КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Ідэі К.-г.ш. паўплывалі на літ.-маст кры-тыку і публіцыстыку Беларусі канца 19 — пач. 20 ст. (літ.-крьггычныя матэрыялы на старонках газет «Мннскнй лнсток», «Северо-Западный край», «Голос провннцнн», *Мнн-скнй курьер» і інш ), на канцэпцыю гісторыі нац. л-ры ў газ. «Наша ніва», «Гоман» і інш., часткова на фалькларыстыку (АЯ.Багдановіч, У.М.Дабравольскі, М.В.Доўнар-Запольскі). Паслядоўнікам К.-г.ш. ў сав. час быў Замо-цін, які ў бел. перыяд навукова-выкладчьш-кай дзейнасці імкнуўся сумясціць яе трады-цыі з сацыялагічным метадам. Літ:. Т э н Л. Фнлософня нскусства: Пер. с фр. М., 1933; Веселовскнй АН. 0 методе м задачах нсторян лнгературы как на-укн // Собр. соч. СПб., 1913. Т. 1; 3 а м о -цін І.І. Мастацкая літаратура ў школьным выкладанні. Вып. 1—2. Мн., 1927—28; Яго ж. Творы: Літ.-крытыч. арт. Мн., 1991; Г рншуннн АЛ. Культурно-нстормческая школа // Академнческне школы в русском лнтературоведеннн. М., 1975. У.М.Конан. 14 КУЛЬТУРНА КУЛЬТУРНА-ГІСТАРЬІЧНАЯ ШКб-ЛАўэтнаграфіі, кірунак у зах.-еў-рап. навуцы 1-й пал. 20 ст., у аснове якога ляжыць т.зв. «тэорыя культурных кругоў». Узнікла ў Германіі (Ф.Ратцэль, Б.Анкерман, Ф.Грэбнер) і Аўстрыі (Венская каталіцкая школа, якая пра-пагандавала тэорыю першабытнага бос-кага прызначэння і кулыу адзінага бо-га, абвяргала заканамернасці гіст. раз-віцця культуры; В.Коперс, В.Шміт і інш.). Была скіравана супраць эвалюц. кірунку (гл. Эвалюцыйная школа ў эт-награфіі). Яе метадалагічныя прынцы-пы выкладзены Грэбнерам у кн. «Метад этналогіі» (1911). Паводле яго, кожная з’ява культуры ўзнікае аднойчы і ў ад-ным месцы, наяўнасць яе ў розных на-родаў тлумачыцца распаўсюджваннем з першапачатковага цэнтра шляхам кру-гавога перамяшчэння, пашырэння і накладкі кругоў. Такім чынам, гісторыя культуры зводзілася да ўтварэння культ. кругоў, якія не мелі нац. асаблівасцей. К.-г.ш. падвяргалася рэзкай крытыцы прадстаўнікамі інш. кірункаў у этнагра-фіі, асабліва функцыяналізму. Тэорыю кулы. кругоў у адносінах да археал. ма-тэрыялаў развіваў аўстр. археолаг О.Менгін. Сав. этнолагі (М.Левін, С.Токараў і інш.) пад К -г.ш. разумелі дыялектычны падыход да вывучэння народаў усіх кантынентаў, іх нац. скла-ду і культуры розных перыядаў ад пер-шабытна-абшчыннага ладу да сучасных этнічных працэсаў у гіст. ракурсе. В.К.Бандарчык. КУЛЬТЎРНАЯ РЭВАЛЮЦЫЯ, тэрмін для абазначэння пераўтварэнняў у галі-не культуры як састаўной часткі праг рамы пабудовы сацыялізму ў СССР і інш. сацыяліст. краінах. Лічыцца, што першым тэрмін ужыў УА.Ленін. Мела на мэце карэнны пераварот у духоўным развіцці насельніцтва краіны, прадугле-джвала перавыхаванне дарэвалюцыйнай і выхаванне новай інтэлігенцыі ў духу сацыяліст. ідэй, стварэнне сацыяліст. сістэмы адукацыі, далучэнне мас да культ. дасягненняў і іх камуніст. выха-ванне. Асн. рысамі сацыяліст. культуры абвяшчаліся марксісцка-ленінскі света погляд, камуніст. ідэйнасць, сацыяліст. калектывізм і гуманізм, дасягненні сусв. культуры. У СССР, які атрымаў у спадчыну ад Рас. імперыі нізкі адукац. ўзровень насельніцтва, К.р. супала па часе з захадамі дзяржавы па ліквідацыі непісьменнасці, стварэнні сеткі навуч. устаноў і павышэнні агульнакульт. ўзроўню грамадзян. Дасягненні ў гэтым падаваліся як поспехі К.р. (па БССР гл. адпаведныя лічбы ў арт. Беларусы, Бела-русь, Беларуская Савецкая Сацыялістыч-ная Рэспубліка). Панаванне адзіных ідэ-алогіі і светапогляду азначала не толькі кіраўніцтва, а і поўны кантроль з боку КПСС над духоўным жыццём грамад ства, у тым ліку і сродкамі прымусу. У час К.р. моцна пацярпелі галіны куль-туры, звязаныя з рэлігіяй, былі выму-шаны эмігрыраваць або загінулі ў выні- ку рэпрэсій палітычных многія дзеячы культуры, у т.л. ў БССР. Гл. таксама «Культурная рэеалюцыя» ў Кітаі. Літ.: Арнольдов АН. Соцмалнзм a культурная революцня. М., 1970; Кача-н о в с к н й В.В. Нсторня культуры Россна Мн., 1997; Лыч Л.М., Навіцкі У.І. Гіс-торыя культуры Беларусі. 2 выд. Мн., 1997. «КУЛЬТЎРНАЯ РЭВАЛЮЦЫЯ» ў К і т а і, «Вялікая пралетар-ская культурная рэвалю-ц ы я», палітычная кампанія 1966—76, якая праводзілася пад кіраўніцтвам старшыні ЦК Камуністычнай партыі Кітая (КПК) Мао Цзэдуна для ўмаца-вання сваёй асабістай улады ў партыі і краіне. У 1964—65 Мао абвінаваціў парт. кіраўніціва ў карупцыі і бурж. пе-рараджэнні і заклікаў да «рэвалюцыяні-зацыі» кіт. грамадства. У пач. 1966 ім створана «Група па справах культурнай рэвалюцыі» на чале з Чэнь Бада і Цзянь Цын (жонкай Мао Цзэдуна). Пад шыльдай рэформы сістэмы адука-цыі былі зачьшены школы і ВНУ. 3 мо-ладзі былі створаны групы хунвэйбінаў («чырвоных ахоўнікаў») і цзыафаней («бунтаўшчыкоў»), якія з вясны 1966 пад заклікам «скінуць аўтарытэты» раз-гарнулі кампанію тэрору і пагроз суп-раць інтэлігенцыі і парг. кіраўніцтва. 11-ы пленум ЦК КЛК (жн. 1966) аб-вясціў К.р. «новым, яшчэ больш шыро-кім этапам развіцця сацыялістычнай рэвалюцыі». Парт. і дзярж. органы былі падменены рэўкомамі. Рэпрэсіям пад-вергліся мільёны кігайцаў, у т.л. боль-шасць парт. і дзярж. дзеячаў (Дэн Сяа-пін, Лю ІІІаоцы, Пэн Дэхуай і інш.). Ад-носіны паміж Кітаем і СССР у час К.р. пагоршыліся (гл. Савецка-кітайскі кан-флікт 1968—69). 9-ы з’езд КПК (крас. 1969) зацвердзіў вынікі К.р. і абвясціў «ідэі Мао Цзэдуна» асновай дзейнасці партыі. У 1977 11-ы з’езд КПК абвясціў К.р. завершанай, але фактычна яна скончылася са смерцю Мао Цзэдуна ў вер. 1976. У 1981 12-ы з’езд КПК пры-знаў правядзенне К.р. памылкай. КУЛЬТУРНЫ ПЛАСТ, прынятая ў ар-хеалогіі і геалогіі назва пласта зямлі, які ўтварыўся ў выніку жыцця і дзейнасці чалавека. Mae сваю кансістэнцыю (гу-мус, вугалле, попел, вапну, трэскі, буд. друз і інш.), структуру (шчыльную або рыхлую), спецыфічны колер, часам і спецыфічны пах (двухвокісу вугляроду). У К.п. звычайна захоўваюцца рэнгткі стараж. жытлаў, гасп. пабудоў, помнікаў манум. дойлідства (храмы, палацы), прадметы матэрыяльнай культуры (прылады працы, зброя, упрыгожанні і інш.), кухонныя адходы (косці дзікіх і свойскіх жывёл, рыб, абпаленае збож-жа, костачкі пладоў і інш.). На фармі-раванне К.п. ўплываюць інтэнсіўнасць жыцця і род дзейнасці людзей, ступені канцэнтрацыі жыхароў на адпаведнай плошчы ў пэўны перыяд, працягласць пражывання, а таксама знешнія абста-віны (стыхійныя бедствы, варожыя на-валы і інш.). Датаванне К.п. робяць па знаходках, датаваных на раней даследа-ваных помніках, па манетах, рэштках мураваных збудаванняў (гл. Археалагіч- нае датаванне). Глеба, на якой залягае К.п. і якая ўжо не мае слядоў жыцця-дзейнасці чалавека, называецца маце-рыком. К.п. адносіцца да помнікаў і ахоўваеіша дзяржавай, распрацоўка яго павінна весціся ў адпаведнасці з зака-надаўствам аб ахове, помнікаў і існую-чай навук. методыкай раскопак. Раска-паны К.л. знікае назаўсёды і ў адроз-ненне ад помнікаў архітэкгуры не пад-даецца аднаўленню. Л.В.Калядзінскі. КУЛЬТЎРНЫХ ЦЬІКЛАЎ ТЭбРЫЯ, вучэнне аб змене форм культуры ў гісторыка-сац. і духоўным працэсе раз-віцця. У 1920—30-я г. ням. культуролаг Л.Фрабеніус увёў паняцце «культурнае кола», згодна з якім форма культуры характэрна для пэўнай жыццёвай прас-торы, ёй вызначаецца кожная культура, якая з’яўляецца самастойнай сутнасцю і праходзіць тыя ж ступені развіцця, што і арганізм (расліна, жывёла, чалавек). У пашыраным сэнсе К.ц.т. вынікае з мак-рагістарычных даследаванняў найбуй-нейшых культ. феноменаў, якія існавалі або існуюць у выглядзе асобных цэлас-насцей. Паводле М.Данілеўскага, гэта культ.-гіст. тыпы, О.Шпенглера — раз-вггыя культуры, А.Тойнбі — цывіліза-цыі, П.Сарокіна — метакультуры. Яны не звязаны паміж сабой, а ход гісторыі заключаецца ў змене культ.-гіст. тыпаў. Напр., Данілеўскі вылучаў 13 такіх ты-паў, Шпенглер — 8 тынаў культур, якія дасягнулі паўнаты свайго развіцця, Тойнбі — 23 развітыя, 4 неразвітыя і 5 мёртванароджаных цывілізацый. У кан-цэпцыі Сарокіна гал. ўвага аддаецца ўгварэнню інтэгральнай культуры, ства-рэнню «культурных суперсістэм», якія змяняюць адна адну. Шпенглер лічыў, uno крызіс ёсць прыкмета завярпіэння цьйоіа, згасанне культуры. Аднак рэаль-нае развіццё гісторыка-культ. працэсу дазваляе сцвярджаць, што крызіс ёсць прадвесце новай культ. парадыгмы. Напр., у нетрах антычнасці нараджала-ся новая еўрап. культура сярэдневя-коўя. Такім чынам пачынаецца развіццё новага цыкла культуры, а паўгараль-насць, сінхроннасць, цыклічны харак-тар гісторыі культ. працэсаў з’яўляюцца сведчаннем існавання агульнагіст. зако-наў. В.А. Салееў. КУЛЬТУРТЭХНІЧНЫЯ РАБбтЫ, ра-боты па наданні ворывапрыдатнага сга-ну паверхні с.-г. угоддзяў. Уключаюць расчыстку зямель ад дрэвава-хмызняко-вай раслінкасці, выдаленне пнёў, ачыс-тку тарфянікаў ад пахаванай драўніны, знішчэнне купін, выдаленне імховага пачасся, камянёў з паверхні і ворнага гарызонту, планіроўку паверхні, пер-шасную апрацоўку глебы. Выконваюц-ца на асушальных тарфяна-балотных, забалочаных і залішне ўвільготненых мінер. глебах, а таксама на цалінных, абложных, зарослых хмызняком, засме-чаных камянямі, драбнаконтурных зем-лях. Пры расчыстцы зямель звальва-юць дрэвы бульдозерамі або дрэваваламі; зра-заюць дрэвава-хмызняковую расліннасць кус-тарэзамі ці бульдозерамі; карчуюць дрэвы, пні і хмызняк карчаеальнікамі, экскаватарамі, КУЛЬТЫВАЦЫЯ 15 трактарамі з тросамі і інш. карчавальнымі ма-шынамі, зграбаюць дрэвава-хмызняковую Macy спец. граблямі, падборшчыкамі, валка-вальнікамі, пагрузчыкамі ў валы і кучы і зні-шчаюць іх; фрэзеруюць дрэвава-хмызняко-вую расліннасць (дыяметрам да 12 см) машынамі глыбокага фрэзеравання з наступ-ным заворваннем рэшткаў драўніны; заворва-юць хмызняк балотнымі плугамі; апрацоўва-юць расліннасць арбарыцыдамі і выдаляюць драўніну пасля дастатковага згнівання. А ч ы с т к у тарфянікаў ад пахаванай драўніны робяць узорваннем на глыбіню да 50 см балотнымі плугамі або карчавальнікамі з наступным збіраннем і знішчэннем выдале-най драўніны; знішчэнне к у п і н — фрэзераваннем, прыкочваннем гладкімі або нажавымі каткамі, зразаннем; выдален-не імховага п а ч а с с я — заворван-нем або мех. разрыхленнем і зграбаннем у валы і кучы, а таксама абпальваннем; в ы -даленне камянёў — каменяўборач-нымі машынамі або карчавальнікамі-пагруз-чыкамі; планіроўку паверхні — планіроўшчы-камі, грэйдэрамі, бульдозерамі і інш.; пер -шасную апрацоўку глебы (для разбурэння драўніны і стварэння ворнага га-рызонту) — узворваннем, дыскаваннем, фрэ-зераваннем. Пасля К.р. вядуць работы па акультурванні глебы (вапнаванне, унясенне ўгнаенняў, паглыбленне ворнага слоя і г.д.).