КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
да больш шырокіх паняццяў); «сістэм паняццяў» — тэорый (напр., пераход ад геаметрыі Эўкліда да геаметрыі Лабачэўскага). А. звязана таксама з працэсам аналізу, сінтэзу, параўнання з рознымі індукцыйнымі працэдурамі. Агрыманне абагульненых ведаў азначае болыіі глыбокае пранікненне ў сутнасць рэчаіснасці. Процілегласць А. — абмежаванне. АБАДА (Abbado) Клаўдзіо (н. 26.6.1933, Мілан), італьянскі дырыжор і піяніст. Скончыў Міланскую кансерваторыю па класах фп. (1953) і кампазіцыі (1955). Выступаў як піяніст. 3 1969 дырыжор, муз. і маст. кіраўнік (да 1986) тра «Ла Скала», з 1971 адначасова гал. дырыжор Венскага філарманічнага, з 1979 Лонданскага сімфанічнага, з 1989 Берлінскага філарманічнага аркестраў. Кіраўнік створанага ў 1982 філарманічнага аркестра «Ла Скала». 3 1986 маст. кіраўнік Венскай дзярж. оперы. Лаўрэат міжнар. конкурсу маладых дырыжораў імя Дз.Мітропуласа (НьюЙорк, 1963). АБАДАН, горад на ПдЗ Ірана, у Хузістане. 387 тыс. ж. (1993). Марскі порт на р. ШатэльАраб, за 50 км ад яе ўпадзення ў Персідскі заліў. Трансп. вузел. Чыгункай злучаны з Тэгеранам. Буйны цэнтр нафтаперапрацоўкі: нафтаперапр. зд, нафтахім. комплекс па выпуску аміяку, звадкаванага газу і інш. Нафтаправоды ў Тэгеран, Ісфахан, БендэрШахпур, на ваў Харк у Персідскім заліве. АБАДОЎЦЫ, вёска ў Беларусі, у Ільянскім с/с Вілейскага рна Мінскай вобл. Цэнтр калгаса «Абадоўцы». За 30 км на У ад Вілейкі, 92 км ад Мінска, 35 км ад чыг. ст. Уша. 429 ж., 143 двары (1995). Базавая школа, клуб, бібліятэка. АБАДРЬІТЫ, племя палабскіх славян, гл. ў арт. Бодрычы. АБАЗІНСКАЯ МОВА, адна з іберыйскакаўказскіх моў (абхазаадыгейская група). Пашырана пераважна ў КарачаеваЧэркесіі, а таксама ў Адыгеі. Mae 2 дыялекіы: тапанцкі (аснова літ. мовы) і ашхарскі, блізкі да абхазскай мовы. Ад абхазскай мовы адрозніваецца фанетыкай, наяўнасцю ўказальных займеннікаў, парадкавых і кратных лічэбнікаў, выкарыстаннем паслялогаў, формамі часу і ладу ў дзеясловах і інш. Для А.м. харакгэрны шматлікія запазычанні з кабардзіначэркескай мовы. Пісьменства створана ў 1932—33 на лац. аснове, з 1938 пераведзена на рус. графіку. Літ.: Сердюченко Г.П. Язык абазнн. М„ 1955. АБАЗІНЫ (саманазва а б а з a ), народ у КарачаеваЧэркесіі і Адыгеі. 34 тыс. чал. (1989). Частка — у Турцыі. Гавораць на абазінскай мове. Вернікі пераважна мусульманесуніты. АБАЛКІН 11 АБАЗОЎСКІ Канстанцін Антонавіч (1.10.1919, в. Абухава Бешанковіцкага рна Віцебскай вобл. — 26.10.1944), Герой Сав. Саюза (1944). Скончыў Віцебскі пед. інт (1938), авіяц. вучылішча (1943). У Вял. Айч. вайну лётчык, удзельнік вызвалення Паўн. Каўказа, Крыма, Прыбалтыкі. Зрабіў 106 баявых вылетаў, знішчыў 16 самалётаў, 11 танкаў, 139 аўтамабіляў, 26 зенітных установак, 2 склады з боепрыпасамі. Загінуў у Прыбалтыцы. У г.п. Бешанковічы яму пастаўлены помнік. АБАЙ КУНАНБАЕЎ (10.8.1845, в. Караул Абайскага рна, Казахстан — 6.7.1904), казахскі паэтасветнік, заснавальнік новай пісьмовай казахскай літаратуры. Вывучаў араб., перс. і інш. мовы. Светапогляд А.К. фарміраваўся пад уплывам гуманіст. ідэй паэтаў і вучоных Усходу, рус. класічнай лры і стараж.грэч. філосафаў. У лірычных і сатыр. вершах выступаў супраць сац. зла, невуцтва, старых звычаяў. У паэмах «Масгуд» (1887), «Іскандэр». «Сказанне пра Азіма» выкарыстаў усх. сюжэты. У кн. прозы «Павучанні» выклаў этычныя і філас. погляды. Увёў новыя формы верша (6 і 8радкоўе). Жыццю А.К. прысвечаны раманэпапея М.Аўэзава «Шлях Абая». Літл Ауэзов М.О. Абай Кунанбаев: Статьн н нсследовання. АлмаАга, 1967. АБАК, аба к а [ад грэч. abax (abakos) дошка], 1) дошка для арыфм. вылічэнняў, якой карысталіся ў Стараж. Грэцыі і Рыме, пазней у Зах. Еўропе (да 18 ст.). Першапачаткова гладкая дошка, пасыпаная пяском і падзеленая на палосы, у якіх размяшчаліся лічыльныя маркі (каменьчыкі, косці, манеты). У краінах Д. Усходу карысталіся кіт. А. — с у а н панам , у Расіі — лічыльнікамі.2)Унамаграфіі А. — спец. лічыльныя намаграмы. 3) У а р х і т э к т у р ы — плоская, квадратная ў плане пліта, на якую апіраецца антаблемент; верхняя частка капітэлі. Як элемент класічнага арх. ордэра з’явіўся ў Стараж. Грэцыі. У розных тыпах ордэра набываў своеасаблівую маст. апрацоўку: прафіляванне і арнаментыку ў выглядзе іонікаў у іанічным, ляпныя разеткі ў карынфскім і кампазітным ордэрах. Пашыраны пераважна ў манум. мураваных і драўляных палацавых і грамадскіх збудаваннях класіцызму. АБАКАН, горад у Расіі, сталіца Хакасіі, у цэнтр. ч. Мінусінскай катлавіны. Засн. ў 1675. 158,2 тыс. ж. (1994). Прыстань на р Абакан. Вузел чыг. ліній і аўтадарог. Машынабудаванне (вьггвсць вагонаў, кантэйнераў); дрэваапр., лёгкая, харч. прамсць. АБАКАНСКАЕ РАДОВІШЧА жалезаруднае, на Пд Краснаярскага краю Рас. Федэрацыі. Распрацоўваецца з 1867. Кантакгнае радовішча (скарны) магнетытавых руд. Разведаныя запасы 160 млн. т з 42,2% жалеза. Цэнтр здабычы — г. АЗаза. АБАЛА (Abola) Мірдза Эдуардаўна (н. 23.2.1923, воласць Світэнэ, Латвія), латышскі літаратуразнавец. Др філал. н. (1956). Скончыла Латвійскі унт (1949). Даследчыца творчасці Я.Судрабкална, бел.лат. гіст. і літ. сувязей (кн. «Дружба, умацаваная ў вяках», з Д.Вікснай, 1977). Прымала ўдзел у складанні навук. збору твораў Я.Райніса (т. 1—3, 5—7, 17; варыянтаў 1—3; Дзярж. прэмія Латвіі 1986). Аўтар прац «Райніс і беларусы» (1975), «Ян Судрабкалн і беларусы» (1977). Складальнік лат.бел. і бел.лат. слоўніка. На лат. мову пераклала зб. прозы У.Караткевіча «Чазенія» (1976), шэраг апавяданняў Я.Коласа і інш. Прэзідэнт Латышскай асацыяцыі беларусістаў (з 1991). АБАЛАКАВЫ, расійскія альпіністы. браты. Віталь Міхайлавіч (13.1.1906, Масква — 26.5.1986), інжынерканструктар, засл. майстар альпінізму (1934), засл. майстар спорту СССР (1943), засл. трэнер СССР (1961). Зрабіў першаўзыходжанне на пік Леніна (7134 м, Памір, 1934). Яўген Міхайлавіч (17.2.1907, Масква — 24.3.1948), скулыттар, засл. майстар альпінізму (1934). Зрабіў першаўзыходжанне на вышэйшую вяршыню б. СССР — пік Камунізму (7495 м, Памір, 1933). Яго імем названа адна з вяршынь на Паміры. АБАЛЁНСКІ Леанід Ягоравіч (літ. псеўд. М.І.Красов; 9.3.1845— 23.9.1906), рус. філосаф, сацыёлаг. У 1860я г. вывучаў юрыспрудэнцыю ў Маскоўскім і Пецярбургскім унтах. Супрацоўнічаў у час. «Мысль», «Русское богатство» і інш. Распрацоўваў праблемы эстэтыкі, сацыялогіі, маралі асобы і грамадскага развіцця. Лічыў, што ўяўленне пра з’явы аб’ектыўнага свету не тоесныя з аб’ектыўнай рэальнасцю; свядомая воля заўсёды матывавана. На яго думку, філасофія павінна ахопліваць і вобласць пачуццяў, і сутнасць свету; матэрыялізм і пазітывізм не задавальняюць гэтых патрабаванняў, таму uno даюць толькі адзін з элементаў свету, яго матэрыяльны падмурак замест цэлага. 7k.: Развнтне чувствованнй н опыт нх новой класснфлкацнн. Спб., 1884; Научные оеновы красоты л мскусства. Спб., 1902; Нсторня мыслн: Опыт кріггнч. фнлософнн Спб., 1907. АБАЛЁНСКІ Яўген Пятровіч (6.10.1796, г. Наваміргарад, Украіна — 26.2.1865), дзекабрыст. Князь, сын тульскага губернатара. Паручнік лейбгвардыі Фінляндскага палка. Чл. «Саюза працвітання». Адзін з заснавальнікаў Паўночнага таварыства дзекабрыстаў, з 1823 чл. яго думы. Рэспубліканец. Нач. штаба паўстання на Сенацкай плошчы Абай Кунанбаеў. 14.12.1825. Прыгавораны да пажыццёвай катаргі. Пасля амністыі 1856 жыў у Калузе. Удзельнічаў у падрыхтоўцы сял. рэформы 1861. Аўтар «Успамінаў». АБАЛІЦЫЯНІЗМ [ад лац. abolitio (abolitionis) адмена, скасаванне], 1) грамадскі рух за скасаванне пэўнага закону. 2) Pyx у ЗША у 18—19 ст. за ліквідацыю рабства неграў. Садзейнічаў набліжэнню грамадз. вайны 1861—65, перамозе ў ёй рэсп. Поўначы над рабаўладальніцкім Поўднем і прыняццю ў 1865 папраўкі да канстытуцыі ЗША аб скасаванні рабства. 3) Барацьба за скасаванне рабства ў калоніях Англіі, Францыі і інш. еўрап. краінах ў 18—19 ст. АБАЛІЦЫЯНІСЦКАЯ ЛІТАРАТЎРА, літаратура 1830—60х г. у ЗША, звязаная з грамадскапаліт. рухам за адмену рабства (гл. Абаліцыянізм). Пачынальнік і буйнейшы дзеяч руху — журналіст і паэт У.Л.Гарысан, выдавец газ. «Liberator» («Вызваліцель», выходзіла ў Бостане ў 1831—65). Найб. вядомыя творы Ал. — раманы Р.Хілдрэта «Раб, або Успаміны Арчы Мура» (1836); Г.БічэрСтоу «Хаціна дзядзькі Тома» (1852). Тэмы і ідэі абаліцыянізму знайшлі адлюстраванне ў творчасці амер. пісьменнікаў Г.У.Лангфела, Р.У.Эмерсана, У.Уітмена і інш. АБАЛКІН Леанід Іванавіч (н. 5.5.1930, Масква), вучоныэканаміст, сав. дзярж. дзеяч. Акад. AH СССР (1987, чл.кар. 1984), акад. Pac. АН (1991). Скончыў Маскоўскі інт нар. гаспадаркі імя Пляханава (1952). 3 1956 на навуковапед. рабоце. 3 1986 дырэктар Інта эканомікі Pac. АН, адначасова ў 1989—91 нам. старшыні CM СССР, старшыня дзярж. камісіі CM СССР па эканам. рэформе. Навук. працы па праблемах палітэканоміі сацыялізму, удасканалення гасп. механізму, фарміравання канцэпцыі пераходу да рынку. 12 АБАЛОНКА Тв.: Полнппеская экономня м экономяческая полнтнка. М., 1970; Новый тнп экономнческого мышленпя. М., 1987; Перестройка: пугн н проблемы. М., 1988. АБАЛОНКА клеткі, клетачная с ц е н к a , струкгурнае ўгварэнне на перыферыі клеткі, якое забяспечвае ёй трываласць, форму, засцерагае пратапласт ад вонкавых уздзеянняў і ўдзельнічае ў абмене рэчываў. А. к л е так раслін знаходзіцца за межамі клетачнай мембраны. Яе аснову (каркас) складаюць упарадкаваныя, паслойна перакрыжаваныя мікрафібрылы з малекул цэлюлозы, апушчаныя ў аморфную масу (матрыкс) з геміцэлюлозы і пекцінавых рэчываў. Звычайна адрозніваюць А першасныя і другасныя. Першасныя (тонкія, з неўпарадкаваным размяшчэннем фібрылаў) больш уласцівы маладым клеткам (у іх найболып Тыпы паверхняў абалонак у будаўніцтве: 1 — дадатнай, 2 — адмоўнай, 3 — нулявой крывізны. пекцінаў і геміцэлюлозы, яны могуць расці). Знутры на першасную А адкладваецца цвёрдая і пругкая (за кошт павышанай колькасці цэлюлозы) другасная А Яна мае паслойную будову і вызначае таўшчыню клетачнай сценкі, у большасці выпадкаў мае поры, праз якія праходзяць плазмадэсмы. У большасці раслін у А адбываюцца хім. працэсы, якія вядуць да іх адраўнення, акаркавення, кугынізацыі, аслізнення, мінералізацыі, утварэння камедзяў. А к л е т а к жывёл — спецыялізаваны слой на іх паверхні, які складаецца з плазматычнай мембраны (плазмалемы) і ўласна А Плазмалема ёсць ва ўсіх клетках, пабудавана з бялкоў і ліпідаў, актыўна ўдзельнічае ў абмене рэчываў, можа ўтвараць нарасці (мікраварсінкі) і ўцягванні. Уласна A ёсць не ва ўсіх жывёльных клетках. Яна можа ўтварацца самой клеткай і за кошт сакрэтаў клетак, складаецца лераважна з вугляводаў і іх злучэнняў з бялкамі, здольная выконваць ролю вонкавага шкілета клеткі (пелікула прасцейшых, хіцінавая кутыкула членістаногіх), аховы ад вонкавых уздзеянняў (шматслойная А яйцаклетак, А цыстаў) і інш. функцыі.