Я з вогненнай вёскі...
Алесь Адамовіч, Янка Брыль, Уладзімер Калесьнік
Выдавец: Мастацкая літаратура
Памер: 448с.
Мінск 1975
кажуць:
— А мы тут цэлую нядзелю жывём.
Ужо не ў адно пайшло. Ім вераць, а яму не. А бярозавая палка добрая, лепшая, як у мяне во, ды з балдавешкай. I давай яны яго біць... I настолькі білі, што прама ён чорны ўвесь быў. А той палку ў сторану адставіў і на другога кажа:
— Застрэліць.
Бачу я, што бяда, давай прасіцца:
— Пан, гэта няверна, яны сёння прышлі. Пайдзіце вы паглядзіце: яны з Пясочнага, да ўсіх наехалі, не толькі да нас. У некаторых хатах па дваццаць чалавек, па пятнаццаць, і коні стаяць пазапраганыя, і ў гумне многа...
Яны і пайшлі глядзець.
I прышоў ужо вечар.
У цёткі дом вялікі быў, і іх сабралася чалавек з пяцьдзесят. Нанасілі саломы. А мы на кухні памясціліся. На палу каля печкі паселі і мы, і падводчыкі, што іх прывезлі. Я ў аднаго гэтага чалавека і пытаюся, падводчыка:
— Дзядзька, дзе яны што робяць?
Дык яны кажуць:
— Нічога.
А другі кажа:
— А ў Пясочным? Адну дзевачку ўбілі і дом спалілі...
Ну, у мяне ўжо мысль плахая, калі яны так сказалі.
Доўга не чакаючы, прыходзяць і пытаюцца папольску:
— Гдзе господаж?
А ён жа сядзіць радам са мной. Ён кажа:
— Я.
— А ну ўпярод!..
Паколькі яны гаварылі, што застрэляць, дык я ж і пашчытала, што бяруць застрэліць.
Ён падняўся і кажа:
— Прашчайце ўсе.
Куды забралі — не ведаю...
Пачакаўшы, — дзетдом гарыць. Думаю я: відаць, туды яго завезлі. Там забілі...
Лізавета Кубрак
Яшчэ ціха было назаўтра, але я ўсё чуствавала, што будзе плоха.
А там у нас сарайчык быў, дзе стаяла цёлка і кабанчык.
Дык я кажу на сына:
— Ідзём туды. Случайна што, дык мы ў лес.
He ўспелі мы дайсці туды — ужо стрэл палучыўся. У нас была ў сене, у сарайчыку, нара прабіта, дык сын кажа:
— Мама, я палезу туды.
Адале я гавару:
— He, ты лепш лезь на гару, і я за табою.
Ён лезе, а два немцы ўваходзяць якраз... Дык я яго — за ногі. Гергечуць яны, чорт іх знае што. А я ім гавару:
— Пан, я даю есці карове.
А яны гавораць панямецку. I давай нас штурхаць, сына і мяне. Так во сарайчык наш стаіць, а так во тое гумно вялікае, дзе яны малацілі, мужчыны. Ужо дзверы адкрыты. I стаў такі вялікі снег ісці! Дык яны, немцы, адзін за яго, а другі за мяне. Упіхнулі ў тое гумно. I далі два выстралы. Сын пабег, а я ўпала. Так упала, не ранілі. Мне не бэльна. А ў сына, відаць, папалі, што і не войкнуў. Такая мысль у мяне пабегла...
П ы т а н н е: — А кэлькі яму гадоў было?
— Чатырнаццаць гадоў.
Стала гумно гарэць... А там сем гаспадароў складалася. Збожжа. Дык там усё перамешана... Як я ўпала, дык яшчэ і саломы на сябе нацягнула. Калі салома стала гарэць, дык я падумала, што я ляжу пры сценцы,
20
пры акенцы, праз якое ішоў пас малацілкі. Надымаюся к гэтаму акенцу і гляджу — яны стаяць. А наперадзе будынак гарыць, і гэтае ж гумно гарыць... А там яшчэ з гумна ў манеж, дзе малатарня, вялікае акно, і яно калючай провалакай закрыжована. Папробавала я адну столку — яшчэ во раны засталіся,— адна столка была з гваздом, дык адарвалася, а другая •— з прабоем, ніяк. Усё — не вылезеш! Ды каб гэта чалавек нармальна, а то ж увесь...
I ў гэты момант мой сын:
— Мама! Ты жывая? (П л а ч а.)
Я кажу: — Жывая.
Ён вырываецца бегчы. На ім быў кажушок — ён скінуў. I шапка гарыць на ім, і пінжачок гарыць... (П л а ч а.) Набрала я снегу, стала церці, яго тушыць. А ён вырываецца бегчы. А я гавару:
— Сынок, яшчэ стаяць!..
П ы т а н н е: — А вы ўжо выйшлі з гумна?
— He, у гумне. Вецер клоніць, дзверы адкрытыя, снег вялікі кідае, і мы пры самых дзвярах...
I вот у той момаыт яны адыходзяцца, гэтыя немцы, бо другія будынкі гараць, і на іх дым вялікі.
I мы за імі выходзім,— вось так, як ад мяне да вас. Як яны маглі не аглянуцца? Судзьба нейкая ёсць на свеце... Манеж каля гумна не крыты. Гумно згарэла, а манеж застаўся. I мы зайшлі туды. I толькі крык чулі, стрэл вялікі і крык...
Сын можа бегчы, а я не. «Мамачка, ты раненая». А я кажу, што не. Але адкуль жа кроў? А ў мяне гэтая рука парваная была ўся. He чуствавала я. Ну, ён можа бегчы, a я не. Там было такое дзерава вялікае, зрэзаная ёлка. Снегу многа надула. Ён мяне цягне
хоць у гэтую ёлку, у снег. Ну, куды ж ён мяне дацягне! Чатырнаццаць лет было. Дык я кажу:
— Сынок, спасайся, а мне ўжо ўсё роўна як будзе...
Дайшлі мы яшчэ дальша, паляжалі там трошкі, у яме, дзе пясок бралі. I вот у гэты лясок, сюды. Гэтак во з рання хадзілі мы дзень, ноч начавалі... Ён жа таксама раздзеты, толькі пінжачок на ім. На мне была цёплая кофта такая, дык я яе скінула і яму надзела. Дзіця. Хадзілі мы, хадзілі, куды ні пойдзем — немцы... Іх няма, але яны нам усё роўна ў белых халатах паказваюцца. Пад раніцу — пеўні спяваюць. А выйдзем на бераг лесу — немцы... А іх жа ж не было! Толькі людзі прыходзілі, трупы сабіралі, a іх не было... I ўжо так усё даходзіць, што толькі спаць, і ўсё. Ад холаду. Спаць. Але я ведаю, што як сядзем — усё... Лапак наломім, на снег паложым, я саджуся, а яго бяру на калені. Як ён толькі засынае, дык я яго во так во... (Паказвае, як б у д з іл a.) А толькі сучча на дрэвах трашчаць ды падаюць. I таго мы пугаемся...
Пад раніцу вышлі на бераг, і, куды ні паглядзім — усюды нам немцы ходзяць...
Мужа майго яны не забілі. Узялі на падводу, каб паказаў, дзе Свінка, дзярэўня такая. Там былі гэтыя самаахоўцы. I там, у Свінцы, мая мама родная жыла. А яны яшчэ хацелі туды, дзе недзе Кашэчы Брод ёсць, каб ён туды вёў. А ім сказалі, што не едзьце, бо вас ноччу заб’юць партызаны. I тут яны мужа адпусцілі, і ён пайшоў да мае мамы. I мама яго адтуль не пускала, бэ ўжо наша Рулёва гарэла...
Гэта ўжо мама мне расказала, калі мы з сынам у Свінку прышлі.
Мама казала, што мой муж, калі ён пайшоў адтуль, са Свінкі, глядзець, ці мы жы
21
выя, гаварыў: «Калі іх няма, дык і я не вярнуся...» Жанчына адна ў панчохах толькі па снезе з Рулёва прыбегла і сказала, што бачыла, як нас павялі, і чуваць ,былі два выстралы, а дзе мы падзеліся — невядома... Ён касцей нашых пашукаў і не знайшоў...
А мама мая запрагла каня і ў Рулёва прыехала. Ён плача, а мама кажа:
— Яны жывыя, яны прышлі ўжо да нас!..
Потым мы жылі ў мамы. Я была чорная, цёмная. Бэльш года была ненармальная. «Немцы, немцы!..» Куды я ні хавалася, куды я ні хадзіла — усюды немцы былі... У белым, у белым... Унаклонку нічога не магла рабіць, толькі стоячы. Грэчку на воз падаваць... Палучыўся ў мяне менінгіт, гіпертанія, і так усё сваё жыццё пакутую...
А сын вось ужо ў гэтым месяцы дзевяць год, як памёр. Мой Росця. Шасцёра ўнукаў пакінуў... Яны ў дзетдоме, чацвёра меншых...»
2
У Новым Сяле на Барысаўшчыне Міхась Верхаводка расказваў нам пра тое, як вясной 1944 года забівалі яго родныя Будзенічы.
Міхасю Мікалаевічу сорак гадоў. Ён быў адзін у хаце, аднак па малюнках, наклееных на сцены, тут адчувалася прысутнасць дзяцей. Зрэшты, ён і сказаў нам пасля, што гэта дачка так хораша малюе.
Чалавек характару мяккага, ледзь не з жаночаю ласкай у голасе. Можа, таму і памятае ўсё так падрабязна. Як жанчыны. Расказваў ахвотна, нібы нарэшце дачакаўся выпадку.
«...Два дні дождж ліў... Ну, тут усе вышлі... Есці ні ў кога не было нічога, галодны
народ быў. Паселі, сонца прыгрэла — усе тут і паселі на месцы.
А я сядзеў, не задрамаў, нічога. Ведама, яшчэ' дзіцёнкам быў. Гляджу — немец ідзець. Я толькі сказаў:
— Ай, немец ідзець!..
Вялікі ідзець, з аўтаматам.
Мая сястра была. Брата забілі тут жа, на месцы. Як я сказаў: «Немец ідзець!», дык сястра драла ў лес. Тут нашлася яшчэ братавая,— яна тожа ў лес. А дзеці за ёй.
Ну, а мы толькі пасталі ўсе. Стаяка пасталі.
Карова была прывязана. Ён даў вочарадзь у гэтае месца. Папала гэтай карове. Карова гэтая — па лесе. 1 павалілася. Як пачала нагамі... Пакуль яна кончылася.
Ён надумаўся і ракету ўверх — жах! Тут іх аж чорна стала. Павыбягалі з лесу. Акружылі нас поўнасцю, з усіх бакоў. Ну, хлопцы такія былі — хрэст * во на рукаве і ў чорным адзеты былі.
Нас пастроілі. Пачалі здзекі. Мужчын адзельна пастроілі, а баб адзельна. I пачалі лупцаваць гэтых мужчын.
— Дзе ваша, бандыты, аружыя?
Сюды падставіць, пад бараду... карабін там ці чорт яго тады ведаў.
А я за спадніцу ў мамы дзяржуся. Я ўжо ж трошкі ладны быў, першы клас кончыў ужо.
Так гэтых мужчын пабівалі, колькі ім нада было, метраў пяцьдзесят адагналі, лёг пулямётчык, мінамётчыкі ляглі з бакоў.
А ў мяне яшчэ дзецкі розум быў — глядзець, як міна ляціць. Адзін ляжыць, а другі зойдзе збоку — кідзель! Я відзеў гэта — міна ляціць, і плёх там, зваліцца. Туды, у бярэзнічак. Я тое месца знаю і цяпер. Толькі
* Свастыка.
22
цяпер яно змянілася, канешне, многа лет прайшло.
Пабілі гэтых мужчын — бабы наробілі енку. Пулямётамі пабілі — дзе ж яны на чыстым поплаве дзенуцца? Тры кулямёты. Як кашанулі!.. Там і мой брат быў, Васіль. Жонка яго з намі была і дзеці.
Прылятае адзін сюды, гэты немец. Хацелі нас у бярэзнічак, тут ражэчак тады застаўся. Нейкі старшы пад’ехаў і кажа: «Не!» Ці як ён там сказаў. Яны змянілі план. Як сталі з мінамёта біць — два хлопцы ідуць. Маладыя хлопцы, мо ім тады па сямнаццаць было, па васемнаццаць. Сяйчас нас астанавілі. Тут плач, тут дзеці гэтыя плакалі...
А я не плакаў, якта дзяржаўся. Інцерасаваўся проста... I знаў жа, што на смерць ід№
Добра. Заняліся з гэтымі хлопцамі. Пабівалі яны, колькі хацелі, іх. Ведама ж, людзі пры сіле, а тут — бяссільныя. У гэты бярэзнічак, дзе нам трэба было легчы, гэтых хлопцаў... Так во неяк паклалі і прастрачылі іх.
Сяйчас падышоў іхні гэты, нейкі старшы, відаць, і кажа:
— На Будзенічы!
Ну, нас пагналі.
Мы трошкі адышліся, і гэтай маёй братавай большы хлопец прарваўся. А меншы, Генка, той застаўся. Вярнуўся сюды, дзе нас бралі.
А мяне як бралі з месца, то там пасцілка была ўвязана, хлеба краюшачак быў. Я завязаў на плечы. Дык ён мне сказаў:
— Сынок, не бяры, ён табе не нада.
Я на месцы гэта і бросіў.
Прагналі нас метраў пяцьдзесят — выбег дзіцёнак. Ішоў ззаду канваір. Гаворыць... Старушка ззаду ішла, дык ён ёй кажа:
— Прывядзі яго!
Міхась Верхаводка
Партызанскі край. Легендарны Палік
24
Пацанёнка таго. Яна пайшла. Калі б разумная старуха, дык яна б за гэтага пацанёнка ды ў лес. Чорт бы за ёю пабег. Мы тут пачалі б разбягацца. А яна пайшла, за ручку таго дзіцёнка і прывяла сюды, у калону к нам.
Ідзём дальша. Маці на мяне кажаць:
— Сынок, лезь у куст.
— Мамачка, — кажу я, — штыхом як дасць!.. Па
КНІГІ ОНЛАЙН
