Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
З кіраўніка батальёна ён зноў ператварыўся ў звычайнага леснічонка са слабай надзеяй на здзяйсненне сваіх памкненняў.
Але ён вынес гэты крок назад лягчэй, бо ў яго была Каруся. Прыгожая, клапатлівая, мілая, смелая і разумная. Яна была ягонай надзеяй, падпорай і іскрай для жыцця.
— Не адчайвайся, Косцік, дарагі… Вось убачыш: зноў з’явіцца Доўбар, збярэ легіёны, пойдзе біцца, адбярэ Варшаву, Вільню, Мінск, і ты збярэш тых людзей, павядзеш да яго, а не — уступіш ва ўланы і будзеш сабе ваяваць, — цэлы тыдзень гучалі ў ягонай галаве яе словы.
«Хай толькі прыйдзе ён куды блізка — адразу да яго пайду, — думаў Косцік. — І буду біцца што ёсць сілы — за Смаляраньку, за Карусю, за гэтую пушчу, за край наш, за ўсю Польшчу. Першы пайду — апошні вярнуся. Вось убачыш, мая дарагая!
Дасць Бог — адаб’ём сабе свабоду, Польшча зробіцца вольнаю, а як жывы застануся, то ўжо напэўна мне не пашкадуюць гэтага лесу, каб я для маёй Карусенькі сядзібу пабудаваў… Хутка ўсё выкарчую, пастаўлю ладны будыначак…
А калі Бог пакуты за грахі нашых продкаў падоўжыць захоча, калі, пакараўшы маскоўскіх прыгнятальнікаў бальшавіцкай навалай, зноў нас у рукі іхныя аддасць і вернуцца перадваенныя часы — то і тады дам сабе рады. У мяне няма зямлі, але Бог не пашкадаваў здароўя, сілы, спрыту і ахвоты да працы. Здзельна працаваць пачну, лес буду сячы, зімой пайду вольху валіць, вясной паганю на Бярэзіне плыты, летам на будоўлях у Бабруйску зарабляць буду і збяру грошай — вазьму арэнду… Сябры ў мяне ёсць — дапамогуць».
Наведаўшы пры першай жа магчымасці Карусю ў Здановічаў, ён адчуў яшчэ большае жаданне жыць. Ён глядзеў у яе вочы, што гарэлі жыццём, слухаў разважныя словы, якія абяцалі лепшую будучыню, і кроў у ім кіпела ад прагі дзейнічаць. Яму карцела адразу ўзяцца за сякеру, ісці ў лес, валіць, карчаваць, будаваць.
Вяртаючыся апоўначы дадому, ён летуценіў і ў думках маляваў сваю будучую сядзібу.
«Папрашу, каб мне далі той пагорачак каля старыцы, што насупраць смалярскага Чуба, адкуль яна будзе бачыць свой родны засценак. На старыцы добрага поля з восем дзесяцінаў будзе, а калі ў ляску, што яе атачае, роў выкапаць, то, як той казаў, і вада будзе, каб пранне паласкаць, і лугавіна.
Будынкі пастаўлю шырока — дзядзінец будзе вялікі. Хата стане каля той купы бярозаў, якія я з усяго лесу спецыяльна для аздобы пакіну. Падмурую яе камянямі высока, як у Пятроўскага, сцены будуць сасновыя, часаныя, пакрытыя гонтай, вокны зраблю светлыя і прыстаўлю разьбяны ганачак, з лаўкамі па баках для сядзення і фігурнымі ліштвамі пры дашку.
Святліцу пастараюся зрабіць як для князёў. Столь падаб’ю дошкамі, сцены атынкую, як у камяніцы, падлогу выгаблюю і да таго ж яшчэ высцелю… чым высцелю? Сукном? Не. Футрам? Так, футрам… Воўчым футрам… Усю святліцу высцелю воўчымі скурамі...
Хай мая каралеўна ходзіць сваімі ножкамі па пушыстым футры лютага звера, што іншым звярам і людзям зло чыніць, хай праз акно слухае шолах бярозак і цвырканне птушак, хай глядзіць на ківанне лазняку, на лес, на бацькоўскую хатку, каб ёй сумна не было. Так я табе ўсё зраблю, анёле мой найсаладзейшы!»
Пасля цэлага дня роздуму ён прыйшоў да высновы, што нешта можна пачаць цяпер.
«Можна, напрыклад, пачаць з тых скураў або нават з гонты, — думаў ён. — Столькі ў лесе яловых вываратняў, столькі лесу, свавольна сялянамі ссечанага, ляжыць, гніе, нікому ніякай карысці не прыносіць. А што мы з бацькам будзем цэлую зіму рабіць? З тым вартаваннем (бальшавікі пакінулі на пасадах ляснічых і дзяржаўных, і прыватных лясоў) дык і бацьку няма чаго рабіць. Людзі лесам сытыя па горла».
На наступны дзень ён запрог каня ў кары, паехаў у лес і, выбраўшы найчарнейшы яловы выварацень, завёз дадому.
— Чаго мне без справы сядзець, — сказаў ён бацьку, — я лепш настругаю гонты. Прыйдуць лепшыя часы — прадамо.
Папілаваў разам з бацькам выварацень, парэзаў на кавалкі і пачаў габляваць. Рабіў гонту і ганяўся за ваўкамі.
Хітры гэта звер, цяжка яго падмануць, але Косцік, выгадаваны ў лесе, ведаў іх логавішчы, сцежкі і так умеў вабіць, што нават старых ваўчыц падманваў. Кідаў падліну, прысочваў, вабіў і забіваў аднаго за другім.
Ганяючыся за ваўкамі, застрэліў ліса і падумаў, што таксама варта было б Карусі справіць футра з лісіц. Хай глядзяць! Хай ведаюць, што гэта Косцікава дзяўчына… Такога ёй ні маці не справіць, ні ніводзін са сватоў.
З таго часу ён паляваў не толькі на ваўкоў, але і на лісіц, якія паволі перасяляліся на гару да Васілеўскіх.
— Ты што, кантракт заключыў на знішчэнне ваўкоў? — пытаўся бацька, заглядаючы на гару. — Нашто яны табе?
— Вы, татка, яшчэ не ведаеце — ваўкі важнейшыя за лісаў.
Каб жа ён хоць дзень за ўсю зіму без справы пасядзеў, каб жа гадзінку дарма змарнаваў. Ён не звяртаў увагі на ноч, непагоду, стомленасць. Устаўшы па другіх пеўнях, габляваў да світанку гонту, потым са стрэльбай бег у лес, папаўдні вазіў да леснічоўкі дрэва, вечарам зноў габляваў або бег на паляванне. Бывала, на дварэ цёмна, хоць пальцам у вока, снег, завея, як кажуць, добры гаспадар сабаку з буды не выпусціць — а ён пасля вячэры сам-саменькі ў Смалярню ляціць, сядзіць на вячорках ля Карусі амаль да поўначы, потым, нават не вяртаючыся дадому, ідзе ў лес па ваўкоў. Вярнуўшыся пасля начных бадзянняў, часам ляжа на пару гадзінаў, а часам толькі пойдзе пераабуецца ў сухія парцянкі — і зноў у лес.
І быў ён шчаслівы ў гэтай беганіне і працы.
III
Тэрор
Для смалярскіх людзей надышлі цяжкія часы. Бальшавіцкія ўлады знайшлі ў Ясю дасведчанага і стараннага агента, шпіёна за братамі і жахлівага мсціўцу. Ён адрокся ад сваякоў, забыў пра гаспадарку. Мінулай зімой дык хоць па дровы ў лес ездзіў, бацьку малаціць дапамагаў, а цяпер хоць бы пальцам аб палец ударыў. У святочныя дні хадзіў у Вончу на паседжанні: вучыў, цікаваў, агітаваў. Хто асмельваўся супраць яго агітацыі выступаць, таго ў спіс шкодных кулакоў уносіў і карную рэквізіцыю праводзіў. Усюды панаваў тэрор. Старых Ясь лічыў за нішто. Нават роднага бацьку, які пачаў яму рабіць заўвагі, дурнем называў і папярэдзіў, што як будзе ягонай дзейнасці перашкаджаць, то не завагаецца і яго перад уладай абвінаваціць.
Горш за ўсё ён помсціў легіянерам, чапляючыся да іх на кожным кроку, сварачыся і пагражаючы, што выдасць. Але не выдаваў, быццам спачатку хацеў насыціцца трывогай сваіх ахвяраў, а можа, баяўся помсты сябраў «Сілы», бачачы, што, хоць арганізацыя распушчаная, амаль усе хлопцы і надалей трымаюцца дружнай грамадой.
Неяк паміж Раством і Вялікаднем улады заклікалі да вайсковай рэгістрацыі народжаных у тры гады: 1898, 1899 і 1900. Толькі ў адной Смалярні было дванаццаць хлопцаў, якія нарадзіліся ў гэты час. Да іх належалі Стах Балашэвіч, Петрык Балашэвіч — выхаванец Марціна, называны Карапузем, Адась Лапаносы, Зыгмусь Пятроўскі, Ясь Кантычка, малодшы брат легіянера Віктара, Віцік Дудар, Уладзь і Пятрусь Вінярскія, Ромка Аленскі, Франак Трызна, малодшы брат Валькі, і Флорак з Ігнасем, іх пляменнікі. А ў ваколіцы два разы па столькі было.
Ясь паклікаў усіх да сябе, абвясціў распараджэнне і ад сябе паведаміў, што на вінаватых ва ўхіленні ад рэгістрацыі навядзе карную экспедыцыю.
Хлопцам не было чаго рабіць: яны выканалі загад і пакорліва чакалі прызыву, які мусіў адбыцца ў красавіку.
Але аднойчы, падчас посту, Ясь зноў склікаў рэкрутаў да сябе.
— Вот, хлопцы, — сказаў ён, — я вам прынёс радасную вестку з камітэта. Таварышч ваенны камісар Троцкі загадаў трэніраваць рэкрутаў у іх вёсках. У Смалярні будзеце трэніравацца! І радуйцеся: я ваш інструктар!
Хлопцы ад такой «радасці» аж зубамі заскрыгаталі. Здзекавацца з братоў было шчасцем для камунякі.
IV
«Хопіць вадзіць нас за нос»
І зноў людзі дачакаліся вясны. Але як жа яна адрознівалася ад той, Доўбаравай... Варожы ўрад, няўпэўненасць у жыцці і сваёй працы, смутак і голад — госць нечуваны з часоў заснавання Смалярні. Да гэтага спрычыніліся праведзеныя помслівай рукой Яся дзве рэквізіцыі: адна — зерня, другая — фуражу. Пасля першай менш пакрыўджаныя па-братэрску падзяліліся сваім зернем з рэштай і ўжо б неяк да новага збору дацягнулі. Але калі забралі сена, той, хто клапаціўся пра худобу, мусіў, каб прыправіць салому, са свайго рота кавалак вырываць. Хто меў яравое, кідаў хутчэй на раллю, каб хоць наступны год забяспечыць. Пагніла шмат картоплі, пахаванай восенню ў ямы, немагчыма было нават поле засадзіць як належыць. Замораная зімой худоба загразала ў поймах, доўга не наядалася і не давала малака. Да таго ж вялікую колькасць паваліў каровін тыф, шмат патанула ў багне.
Гэта не быў голад як, напрыклад, у доўга абложаным горадзе ці крэпасці, дзе людзі паміраюць. Яны жылі ў лесе і, дзякуй Богу, вясны прычакалі, але ці не кожны смалярчук у большай ці меншай ступені адчуваў гэты голад і кожны ўбачаны і скаштаваны кавалак хлеба смакаваў і пах, як велікодная булка. У каго была прыхаваная жменька жытняй ці аўсянай мукі, той хоць раз на дзень гатаваў беленую зацірку, хто лебяду збіраў або заечую капусту і, прыпраўляючы скварачкамі, гатаваў з яе страву; адзін рыбу лавіў, другі паляваў, іншыя, каб падмацавацца, забівалі ягня або цяля. Дзеці, гуляючы ў лесе, выграбалі з лісця леташнія арэхі. Горш за ўсё — што солі не было: з-за кардону, праз бурныя падзеі ў краіне, не дастаўлялі, а тое, што было ў крамах, яўрэі, каб нажыцца на людзях, схавалі. А без солі людзі пухлі і слаблі.
Праз сваіх нешматлікіх памагатых Ясь раіў галодным звярнуцца да валаснога савета па дапамогу, якою ён і сам карыстаўся, але смалерчукі не хацелі.
— Нашае хай ядуць на здароўе, — казалі яны, — а мы чужога не хочам і ялмужны ні ў кога прасіць не будзем. З такога голаду яшчэ не памром. Заўсёды так не будзе: дачакаемся хлеба, дачакаемся справядлівасці.
А ўжо святлела неба з запаветнага боку і веяў адтуль цёплы, блаславёны ветрык надзеі, шаптаў на вуха мілосныя словы, заліваў у жылы чарадзейныя зеллі, якія загадвалі радавацца, не звяртаючы ўвагі на беды і змесціва страўніка. Польшча падымалася, паўставала.
Весткі з заходняга фронту былі скупыя, недакладныя, а да таго ж аблудныя на карысць Краснай арміі, але ўжо сам факт, што яна змагалася з Польшчай, дадаваў радасці. Шыла ў мяшку зусім немагчыма было схаваць. Змешчаныя ў газетах паведамленні пра «пераможныя» бітвы з белымі ва ўсё бліжэйшых мясцінах ясна паказвалі, што зорка спрыяе польскаму войску.
КНІГІ ОНЛАЙН
