Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
ЁННЯШНІМ ЖНІВЕ
Заглух той дом, што быў маім гняздом, Што ў свет пусціў і радасць і бяду маю. He вечна ўсё пад месяца сярпом, Хоць ён не зжаў нікога, — так я думаю, Сялом і полем ідучы з кійком.
Мой след, што пяцьдзесят гадоў назад Знаёмы быў з вясёлай сцежкай школьнаю, Пакрыла забыццё травой няўмольнаю.
Ды смешна прагай папракаць няўтольнаю Зялёную траву, якой я рад.
Электрастанцыя над рэчкай сіняю, Магутнасцю на сорак кілават, He свеціць больш, хоць ёй гадоў няшмат. Ніхто, апроч высакавольтнай лініі, У змрочнасці яе не вінават.
Камбайн, жніва гарачага ўладар, Давёў сярпы да стану непрыгоднасці.
He вечна ўсё. Конь, хоць не страціў годнасці, Але і ён ва ўладзе неабходнасці Таго, што сеў на трактар гаспадар.
Старэючы, і я сачу з трывогаю За часам, што мяне перажыве. Тут месяц ні пры чым. Няхай плыве Ягоны серп над палявой дарогаю — Адзіны серп на сённяшнім жніве!
1976
СЦЯГ БРЫГАДЫ
Паэма
1
Як ад роднай галінкі дубовы лісток адарваны, Родны Мінск я пакінуў, нямецкай бамбёжкаю гнаны. Міма дрэў, міма дрэў
Усю ноч я ішоў, — за спіною
Родны горад гарэў,
I не ведала сэрца спакою.
Я здарожыўся, сеў каля хатак, Чакаючы сонейка,
У блакнот свой заношу пачатак Вандроўнага дзённіка, Дзень учорашні, вечар, Ноч і сённяшні досвітак шэры, Усе ростані і сустрэчы Пішу на паперы.
АРКАДЗЬ КУЛЯШОЎ
445
Што сказалі мне рэчы, Калі я выходзіў з кватэры?
Рэчы хатнія ўсе
Аглядаў я з маўклівай тугою, Бо прасілі мяне па чарзе, Каб забраў іх з сабою. Ані лыжкі, ні міскі Застацца ў кватэры не хочуць, He згаджаюцца кніжкі, Каб вораг паліў іх на плошчы. Конь майстэрскай работы, 3 кардону на колах драўляных, Мне сказаў: — На каго ты Пакідаеш нас, занядбаных?
Забяры, гаспадар, бо я тут Усё роўна загіну...
Хіба я не вазіў з кута ў кут, 3 кута ў кут твайго сына?
Як вайна пачалася, ты быў, гаспадар, на раёне
I адтуль да сям’і ў родны горад прыехаў ты сёння. Гаспадыня ж учора
3 малымі пайшла да вакзала, А мяне яна з гора
На поезд з сабою не ўзяла.
He хацеў адпусціць мяне сын, Пакідаючы хату,
He згаджаўся, каб жыў я адзін, Каб я жыў без дагляду.
«Мы паедзем да бацькі ў раён, Бацька новага купіць, другога», — Гаспадыня сказала.
I ён
Развітаўся са мной ля парога.
He купляй, гаспадар, яму новага, пойдзем мы разам Па дарозе да сына з табою, а стомішся часам, Хоць і цяжка, цябе
Падвязу я ад шчырай спагады, Верна сыну служыў і табе Дагадзіць буду рады... — Лялька гэтак сказала:
— I я не пайшла да вакзала...
Цягам доўгіх начэй, He закрыўшы вачэй, Хіба мала
Я дачкі тваёй сон пільнавала, Калі яна спала?..
Гаспадар, ты падай мне руку I не стой на парозе, I вядзі, як дачку, У натоўпе людскім па дарозе.
Дзецям ногі баляць, іх дарога цяжкая стамляе, Я ж слухмяна пайду за табою, бо я нежывая.
Дзеці просяць то есці, то піць, Пыл сухі ім раты забівае, Я ж не буду прасіць, Бо я лялька, бо я нежывая. Самалёты ляцяць адусюль, Дзецям смерць пагражае,
446 АРКАДЗЬ КУЛЯШОУ
He баюся я куль,
He баюся, бо я ж нежывая...
Адпачыць па дарозе захочаш,
Адыдземся ў пушчу,
Буду сон твой ахоўваць ахвоча,
Вачэй не заплюшчу.
Усе рэчы агледзеў патроху,
I ўзяў я ў дарогу
Толькі лыжку,
Па праву
Запіхнуўшы яе за халяву.
Хоць яна мне і муліцца, Ды неабходна ў паходзе...
Чым сустрэла мяне мая вуліца, Як я выходзіў?
Мы жылі з ёй у згодзе, былі з ёй амаль што сябрамі, Шырыню, даўжыню яе ўласнымі змераў нагамі, Крокі ўчуўшы мае, адгукалася рэхам знаёма, Запраіпаючы ў восьмы
Пад’езд камунальнага дома.
Я глядзеў, як акно
Мне прыемным агеньчыкам свеціць,
I было мне відно,
Як лажыліся спаць мае дзеці.
А цяпер яна стала
Вузейшай, даўжэйшай намнога
Як у часе абвала
У горнай цясніне дарога.
He кватэр аганькі
Мірна ў вокнах гараць, як калісьці, А агню языкі
Ліжуць ліпы салодкае лісце.
I пазнаць я не мог
Роднай вуліцы, ліп і каштанаў;
Рэха тысячы ног
Аглушыла мяне нечакана,
Падхапіла мяне, маё гора,
Жаданні, трывогі
I панесла за горад
Па бітаму шклу мае ногі.
Як у час навальніцы
Ад дрэва лісток адарваны,
ГІакідаў я сталіцу,
Пажарам бязлітасным гнаны,
Прывыкаць да паходаў я
Пачынаю, —
Іх будзе нямала.
Доўга вуліца родная
Шлях мне ўначы асвятляла.
I пры гэтым святле
Я запісваю з болем у сэрцы
Час дакладны, але,
Час яе незабыўнае смерці.
Людзям тым прысвячаю радкі,
Невядомым імёнам,
АРКАДЗЬ КУЛЯШОУ
447
Што на бруку ляжаць без рукі, Без жыцця пад каштанам і клёнам.
Я хачу, каб вякі
Чорных асаў спалілі праклёнам, Каб спалілі забойцу таго, Яго сына і ўнука, Хто зпад крылля свайго Бомбу першую кінуўна брук наш. Хай загіне ўвесь род I таго, хто апошнюю кіне, Хай загіне ўвесь род, увесь зброд, У пакутах загіне!
Ад імя жыхароў,
Наша вуліца Новамаскоўская, Гавару, што з усімі пайшоў У Чырвонае войска я.
Хоць і сцёрта ты, бачу, Ды памяць твая не сатрэцца, Бо грукоча твой попел гарачы Усім нам у сэрца.
Я табе абяцаю і попелам родным клянуся, Што з дарогі ўначы не саб’юся, Вярнуся, вярнуся!..
2
Родны Мінск я пакінуў, Пажарам і бомбамі гнаны.
Хто сказаў, што мой горад загінуў, Што ён зруйнаваны?
Я не веру ні зарыву ўночы, Hi воблакам дыму, Бо чаму, як заплюшчу я вочы, Стаіць прад вачыма
Мінск жывы, не нябожчык, — I звоняць трамваі на плошчах, Трупаў там я не бачу, He чую дзіцячага плачу?..
Што мяне палявыя дарогі Вядуць, — я не веру, Што па іх мае босыя ногі Ідуць, — я не веру.
Я не веру нагам і дарогам Бясконцым, бясконцым, Што вядуць нас і полем, і логам Пад чэрвеньскім сонцам.
Я не веру, што гэта мінчане, Што гэта мінчанам
Малако прапануюць сяляне I ў хатах частуюпь іх чаем.
448
АРКАДЗЬ КУЛЯШОУ
3 самалётаў не зводжу вачэй I не веру, — няўжо самалёты? — Проста з неба ляцяць на дзяцей, Сеюць смерць кулямёты.
Хіба можна паверыць, калі Сэрца рвецца на часці?
Хіба дзеці, што полем ішлі, Рэгулярныя часці?..
Што мяне ад раз’юшаных куль Засланяе бяроза старая, — Я не веру.
Вайсковы патруль Дакументы мае правярае.
3 жыта выйшаў патрульны: — Лдкуль? У мяне ён пытае. —
3 Мінска?
— 3 Мінска... застацца
I мне давялося без дома.
— А куды?
— Прызывацца.
— У гэта мястэчка?
— Вядома.
— А чаму табе, браце,
У мінскім ваенкамаце
He прызвацца было?..
— Разбамбілі. —
Мяне прапусцілі.
Мне акопы відны, Бліндажы па чатыры накаты. Я спяшаюся.
Вось і яны —
Местачковыя хаты.
Апусцелі двары,
Вокны насцеж, закрэслены шыбы, 3 хат глядзяць жыхары, Да дарог прывыкаючы нібы, Шмат людзей на дарозе.
Глядзяць местачкоўцы ў трывозе. Хата. Хата.
Яшчэ адна хата.
Ганак ваенкамата.
— Ваша прозвішча?
— Рыбка.
— Завуць як?
— Завуся Алесем я.
He ўпраўляўся я — шыбка Запісваў таварыш...
— Прафесія?
АРКАДЗЬ КУЛЯШОЎ
449
Стаў я іншым, суровым, Стаў новым ад ног да пілоткі, Чалавекам вайсковым, — Былой не пазнаеш паходкі.
Я з усіх сваіх рэчаў былых, Асабістых, адзіных, Для паходаў узяў баявых Лыжку, боты, гадзіннік.
Лыжка трэба байцу на вайне Для баршчу і для кашы, Боты ўсюды спатрэбяцца мне — I ў баях і на маршы.
А гадзіннік? Шчаслівы яго
Кіне так, без увагі,
Бо заўсёды ад шчасця свайго Ён п’яны, як ад брагі.
Я ж гадзіннік з сабой захапіў, Час па ім
Назіраю,
Бо шчасліўцам ніколі не быў, Быць такім
He жадаю.
He хачу сабе долі такой
У часы, калі гора
Разлілося слязьмі і крывёй Скрозь ад мора да мора.
Я прайду з табой многа дарог, Мой гадзіннік, мой браце, I я ўбачу часы перамог На тваім цыферблаце!
Нам гарматы ўжо чутны.
I рэха іх ловіць гушчар.
Мы ідзём.
Выклікае Зарудны — Палкавы камісар.
У той дзень ён паставіў мяне Ля брыгаднага сцягу, Каб ахоўваў той сцяг На вайне
Я, не знаючы страху.
3
Фронт даўно ўжо праходзіць за намі Далёка на ўсходзе,
Мы ж на месцы стаім на тым самым, Стаім ды і годзе.
Аніякай дарогі
На усход і на захад няма нам,
15 Зак. 49
450 АРКАДЗЬ КУЛЯШОЎ
Мы ваюем адны, без падмогі, Акружаным станам.
Нам няма як паветрам ці сушай
Падмогу падкінуць,
I павінны прабіцца мы мужна
Ці мужна загінуць,
Асядлала брыгада шашу
I засела ў мястэчку...
Хоць хацеў бы я, не апішу Бой за ўзгорак, за рэчку.
He апішаш, бо слоў будзе мала
Для гэткага бою, —
Як бамбіць налятала
Па сем самалётаў на хвою;
Як радзелі рады, роты нашы, палкі і атрады;
Як не стала начштаба, а з ім камандзіра брыгады;
Як салют над магілай
Над іхняй далі мы магутны;
Як пасля нашай сілай
Камандаваў Зарудны;
Як ішлі, як касілі нас кулі,
А мы іх не чулі;
Як кальца нам прарваць не ўдалося, Адступіць давядося.
Усяго не апішаш, бо слоў Для ўсяго будзе мала, Як патронаў у нашых байцоў, Як снарадаў не стала.
Вораг лезе і лезе, — лезе У брані, у жалезе, Перамогу ён чуе;
Каля сцяга стаю і гляджу я. Чым фашыстаў стрымаць?
Людзі гінуць і гінуць.
Я не знаю, ці варта пісаць У такую хвіліну?
Час прыйшоў...
Трэба сцяг ратаваць, Сцяг на глум і на здзек не пакіну.
3 дрэўка сцяг я зрываю, На вуліцу выбягаю. Ціха стала на вуліцы. Ціха.
Што за ліха?
Кулямётчык забіты ляжыць
АРКАДЗЬ КУЛЯШОЎ
451
За сваім кулямётам, Ён як быццам пытаецца: хто там Па тратуары бяжыць?
Да яго падбягаю, Ён чэсна стаяў, да канца: Кулямётная лента... пустая, Апошняй была у байца.
— Сцяг выносіш? Нясі... — Кажа мне яго позірк упарты: Чэсць забітых усіх Ты выносіш, Мы гэтага варты. —
Я бягу. Скаланулася хата — Гэта нашая ў садзе гармата. Mae ногі нясуць мяне ў сад. He магу іх стрымаць я. Чую стрэл: пасылае снарад Танк нямецкі па нашай гармаце. Кулі свішчуць. Снарад праляцеў. Новы выбух мне чутны. Падбягаю:
Ляжыць каля дрэў
У баку ад гарматы... Зарудны! Ён ляжыць у крыві, нерухомы, Пад ціхаю ліпаю.
Я крычу, як глухому, Крычу яму, клікаю, клікаю, Я крануў яго лёгка, — Ускрыкнуў, варушыць рукою. Ад яго недалёка Наводчык засыпан зямлёю. I яго я трывожу. Наводчык Зямлю атрасае, Устае, праціраючы вочы. — Ты хто? — ён пытае. — Свой, не бачыш?..
У пары Лягчэйшай нам будзе дарога.
На маім шынялі камісара Нясём палкавога.
Мы ідзём непрыкметныя — Абступіла з бакоў канаплянне. Доўга помніцца будзе мне гэтае Чорнае ранне
I халодная сцежка мая. Мы спыніліся ля ручая. Ён праз поле бяжыць у лазе, У кустах, у бярозах.
Што рабіць нам? Гляджу я ў тузе На дарогі, абозы
I на войска, што едзе, ідзе Па дарогах, і выйсця няма нам. Поле нас ве схавае ў бядзе. Бо яно узарана...
Што ж, пр
КНІГІ ОНЛАЙН
