў зб-ках псіхал.-лі-рычных навел «Смешныя каханні» (1963), «Другі сшытак смешных кахан-няў» (1965), «Трэці сйіытак смешных каханняў» (1968). Аутар п’ес «Улааары ключоў» (1962; паст. ў СССР пад на-звай «Паварот ключа»), «Лухта» (1969), «Якуб і пан» (1970). У раманах «Жарт» (1967), «Жьіцііё недзе там» (1973), «Раз-вітальны вальсок» (1979), «Нясцерпная лёгкасць быцця» (1985, экранізацыя 1988; аб лёсе інтэлігенцыі, звязанай з паліт. падзеямі Пражскай вясны 1968), «Несмяротнасць» (1990), «Няспеш-насць» (1995), «Ідэнтычнасць» (1997) спалучыў філас. змест з займальнай фа-булай, узнімаў экзістэнцыяльныя праб-лемы парушанай камунікатыўнасці су- 22 КУНЕНЕ часнага грамадства. Сваю канцэпцыю рамана распрацаваў у эсэ «Мастацтва рамана» (1960; пашыр. выд. 1986). На бел. мову асобныя творы К. пераклалі АВострыкава, А.Ціхановіч, С.Сматры-чэнка. Тв:. Бел. пер. — Трагедыя Цэнтральнай Эўропы // Фрагмэнты... 1996. № 1.