КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Літ.'. Вострыкава А Жыццяпіс. Жыццёвае крэда — раманіст; Ш а б л о ў -с к а я I. Запрашэнне да няспешнасці // Крыніна. 1998. № 10 (47). І.В.Шаблоўская КУНЁНЕ (Cunene, Kunene), рака ў Паўд. Афрыцы у Анголе, часткова на мяжы з Намібіяй. Даўж. 945 км, пл. ба-сейна больш за 100 тыс. км2. Вытокі на ’пласкагор’і Біе. У вярхоўі цячэ ў скаліс-тых цяснінах, угварае парогі і вадаспа-ды, сярэдняе цячэнне — у шырокай даліне, у ніжнім — шэраг парогаў і ва-даспадаў. Упадае ў Аглантычны ак. У сухі сезон месцамі перасыхае. ГЭС. На асобных участках суднаходная. КУНЖУТ, с е з а м (Sesamum), род кветкавых раслін сям. кунжуіавых (се-замавых). Каля 20 відаў. Пашыраны ў трапічнай і Наўд. Афрыцы. Стараж. культ. алейную расліну К. індыйскі (S. indicum) вырошчваюць у Грэцыі, Егіп- Кунжут. це, Закаўказзі, Індыі, Іране, Мексіцы, Сярэдняй Азіі. К індыйскі — аднагадовая травяністая расліна выш. да 2 м з галінастым прамастой-ным сцяблом, лакрытым жалезістымі валас-камі. Лісце ланцэтнае або рассечанае на долі. Кветкі буйныя, белыя, ружовыя пі фіялета-выя ў пазухах лісця. Плод — каробачка. У насенні — да 65% харч. алею, які ўжываюць непасрэдна ў ежу. Выкарыстоўваюць таксама ў кандытарскай, кансервавай, маргарынавай прам-сці, медыцыне, тэхніцы. Макуха — корм для жывёл. У.П.Пярэднеў. КУНЖУТНЫ АЛЕЙ, сезамавы а л е й, раслінны тлусты алей з насення кунжуту. Атрымліваюць прасаваннем. Вадкі, колер ад жоўтага да рудога, шчыльн. 922 кг/м3 (15 °C), т-ра засты-вання -7 °C. Паўвысыхальны алей (гл. Алеі). Выкарыстоўваюць у вытв-сці мар-гарыну, кансерваў, а таксама мьша і фарбаў. КУНІЛІНГУС (ад лац. cunnus вонкавыя жаночыя палавыя органы + lingo лі-заць), кумбітмака, выкліканне па-лавога ўзбуджэння ў жанчыны ўздзеян-нем на яе вонкавыя палавыя органы (найчасцей на клітар) губамі і языком. Адна з форм нармальнага палавога жыцця чалавека. У любоўнай гульні К. дазваляе эфектыўна правесці перыяд папярэдніх ласкаў, давесці ўзбуджэнне жанчыны да аргазму, К. іншы раз дася-гаецца аргазм пасля коітуса. КУНІЦА, 1) апрацаваная шкурка куні-цы, якая ў ВКЛ да 16 ст. выкарыстоўва-лася як сродак плацяжу; агульная назва грошай. 2) Адзін з пашыраных відаў аб-року (чыншу) у 15—17 ст., які плацілі кунічнікі за ўзятую ў арэнду зямлю, пчальнікі, права карыстання вадаёмамі і інш. Называлася таксама кунічная шіата, кунічныя пенязі. Плата ў велі-какняжацкі скарб за карыстанне мясц. насельніцтвам паляўнічымі ўгоддзямі на У Беларусі наз. кунічная даніна. К. спаганялася ў натуральным выглядзе («шэрсцю»), а з 16 ст. пералічвалася на грошы, звычайна адпавядала 12 гро-шам. 3) Плата нявесты-сялянкі, якая выходзіла замуж у чужую воласць. Вы-плачвалася грашамі, збожжам, палат-ном і інш. 4) Малаўжывальная назва валокі ў 16 ст. В.С.Пазднякоў. Кучіца лясная. КУНІЦА Леанід Давыдавіч (н. 7.11.1937, в. Знаменка Лагойскага р-на Мінскай вобл.), бел. вучоны ў галіне неадкладнай тэрапіі. Д-р мед. н., праф. (1979). Скончыў Мінскі мед. ін-т (I960). 3 1965 у Бел. ін-це ўдасканален-ня ўрачоў (у 1980—92 заг. кафедры). Навук. працы па пульманалогіі, гепата-логіі, кардыялогіі, лячэбным галаданні, лазератэрапіі, хуткай мед. дапамозе. Адзін з аўтараў энцыкл. даведніка «Зда-роўе без лякарстваў» (1994). Тв:. Скорая помошь без врача. Мн., 1998 (у сааўт.). КУНІЦКІ (Kunicki) Станіслаў (6.6.1861, Гбілісі — 28.1.1886), дзеяч польскага і рас. рэв. руху. Вучыўся ў Пецярбургскім ін-це шляхоў зносін. 3 1881 чл. арг-цыі «Народная воля», удзельнічаў у стварэн-ні ў Пецярбургу Польска-літ. сацыяль-на-рэв. партыі. 3 1882 чл. партыі «Пра-летарыят» 1-ы, у 1883—84 яе кіраўнік. Па ініцыятыве К. ў пач. 1884 заключа-ны дагавор пра супрацоўніцтва паміж «Народнай воляй» і «Пралетарыятам». Адзін з заснавальнікаў тэарэт. органа партыі час. «Walka klas» («Класавая ба-рацьба», выд. ў Жэневе). Арыштаваны ў ліл. 1884. Паводле прыгавору ваен. суда на працэсе 29-ці чл. паргыі «Пралета-рыят» пакараны смерцю ў Варшаўскай ЦЫТадэлі. Н.К.Мазоўка. КУНІЦКІ Сымон Фаміч (28.2.1902, в. Гарані Мінскага р-на — 14.10.1940), бел. крытык і літ.-знавец. Скончыў БДУ (1931). Працаваў у Ін-це мовы, л-ры і мастацтва АН Беларусі. У 1936 рэпрэсіраваны, загінуў, відаць, на Ка-лыме. Рэабілітаваны ў 1954. Друкаваўся з 1928. Аўтар рэцэнзій і артыкулаў пра творчасць З.Астапенкі, А.Александрові-ча, С.Баранавых, Т.Кляпггорнага, Я.Ку-палы, М.Лынькова, Б.Мікуліча, А.Сала-губа, Я.Скрыгана і інш. Аддаваў шмат увагі творам пра дзяцей. Яго скоўвалі каноны вульгарнага сацыялагізму, за-хапляўся творчасцю рабочых-ударнікаў. «Нацдэмаўскія ўплывы» знаходзіў у творчасці У.Хадыкі, В.Маракова і інш. Літ.: С к р ы г а н Я. Некалькі хвілін чу-жога жыцця. Мн., 1979. С. 94—97. КУНІЦЫ (Martes), род млекакормячых сям. куніцавых. 7 відаў. Пашыраны ў Еўразіі і Паўп. Амерыцы. Жывуць пера-важна ў лясах, расколінах скал, трашія-юцца ў паселішчах. У прыродзе вядомы гібрыд собаля і К. лясной — кідас. На Беларусі 2 віды: К каменная (М. foina), нар. назва беладушка, і К. лясная (М. martes), нар. назва жаўтадушка. Даўж. цела да 80 см, хваста да 50 см, маса да 8 кг. Тулава выцягнутае, гібкае. Футра мяккае, пушыстае, у афарбоўцы пераважаюць бурыя і карычневыя адценні. На горле і гру-дзях звычайна светлая пляма. Селяцца ў дуп-лах, гнёздах буйных птушак і вавёрак. Актыў-ныя ўначы. Кормяцца грызунамі, птушкамі, арэхамі, ягадамі, пладамі. Пераважна паліга-мы. Нараджаюць 1—8 дзіцяпят. Аб’ект про-мыслу і зверагадоўлі. КУНІЧНІКІ у ВКЛ у 15—17 ст. назва людзей, якія бралі ў арэнду ворную зямлю і інш. ўгоддзі за пэўную плату — куніцу. К. выступалі сяляне, мяшчане, КУНЯЕЎ 23 баяры, зямяне, татары і інш. Найб. К было ў Жамойці. В.С.Пазднякоў КУНСТКАМЕРА (ад ням. Kunstkammer кабінет рэдкасных рэчаў, музей), збор гіст., маст., іірыродазнаўчанавук. і інш. калекцый рэдкасцей, а таксама памяш-канне для іх захоўвання. У 16—17 ст. К. стваралі пры княжацкіх і каралеўскіх дварах. Пад такой назвай у Пецярбургу на базе асабістых калекцый цара Пятра 1 засн. найстарэйшы рас. музей (1714, адкрыты ў 1719). У 1724 увайшла ў склад рас. АН і ператворана ў комплек-сны музей, з 1727 размешчана ў спец. будынку, у 1830-я г. падзелена на анат., этнаір., бат., заал. і інш. музеі. КУНТУШ, верхняе мужчынскае адзен-не, што апраналі на жупан. К. прый-шоў з Венгрыі ў Польшчу, у 16 ст. — на Беларусь і разам з жупаном стаў тра-дыц. адзеннем заможнай ішіяхты. Шылі доўгі, ніжэй каленяў, з разрэзанымі ру-кавамі, якія свабодна звісалі або закід-валіся на плечы. Верхняя частка заўсё-ды расшпілена, каб быў відаць жупан. У 16 ст. К. шылі з сукна, пазней з шоў-ку, зімою падшывалі лёгкім футрам. Колер К. звычайна яркі, але цямнейшы за жупан; падкладка інш. колеру; дадат-кам быў тканы каляровы пояс, у т.л. слуцкія паясы. 3 1778 К. і жупан у па-асобных ваяводствах мелі пэўны вызна-чаны колер, што надавала ім характар ваяводскага мундзіра. У 2-й пал. 19 ст. стаў урачыстым адзеннем арыстакратыі. М. С.Лобач. КУН-ЦЗЫ, старажытнакітайскі мыслі-цель, заснавальнік канфуцыянства. Гл. Канфуцый. КУНЦЭВІЧ Анатоль Дзям’янавіч (н. 6.8.1934, в. Свіслач Асіповіцкага р-на Магілёўскай вобл.), расійскі фізікахімік. Акад. Pac. АН (1987, чл.-кар. 1981). Ген.-лейт. (1987). Герой Сац. Працы (1981). Скончыў Ваен. акадэмію хім. аховы (1958), дзе і працаваў (з 1977 праф.). Дырэктар Цэнтра экатаксімет-рыі пры Ін-це хім. фізікі Pac. АН. На-вук. працы па арган. і прыкладной хі-міі, даследаванні новых рэчываў і іх рэ-акцыйнай здольнасці ў монамалекуляр-ных слаях, на мяжы падзелу фаз у мнагафазных сістэмах. Распрацаваў тэа-рэт. асновы стварэння высокарэакцый-ных сарбентаў. Абгрунтаваў канцэпцыю «каардынацыйнага эфекту» ў рэакцыях нуклеафільнага замяшчэння. КУНЦЭВІЧ Іасафат (у свеце Іван; 1580, г. Уладзімір-Валынскі, Украіна — 12.11.1623), уніяцкі царкоўны дзеяч. Вывучаў багаслоўе ў семінарыі пры Ві-ленскім Троіцкім манастыры. 3 1604 манах, у 1609 пасвячоны ў святара. У 1613—17 настаяцель Быценскага, Жы-ровіцкага і Віленскага Троіцкага манас-тыроў. Разам з мітрапалітам Іосіфам Руцкім удзельнічаў у стварэнні ордэна базыльян. У 1618—23 архіепіскап полац-кі. Аўтар палемічных твораў у абарону Брэсцкай уніі 1596 на старабел. і польс-кай мовах. Энергічна распаўсюджваў уніяцтва, у т.л. прымусовымі сродкамі, што выклікала супраціўленне гараджан. Канцлер ВКЛ Л.Сапега ў лісце да К. абвінавачваў яго ў «гвалтоўным уціску чалавечага сумлення». Забіты ў час Ві-цебскага паўстання 1623. У хуткім часе абвешчаны блажэнным, у 1867 — свя-тым каталшкай царквы. С.В.Казуля. КУНЦЭВІЧ Ірэна Адольфаўна (н. 10.8.1936, в. Таўканы Валожынскага р-на Мінскай вобл.), бел. вучоны ў га-ліне сельскай гаспадаркі. Д-р с.-г. н. (1989). Скончыла БСГА (1961). 3 1969 у Бел. НДІ земляробства і кармоў. Навук. працы па вывучэнні ўплыву дзеяння ўгнаенняў на розных відах глебы. Тв:. Влнянне длнтельного прнменення удобреннй на плодородае дерново-подзолнс-той супесчаной почвы Полесья БССР н про-дуктнвность севооборота (разам з М.П.Каз-лоўскай) // Агрохнмня. 1983. № 3; Баланс ас-ноўных элементаў жыўлення і прадукцый-насць севазвароту ва ўмовах лёгкіх глебаў Беларускага Палесся // Весці Акадэміі агр. навук Беларусі. 1993. № 3. АДз.Кунцэвіч. І.Кунцэвіч. С.Ю.Куняеў. КУНЦЭВІЧ Канстанцін Мікалаевіч (н. 8.2.1951, в. Сурнаўка Талачынскага р-на Віцебскай вобл.), бел. філосаф. Д-р фі-лас. н. (1994), праф. (1994). Скончыў Ленінградскі ун-т (1977). 3 1981 у БДУ. Даследуе праблемы лібералізму, кан-стытуцыйнае права, пытанні консульс-кай дзейнасці. Аўтар навуч. дапаможні-каў па канстытуцыйным праве. Тв.: Лнбералнзм: суіцность, нстокн, пер-спектнвы. Мн., 1993; Сравннтельное констн-туцнонное право. Мн., 1998. П. М. Бараноўскі. КУНЬЛЎНЬ, куэнь-Лунь, адна з найб. горных сістэм свету, у Кітаі. Цяг-нецца з 3 на У ад Паміра да Сіна-Ты-бецкіх гор на 2700 км, шыр. ад 150 км на 3 да 600 км на У. Найб. выш. 7723 м (г. Улугмузтаг). Адносныя перавышэнні паўн. схілаў над Тарымскай (Кашгар-скай) раўнінай і пустыняй Алашань 4500—5000 м, паўд. схілаў над Тыбец-кім нагор’ем — 1000—1500 м. Асн. хрыбты: Кашгарскі, Рускі, Алтынтаг, Аркатаг (Пржавальскага; г. Чонг-Кар-лыктаг — Шапка Манамаха, 7720 м), Баян-Хара-Ула. Да К. часта адносяць і Наныйань. Характэрны шырокія слаба-расчлянёныя водападзелы, стромкія паўн. і пакатыя паўд. схілы; шматлікія восыпы. К. належыць да палеазойскіх складкавых утварэнняў, амалоджаны альпійскім арагенезам. Складзены пе-раважна з гранітаў, метамарфічных і інш. парод. Ва Усх. К. праяўленні на-вейшага вулканізму (каля вытоку р. Ке-рыя і хр. Аркатаг). Радовішчы россып-