Грамадска-палітычнае жыццё на землях Беларусі (1772-1863 гг.)
07.00.02 - айчынная гісторыя; аўтарэферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук
Вячаслаў Швед
Памер: 451с.
Мінск 1991
3. Навучальныя ўстановы Беларусі з’яўляліся арэнай палітычнай барацьбы за беларускую моладзь паміж дзвюмя антыбеларускімі сіламі: расійскім самадзяржаўям і мясцовым польскім шляхецтвам і каталіцкай царквой. Польская і расійская сістэмы адукацыі для паланізацыі і русіфікацыі выкарыстоўвалі такія сродкі, як мова выкладання, праграмы навучадьных устаноў, прадметы, кадры настаўнікаў, жаночая адукацыя і выхаванне. Важна адзначыць, што абедзьве сістэмы адукацыі ігнаравалі інтарэсы карэннага (тытульнага) насельніцтва, выключаючы беларускую мову з навучальнавыхаваўчага працэса, нацыянальная культура і традыцыі народа знаходзілі ў адукацыі слабое адлюстраваіше [1, 3, 6, 8, 106].
4. Галоўнай арганізацыйнай формай грамадскапалітычнага жыцця зямель Беларусі ў 17721863 гг. былі патаемныя і паўпатаемныя гурткі, таварыствы і арганізацыі, якія сталі вынікам паланізацыйнай дзейнасці польскіх патрыётаў у Віленскай навучальнай акрузе. Яны дзейнічалі ў Віленскіх універсітэце і гімназіі, гімназіях Беластока, Свіслачы, часцях Літоўскага асобнага корпуса. Ставілі сваёй палітычнай мэтай адраджэнне РП, у складзе якой было бы аўтаномнаеВКЛ [14, 8, 39,40, 49, 63,77, 101, 105, 106],
5. Грамадскапалітычныя падзеі на землях Беларусі выклікалі да жыцця семь хваляў палітычнай эміірацыі ў 17721863 гг. Дэмакратычнае таварыства і Гатэль Ламберт, найбольш уплывовыя яе цэнтры, не гублялі сувязі з Радзімай і ўплывалі на яе грамадскапалітычнае жыццё. 3 аднаго боку, яны падтрымлівалі патрыятызм насельніцтва, прыспяшалі яго ідэалагічную эвалюцыю праз распаўсюджванне агітацыйнай і мастацкай літаратуры, сімвалічных рэчаў, пісьмовыя кантакты, накіраванне на айчынныя землі эмісараў для арганізацыі патаемных арганізацый і партызанскага руху. 3 другога боку, дзейнасць польскіх эмісараў (М.Шыманскага і М.Валовіча ў
28
29
1833 г., Ш.Канарскага ў 1835 г., Ф.Кіневіча ў 18441846 гг., Я.Рэра ў 1845 і 1846 г.) прыводзіла да ўзмацнення рэпрэсіўных мерапрыемстваў царызма, што стрымлівала фарміраванне беларускай самасвядомасці. Падзеі 1846 г. у Галіцыі і «вясна народаў» у Еўропе 18481849 гг. таксама паўплывалі на грамадскапалітычнае жыццё зямель Беларусі: было створана радыкальнае таварыства Саюз свабодных братоў, некаторыя жыхары выехалі за мяжу, узмацніўся сялянскі рух, на які звярнулі ўвагу ўдзельнікі вызваленчага руху ‘(«Адозва да смаргонскіх сялян» Ю.Бакшанскага ў 1847 г.) [3, 4, 8, 79, 102, 106].
6. У грамадскапалітычным жыцці зямель Беларусі існавалі руская, польская, ліцвінская (беларуская) плыні якія адлюстраваліся ў розных арганізацыйных формах і грамадскіх рухах. Першая праявілася ў расійскай урадавай палітыцы (асабліва ва ўладкаванні агульнаімперскай сістэмы кіравання і суда, распаўсюджванні расійскай мовы і расійскай сістэмы адукацыі, саслоўнай палітыцы), а таксама ў спробах рускага грамадскага і рэвалюцыйнага рухаў прыцягнуць жыхароў зямель Беларусі да сумеснай барацьбы з самадзяржаўем. Другая праявілася ў польскім масонскім і нацыянальнавызваленчым рухах, якія ахоплівалі насельніцтва Літвы і Белай Русі: тут былі масонскія ложы, філіялы патаемных арганізацый (Нацыянальнае масонства, Патрыятычнае таварыства), якія мелі мэту адраджэння РП у межах 1772 г. Беларускія землі былі прадметам гандлю на перамовах дзекабрыстаў і сяброў Патрыятычнага таварыства ў 1824 і 1825 гг. Трэцяя праявілася ў рэчышчы рэчапаспаліцкай шіыні як ліцвінскі сепаратызм (аўтанамізм) і ліцвінскі патрыятызм: у дзейнасці масонаў, шубраўцаў, філаматаў і філарэтаў, эмісараў эмігранцкіх цэнтраў і Таварыства Літоўскага і Рускіх зямель, паўстаннях 1794 г. і 18301831 гг., праекце 1811 г. М.К.Агінскага аб адраджэнні ВКЛ пад апекай Аляксандра I [24, 718, 20, 2225, 2738, 41, 4648, 5051, 56, 57, 59, 60, 62, 6469, 7176, 79, 82, 84, 85,8792, 94100, 103, 107],
7. Ідэі беларускага нацыянальнага адраджэння ўзніклі ў асяродзі выкладчыкаў і студэнтаў Віленскага універсітэта: уніяцкіх прафесараў М.Баброўскага і П.Сасноўскага, сыноў уніяцкіх святароў прафесараў І.Даніловіча і І.Анацэвіча, гаспадара універсітэцкай друкарні А.Марціноўскага, а таксама І.Ярашэвіча, Т.Нарбута, І.Лялевеля, М.Балінскага. Цэнтры беларускага адраджэння ліберальнадэмакратычнага напрамку склаліся вакол А.Г.Кіркора, В.ДунінаМарцінкевіча, А.ВярыгіДарэўскага, Я.Баршчэўскага. Яны называлі сябе «ліцвінамі», «сарматамі», «крывічамі», жылі ўспамінамі аб ВКЛ, этнаграфічна адрознівалі сябе ад карэннай Польшчы і набліжалі свядомасць мясцовага грамадства да пераканання, што тутэйшы край не ёсць Расія ці Польшча [8 ].
8. У 18361838 гг. у Віленскай медыкахірургічнай акадэміі існавала «Дэмакратычнае таварыства» Ф.Савіча і Ф.Зданевіча. У яго уваходзілі студэнты, дробная шляхта, разначынцы, рамеснікі. Яны падтрымлівалі права народаў на нацыянальную самастойнасць. У 18461849 гг. на землях Літвы і Белай Русі дзейнічаў Саюз свабодных братоў (або Братэрскі саюз літоўскай
моладзі) пад кіраўніцтвам братоў Далеўскіх. Ён аб’ядноўваў студэнтаў, разначынцаў, шляхту, сялянства, рабочых. Галоўнай мэтай было адраджэнне Рэчы Паспалітай з ВКЛ у складзе [1,8].
9. Асноватворныя ідэі грамадзянскай супольнасці (аўтаномія і свабода асобы, роўнасць перад законам, маёмасць як падмурак асабістай і сацыяльнай вольнасці навогул) гучалі на паседжаннях масонаў і сяброў патаемных таварыстваў (шубраўцаў, філаматаў і філарэтаў, Нацыянальнага масонства, Патрыятычнага таварыства), у праграмных дакументах і прапагандысцкай літаратуры эмігранцкіх цэнтраў (Дэмакратычнага таварыства, Гатэля Ламберт) і рэвалюцыйнадэмакратычных арганізацый (Дэмакратычнага таварыства Ф.Савіча і Саюза свабодных братоў) [1, 5, 8, 25, 40, 49, 56, 63, 77, 105 1061
СГПС АПУБЛІКАВАНЫХ РАБОТ
Манаграфіі і брашуры:
1. Швед В.В., Ссльверстова С.Е., Леута П.й. Наш край: Гродненшнна в конце XVIII первой половннс XIX вв. Гродно: б.н., 1990. 42 с.
2. Декабрнеты л Белоруссня (к 165 — летню восстання декабрнстов): Бнблнографнческнй указатель лнтературы / Сост. Г.М.Таюрская, В.В.Швед. Гродно: ГрГУ, 1990. 38 с.
3. Швед В.В. По следам гродненской старнны. Гродно: б. в., 1993. 80 с.
4. Гостев А.П., Швед В.В. Кронон. Летопнсь города на Немане (11161990) Гродно: НВК «ІІергамент», 1993.3 20с.
5. Швед В.В. Падзеі і постаці Гродзенскай даўніны, Гродна: б. в., 1995.176с.
6. Швед В.В., Госцеў А.П. Горадня. — Гродна: б.в., 1997.140с.
7. Швед В.В. Беларускія старонкі гісторыі дзекабрыстаў, Мн.: Бел.НДІДАС, 1998.132с.
8. Швед В.В. Паміж Польшчай і Расіяй: Грамадскапалітычнае жыццё на землях Беларусі (17721863 гг.). Гродна: ГрГУ, 2001. 416 с.
Артыкулы:
9. Півед В.В. Военные друзья // Гродно: Энцнкл. справ, Мн.: Белсэ, 1989,C.117.
10. Szwed W. Echo petersburskich dekabrystow w Bransku // Ziemia Branska. Cz.l. Bransk: Towarzystwa przyjaciol Branska, 1989. S.2732.
11. Швед B.B. Военный суд в Могнлёве над офнцерамнчерннговцамн // Декабрнстскне чтенмя: Матерналы респ. науч.практ. конф. Кнев: Кневскнй унт, 1990. — Вып.З. С.2325.
12. Швед В.В. 3 дзекабрыстамі праз Беларусь // Беларусь.1990, №12.С.2223.
13. Швед В.В. Декабрнсты н Гродненгцнна // Музей і развіццё гістарычнага краязнаўства: Матэрыялы рэсп. навук.практ. канф. Гродна: ГДГАМ, 1990 С.8183.
14. Швед В.В. Декабрясткн Рукевнчн // Научно нсследовательскнй кружок н нсторнческое краеведенне: Сб. статей, Гродно: ГрДУ, 1990. С.5759.
30
31
15. Швед В.В. Белорусскне страннцы бнографнн Н.Н.Горбачевского // Декабрнстскне чтення: Матерналы науч.теорет. конф. Кнев: Кневскнй унйверснтет, 1991.Вып.4. С.57.
16. Швед В.В. Бобруйская крепость н её узннкнукраннцы // Декабрнстскне чтення: Матерналы Всеукранн. науч.теорет. конф. Кнев: Кнев. унт, 1991.Вып.5.С. 8790.
17. Швед В.В. Декабрнсты н Белоруссля (постановка проблемы) // Наш радавод . Гродно: б.в., 1991.Кн.3,ч.1С.146149.
18. Швед В.В. Рылеевых супружескнй союз // Семья (М.)1991. №33С.78.
19. НІвед В.В. Станаўленне Гродзенскай губерні // Дзеячы аховы здароў’я і медыцынскай навукі Беларусі і Лігвы на пераломе XVIIIXIX стст. Гродна: ГрДМІ, 1992.C.98103.
20. Антонаў В.В., Рудовіч С.С., Швед В.В. Агінската план 1811 // Энцыкл. гісторыі Беларусі. Мн.: БелЭн., 1993, Т.І. С.3132.
21. Антонаў В., Швед В. Аляксандр I // Энцыкл. гісторыі Беларусі. Мн.: БелЭн., 1993.T.1.C.108109.
22. Швед В.В. «Трымаць пад арыштам у кляштары» // Гарадзенскія запісы: Старонкі гісторыі і культуры. Гародня: ГДГАМ, І993.Вып. 1 .С.7579.
23. Швед В.В. Дзекабрысты // Бел. мінуўшчына.1993. №56.С. 4649.
24. Швед В.В. Дзекабрысты з Навагрудчьшы // Наваградскія чытанні. Навагрудак, 1993.4.1.C.2023.
25. Швед В.В. Навагрудскія масоны // Наваградскія чытанні, Наваградак, 1993.4.3.C.5053.
26. Швед В.В. Аракчэеўпгчына // Энцыкл. гісторыі Беларусі, Мн.: Бел.Эн,1993.Т.1.С.14О.
27. Швед В.В. Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 г. // Энцыкл. гісторыі Беларусі, Мн.: БелЭн, 1993. Т.1. С.259.
28. Швед В.В. Бадзіска М.А. // Энцыкл. гісторыі Беларусі. Мн.: Бел.Эн, 1993. T.1.C.277278.
29. Швед В.В. БястужаўМарлінскі А.А. // Энцыкл. гісторыі Беларусі. Мн.: БелЭн, 1994.T.2.C.177.
30. Швед В.В. БястужаўРумін М.П. // Энцыкл. гісторыі Беларусі. Мн.: БелЭн, 1994.T.2.C.177.
31. Швед В.В. Ваенныя сябры // Энцыкл. гісторыі Беларусі, Мн.:БелЭн, 1994,T.2.C.185.
32. Швед В.В. Вайніловіч А.С. // Энцыкл. гісторыі Беларусі, Мн.:БелЭн, 1994. T.2.C.201.
33. Швед В.В. Віленскі цэнтральны паўстанцкі камітэт // Энцыкл. гісторыі Беларусі. Мн.: БелЭн,1994. Т.2. С.289.
34. Швед В.В. Вільканец М.Ф. // Энцыкл. гісторыі Беларусі, Мн.: БелЭн, 1994. T.2.C.291.
35. Швед В.В. Высоцкі І.С. // Энцыкл. гісторыі Беларусі, Мн.: БелЭн, 1994Т.2.С.374.
36. Швед В.В. Высоцкі П.Я. // Энцыкл. гісторыі Беларусі Мн ■ БелЭн 1994 Т.2.С.375.
37. Швед В.В. Вягелін А.І. // Энцыкл. гісторыі Беларусі. Мн.: БелЭн 1994 Т.2.С.383384.
38. Швед В.В. Гарбачэўскі І.І. // Энцыкл. гісторыі Беларусі, Мн : БелЭн 1994 Т.2.С.486.
39. Швед В.В. «...Н называл государя тлраном» // Бел. мінуўшчына 1995 №5.С.1518.
40. Швед В.В. Заране // Беларусь. Энцыкл. даведнік. Мн.: БелЭн, 1995 С.322.
41. Швед В.В. Гофман П.І. // Энцыкл. гісторыі Беларусі, Мн.: БелЭн 1996Т.З.С.95.
42. Госцеў А.П., Швед В.В. Гродзенская губерня // Энцыкл. гісторыі Беларусі Мн.: БелЭн, 1996. T.3.C.125126.
КНІГІ ОНЛАЙН
