Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
г... Кажаш — ужо хутка выпрастаем плечы, Кажаш аб шырэйшых нівах, аб вясне. Вось і я, здаецца, вылез бы зза печы, Хай пакліча толькі моладзь і мяне.
За разбітай шыбай стогне вецер глуха, Рвуцца пражы ніткі, ўюцца на калкі... — Спі, засні, маленькі... або лепш паслухай, Як, зблудзіўшы недзе, плачуць кулікі... Пахне дзёгцем, потам, рыжаю аўчынай, Цішыня у хаце згорбленай, старой;
MAKCIM TANK
477
Ціха дагарае ноч даўгой лучынай, Сцелючы сасновым дымам і смалой. Пад разлівы песні хмарыць сон гарачы. — Спі, засні, мой добры... слухай... ля ракі.
Ды і мне здаецца, што ў імгле, няйначай, He мяцель, а плачуць недзе кулікі.
1936
ПАВЯЗЛІ ЦЯГНІКІ
Павязлі цягнікі
Восень з вёсак у горад
Праз імглу,
Праз іржышча, бары, — Каб з антонавак сонца I з стагоў памідораў Дагарала на шыбах вітрын.
Ды ніколі не можна
Было ўдоваль напіцца Таго сонца сіротам малым 3 беспрацоўных кварталаў, Сівым камяніцам, Сутарэнням глыбокім, Сырым.
Але можна было
Складаць песні пра восень
I пра жоўтае лісце Дарожных бяроз, У кожным слове шумелі Мільёны калосся
I звінела сталь вострая кос.
Толькі, гэткую песню Пачуўшы, вітрыны Раптам гаслі, Трывожна крычалі гудкі... I ляцелі на вёскі
3 новай весткай няспынна Ашалелыя, 3 грывай агню Цягнікі.
Іх на кожным паўстанку, Бы ўраджайнае лета, Спатыкалі дзяўчаты I хмары касцоў, I з усёй Беларусі Скрыпачы і паэты, — А іх больш, як ў краіне Маёй каласоў!
1937
478
МАКСІМ ТАНК
* * *
Паслухайце, вясна ідзе.
Звініць ў маім акне жалеза.
3 вінтоўкай стражнік ноч і дзень Пільнуе куст пахучы бэзу.
А ён расцвіў, агнём гарыць, Такім пахучым, мяккім, сінім; На дрот калючы, на муры, Як хустку, полымя ускінуў.
Я ціха разбудзіў другіх.
Ад слёз сінелі вочы бэзам.
I недзе хруснула ў худых Руках іржавае жалеза.
1937
НА ПЕРОНЕ
Гудкі і калёс перазвон, — Памалу цягнік пад’язджае.
Абмыла вячэрні перон
I песня, і мова чужая.
I ўсё іх дзівіла у нас:
I беднасць зямлі,
I багацце,
Палёў хараство,
I вясна,
I нашы лазовыя лапці.
Чуваць быў начлежны напеў... Праплакаў кулік над папарам.
Хтось «Мацюся» хрыпла запеў Пад струны гавайскай гітары.
На захад ідуць цягнікі —
Лён, Жыта. Сасна і бяроза...
Гляджу і гляджу зпад рукі, Як наша юнацтва вывозяць.
1938
ЗДАРОВА, ТАВАРЫШЫ
Здарова, таварышы! Доўга чакалі Мы вас і чакала ўся наша зямля. He раз мы выходзілі ў сінія далі, He раз углядаліся ў сонечны шлях!
МАКСІМ ТАНК
479
Пра вас нашы песні складаліся шчыра I колас, засмяглы, у полі звінеў, I кожнай вясною, вітаючы вырай, Лавілі мы ўсходняга ветру напеў.
Начамі паўзлі да калючага дроту, Якім нас хацелі навек раздзяліць, Мы рвалі яго, звалі вас на падмогу, — I вы, дарагія, пачулі, прыйшлі.
Над краем этапных дарог і туманаў, Над сінімі стужкамі блудзячых рэк, Над хатамі, дзе яшчэ ўчора змярканнем Зляталася ўсё гр'уганнё на начлег, —
Раскутая песня не будзе больш плакаць, Вясна — на чырвоным куце за сталом. Ад сэрца народнага шчырае дзякуй Братам і сцягам палымнеючым шлём.
1939
ХМАРЫ 3 ЗАХАДУ...
Хмары з захаду нізка плывуць, Мы іх моўчкі і сумна вітаем, Кожны ведае: слёзы нясуць Яны з нашага роднага краю.
Далятаюць вятры з кушч глухіх, 3 ніў далёкіх і спалёных сёлаў.
У асеннім галошанні іх
Чуем матчыну скаргу і голас.
He пытае ніхто журавоў
Што нясуць, пралятаючы міма.
Кожны ведае: родных сыноў I чакае, і кліча Радзіма.
Беларусь, ты палаеш агнём, He закуць цябе ворагамкатам, Покуль мы, твае дзеці, жывём I ў руках — аўтамат і граната,
Покуль яснае сонца гарыць, Покуль рэкі бушуюць прадвеснем I ў грудзях несціхана звініць Пра цябе наша вольная песня.
Яшчэ вернемся мы і прыйдзём, Беларусь, на прасторы шчасліва, Каб ты зноў расцвітала і зноў Хваляваліся золатам нівы.
Нават паўшы ў баі, не спачнём, На глухім і маўклівым пагосце, —
480
МАКСІМ ТАНК
Мы, як цені, па зорах прыйдзём I за раны Радзімы адпомсцім.
1941
РОДНАЯ МОВА
3 легендаў і казак былых пакаленняў, 3 калосся цяжкога жытоў і пшаніц, 3 сузор’яў і сонечных цёплых праменняў, 3 грымучага ззяння бурлівых крыніц, 3 птушынага шчэбету, шуму дубровы, I з гора, і з радасці, і з усяго
Таго, што лягло назаўсёды ў аснову Святыні народа, бяссмерця яго, — Ты выткана, дзіўная родная мова.
Няма на зямлі таго шчасця і гора, Якога б ты нам перадаць не магла. Няма такіх нетраў, глыбокага мора I гор, праз якія б ты не правяла Мяне на Радзіму, туды, дзе сягоння Стаіць акрываўлены вораг з пятлёй Над спаленай хатай, над родным загонам, Над будучыняй і над песняй маёй, — Над тым, што было і што век будзе вольным.
Народ пранясе цябе, родная мова, Святлом незгасальным у сэрцы сваім Праз цемру і годы змаганняў суровых.
Калі ж ападзе і развеецца дым
I нівы васкросшыя закаласяцца, — Ізноў прашуміш ты вясновым дажджом, Ізноў зазвініш ты у кожнай у хаце, Цымбалам дасі іх сярэбраны гром I вусны расквеціш усмешкай дзіцяці.
1943
РУКІ МАЦІ
Іх цалавала зямля
Сваімі пясчанымі вуснамі
I каласамі;
Неба спякотай, вятрамі, дажджамі Іх цалавала.
Пража нямала
3 іх выпіла ў ночы бяссонныя
Свежасці ранняй.
Колькі яны запалілі світанняў, Зораў над намі.
Колькі сягоння на іх
Віднеецца чорных, глыбокіх
МАКСІМ ТАНК
481
Шрамоў і маршчынаў, Гэта сляды, што навекі пакінуў Шлях наш суровы.
Толькі заўсёды,
Як мы зберымося дамоў
I на стол пакладзе рукі маці, Быццам ад сонца,
ад іх пасвятлее ў хаце I ў сэрцы.
1951
ПАЭЗІЯ
Я ведаў, што ты — бліскавіца, Што хмары рассекла;
Я ведаў, што ты — вызваленне 3 няволі і пекла,
Вясновая кветка,
Што камень прабіла магільны, Разведчыка след
На дарозе крамністай і пыльнай;
Я ведаў, што ты — пацалунак, Ты — дружба і радасць, Ты — чорствага хлеба скарынка I сок вінаграда.
А ты аказалася большым:
Ты — кроў, што пульсуе па жылах, Ты — сонца, якое
Прасторы святлом азарыла,
1 без чаго, як без маці Або без Радзімы, Hi нараджацца, ні жыць На зямлі немагчыма!
1955
* * *
«Прачытай і перадай другому!» — На лістоўках партыя пісала, На брашурах, што ў часы падполля 3 рук у рукі мы перадавалі,
Як перадаюць ваду ў спякоту, Ці агонь на сіверы сцюдзёным, Ці кавалак хлеба — за абедам, Ці перад атакаю — патроны.
16 Зак. 49
482 _ МАКСІМ ТАНК__________________
Мне не трэба ўзнагарод і лаўраў — Хай шукаюць іх другія ўсюды, — I за славаю ў чарзе ніколі He стаяў я і стаяць не буду.
Толькі я хацеў бы скласці песню, На якой бы у маім райкоме Напісалі дарагія словы: «Прачытай і перадай другому!»
1961
ПЕРАПІСКА 3 ЗЯМЛЁЙ
Я пісаў зямлі многа лістоў Пяром, якім пішуць лірычныя песні, Гімны розныя, маніфесты;.
Пісаў я смыкамі ўсіх скрыпак, Якія смяюцца і плачуць;
Пісаў спіцамі дрогкіх калёс, Якарамі і мачтамі караблёў, Штыком і
сапёрнай лапатай;
Пісаў кубкамі, з якіх п’юць За здароўе і вечную памяць, — Але пакуль што Адказ атрымаў я Толькі на ліст мой, Напісаны плугам.
Вось ён.
Парэжце на скібы яго.
Частуйцеся.
Ешце.
1964
МНЕ ЗДАЕЦЦА
Хто сёння аб Камунізме — Аб залатым веку — He марыць:
Калі па зямных абшарах Паплывуць вінныя I малочныя рэкі, Калі будзе забаваю Хлеб расціць, Плавіць сталь, Вугаль здабываць, Калі кожны будзе Па здольнасці працаваць
МАКСІМТАНК
483
I атрымліваць Па патрэбнасці!
Праўда,
Некаторыя нат ужо Стараюцца запасціся Велізарнейшай лыжкай Ды міскай.
Некаторыя нат ужо Стараюцца пазбыцца «Перажыткаў» — Сваёй культуры і мовы, Быццам
Ля варот Камунізма Кантралёры
Будуць экзаменаваць Толькі на эсперанта
I іх першых прапусцяць У Сонечны Горад.
О, simplicitas sancta!1
Я ўпэўнены, што ля ўваходу У Камунізм спытаюць: — 3 чым прыходзіце вы, Які знаеце танец?
Танец жывата?
Вы не індус, здаецца? А іграеце? На тамтаме, А не на жалейцы?
Ну, а страву якую ГІрынеслі вы з дому? Шашлык — гэта не ваш, Усім добра вядома.
А якія вы маеце ўборы? Узоры тканінаў?
He, самбрэра і кенты He з вашай краіны.
А спяваеце песні На мове якой?
Кажаце, што на многіх, Толькі не на сваёй?..
I, мне здаецца, Адправяць ад парога He аднаго давучыцца Дзівака такога.
Давучыцца
Ў Пушкіна, Міцкевіча, Шаўчэнкі і Багушэвіча, У многіх іншых,
О, святая прастата!
484 МАКСІМ ТАНК
У тым ліку
I ў майго друга Расула Гамзатава, Каб зналі, якімі ўсе мы Скарбамі багатыя I што нельга пра іх Забываць.
1964
ГОЛАС
Голас незнаёмага можа здзівіць, Голас друга — на хвіліну спыніць, Голас любай — сагрэць сонцам лета, Голас маці — вярнуць з таго свету.
1965
* * *
На дарозе памяці маёй Часта я страчаюся з табой. Бачу, як ты на кірмаш ідзеш 3 кошыкам распаленых суніц, Чаравічкі матчыны нясеш, Каб іх не падбіць, не запыліць. Бачу цябе ў каласах з сярпом, Каля студні з вёдрамі вады...
I хоць шмат раз восеньскім дажджом Даўнія зацерліся сляды, На дарозе памяці маёй Часта я страчаюся з табой.
1970
ЎСЁ ПАЧАЛОСЯ 3 ІГОЛКІ
Усё пачалося з іголкі, Што некалі маці купіла. Іголка патрэбна была ёй Мне зрэбную вышыць кашулю. Кашуля патрэбна была Прыкрыць мае плечы ў дарозе. Дарога патрэбна была Знайсці сваё шчасце на свеце. А шчасце патрэбна было, Каб скласці вясёлую песню. А песня патрэбна была, Каб болей не плакала маці, Якую ўжаліла ў палец іголка.
1971
МАКСІМ ТАНК
485
ЛЮЦЫЯН ТАПОЛЯ
Паэма
Гэта быў адзін з майстроў вялікіх, Звалі яго Люцыян Таполя, А па клічцы проста Багароб. Гэта ён
Уздоўж Віллі і Нёмна
I па ўсіх шляхах і скрыжаваннях Будаваў капліцы і крыжы, Выразаў апосталаў, прарокаў, Больш падобных да сялян смаргонскіх, Да вілейскіх лесарубаў, рыбакоў. Гэта ён ў батлейцы навагодняй Пана свайго Ірадам зрабіў, Твар і постаць прасвятой — 3 дзяўчыны Тэклі, Да якой дарэмна сватаўся калісьці, А двух п’яніц мядзельскіх — Сцяпана з Харытонам — Выразаў з чачоткавай бярозы, 3 дрэва моцнага, Як дружба іх, Выразаў у постаці анёлаў.
Доўга людзі цешыліся з цудаў, Што зрабіў быў Люцыян Таполя, Доўга з той батлейкі рагаталі. Ірад меў шляхецкі ўбор і хітры Твар лісіцы
I ў руках бізун, Якім батожыў мужыкоў заўсёды. А Тэкля
Маладой глядзела прыгажуняй. Колькі цеплыні у яе рысах, Хараства у постаці дзявочай Паказаў ён, Быццам Песню Песняў — Кнігу дзіўную раскрыў перад вачыма, Быццам творачы сваёй дзяўчыны вобраз, Побач з ім было яе юнацтва.
Тое, што сябры яму ўдаліся — Харытон з Сцяпанам, — Менш усіх дзівіла: Зналіся яны ледзь не з калыскі, Разам па Віллі плыты сплаўлялі,
КНІГІ ОНЛАЙН
