Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— Бо вашая праграма дрэнная, — спакойна адказаў Казік.
— Чаму? Дакажы!
— Дакажы! Дакажы! — паўтаралі ззаду ўсе трое сябрукоў.
— Бо яна дзікая, не адлюстроўвае волі народа, ідзе насуперак чалавечай натуры, не спрыяе развіццю і робіць нямілым жыццё.
— Бо мы не прызнаём уласнасці і Бога?
— Бо хаджэнне той баразной, на якую паказалі, паяданне з агульнага карыта адной і той жа стравы, пражыванне ў аднолькавых будынках можа задаволіць вала, а чалавека — ніколі. Чалавек, за малымі выключэннямі, любіць працаваць самастойна, любіць абстаўляць сваё жыллё як яму зручна і паводле ўласнага густу, хоча быць уладаром сваёй майстэрні і сваёй працы. Калі чалавек мае такія правы — гэта падштурхоўвае яго да больш інтэнсіўнай працы, спаборніцтва і самаўдасканалення. Жыццё чалавека — гэта спаборніцтва ў сіле, здольнасці, розуме. У спаборніцтве, у свабодзе дзеяння — чароўнасць чалавечага жыцця, у іх можна шукаць і знайсці шчасце. Урад, які дбае пра добрае жыццё грамадзянаў, пра развіццё дзяржавы, не толькі не павінен стрымліваць гэтае спаборніцтва, але і мусіць натхняць на яго. Толькі трэба сачыць, каб табе не кідалі калодаў пад ногі, каб адно на адным людзі не ездзілі, каб бегам сваім адно аднаму не заміналі.
— Якая ж тады вашая праграма?
— Прызнаць уласнасць у межах, якія не перашкаджаюць развіццю іншых, адмяніць класавы падзел, зрабіць законы аднолькавымі для ўсіх класаў, даць свабоду мовы, веравызнання, пісьма і прафесіі, зрабіць так, каб малазямельныя сяляне і дваровыя маглі набываць столькі зямлі, колькі неабходна для жыцця, а бедныя рамеснікі стваралі ўласныя майстэрні, і зрабіць усеагульным навучанне. Зямельныя маёнткі, двары, фабрыкі, дзе працуюць не толькі члены адной сям’і, капальні, банкі, камунікацыі публічнага карыстання, будынкі з кватэрамі ў арэнду — нацыяналізаваць. Такая збольшага нашая праграма.
— Добра, раз фабрыкі будуць дзяржаўныя, то і камуна будзе?
— Свет — гэта мешаніна самых розных характараў і схільнасцяў. Ёсць людзі, якія, баючыся самастойнай працы, аддаюць перавагу працы пад кіраўніцтвам іншых, каб толькі мець пэўны заробак. Такія зоймуць месцы на дзяржаўных фабрыках. Гэта будзе пятая частка ўсяго насельніцтва. Але жаднай камуны — рабочым будуць плаціць за іх прадуктыўнасць, а сямнаццацігадзінны вольны час па-за фабрыкай і заробленыя грошы хай выдаткоўваюць на ўласны капрыз: захочуць — хай спяць на заробленых уласнымі рукамі грашах, захочуць — пляц купяць і шыкоўны дом пабудуюць, захочуць — на ўласны густ будуць будаваць, танчыць, забаўляцца, вучыцца, маліцца, падарожнічаць.
— Ведаем мы, братку, такія хітрыкі, — перарваў Ясь. — Косю, косю, — пакуль у галоблю, а потым — бізуном.
— Во-во, пака ў галоблю… — падтаквалі галасы з тылу.
— Гэта акурат вашым апосталам трэба сказаць,— казаў Казік. — Блазны! Датуль былі змагарамі за мір, дэмакратычнае кіраванне і свабоду, датуль у абарону цёмнага селяніна падымаліся і правы чалавека баранілі, пакуль зброю ў супраціўнікаў не выбілі і ў свае лапы не ўзялі. За свабоду, казалі, ідуць, а сваё кіраванне гвалтам пачалі. Чаму не дазволілі народнага сходу? Хіба ўсе там былі буржуі? Хіба не было сярод дэлегатаў сумленных людзей? Дамагаліся адмены прывілеяў — самі гэтыя прывілеі ўводзяць. Змагаліся супраць тыраніі цара — самі дапускаюць варварства і праліванне нявіннай крыві, якіх свет не ведаў. Далоў вайну, крычалі, а вядуць яшчэ горшую. Саветамі называюцца — а людзей пра парады і згоду не пытаюць! Паншчынай людзей ад свайго праціўніка адпужваюць — але яе ў сваёй праграме маюць. Хіба агульная гаспадарка на раллі — гэта не паншчына? Не веру, каб цяперашні чалавек хацеў плённа працаваць без панукання. А якая розніца для чалавека, будзе гэты панукальнік звацца аканомам ці савецкім чыноўнікам? Будзе яго працай распараджацца пан, буржуй ці купка бальшавіцкіх дармаедаў? Ці гэтую вашую праграму складаў народ?
— Ты выступаеш супраць савецкай улады? Ты контррэвалюцыянер! Пойдзеш пад сценку! — закрычаў Ясь.
— Ну і хай… Дай толькі мне скончыць! Не магу больш трываць. Ты эгаіст, самалюб, хамула, нягоднік і баязлівец!
— А ў вас хіба хамаў няма?
— Ты хам у дзеяннях сваіх! Не імкнучыся выратаваць чалавецтва, а дзеля ўласнага пражытку, каб лягчэйшы хлеб атрымаць, каб адпомсціць, ты ўчапіўся ў камунізм. Напаткала цябе ў Смалярні расчараванне, вось ты і помсціш. Хто табе якое зло зрабіў, калі былі Доўбар і немцы? Хто цябе хоць пальцам крануў, хто на цябе сварыўся? Ты ж за гэта добра аддзячыў — у якой яшчэ вёсцы так знішчальна рэквізавалі хлеб, як у нас? І табе не сорамна глядзець на гэтых схуднелых без хлеба дзяцей? Гэта твая заслуга. Цяпер ты чапляешся да нас на кожным кроку, быццам той сабака, дарогу заступаеш, пагражаеш, што выдасі, што мяне расстраляюць. Чаму ж ты, на халеру, яшчэ не пайшоў скардзіцца? Я ўжо не магу трываць! Так далей немагчыма! Ты павінен альбо прыбраць мяне з дарогі, або пайсці і данесці. Ідзі! Я ўцякаць не буду!
Пачуўся трэск ладнай поўхі.
Ясь пахіснуўся, але не ўпаў і схапіў Казіка загрудкі.
Паветра ўскалыхнуў раптоўны крык з некалькіх дзясяткаў глотак, быццам на людзей мур валіўся, і месца Казікавага і Ясева дыспуту ператварылася ў клубок чалавечых целаў. Адны кінуліся, каб, нібыта ратуючы Казіка, надаваць пад рэбры Ясю, іншыя — абараняць Яся, яшчэ іншыя — не дапусціць бойкі: піхалі адно аднаго, штурхаліся, заклікалі спыніцца. Усё круцілася, гудзела, кіпела як у гаршку. Але праз некалькі хвілінаў адны, што не змаглі дарвацца да бойкі, адышлі самі, іншыя адляцелі, бо іх, быццам мячыкі, адкінулі мацнейшыя рукі, і ўрэшце ўсе расступіліся. У коле, расцягнутым плячыма мацнейшых і паслухмяных Казіку хлопцаў, стаяў Казік, насупраць Ясь, а побач з імі, узяўшыся загрудкі, — Косцік з Пятроўскім.
— Пусці! Ён Маці Найсвяцейшую абразіў! — рыкаў Пятроўскі. — Я яго прыдушу на векі вякоў! Пусці! Чаго вы баіцеся? Пусці, бо я табе зубы выб’ю! — пагражаў ён, але не мог вырвацца з мацнейшых рук.
Ясь стаяў скурчыўшыся, браўся рукой то за шчаку, што гарэла полымем, то за бок і баязліва паводзіў вачыма ў бок Пятроўскага. Ягоных памагатых у натоўпе відаць не было.
— Пусціце нягодніка! — крыкнуў Казік.
Кардон расступіўся, і Ясь шмыгнуў прэч, быццам шчур у нару.
VI
«Хрыстос з палякамі!»
З часу як Ясь пасля нядзельнай сваркі ўцёк з натоўпу, яго ніхто не бачыў цэлы вечар і некалькі дзён пасля. Зося, яго сястра, доячы ў нядзелю вечарам каровы, пачула ягоныя стогны на вышках, але калі клапатліва запыталася, ці моцна баліць і, можа, яму што патрэбна, ён груба паслаў яе па матушцы. Тое самае ён зрабіў, калі яго паклікалі на вячэру. А калі назаўтра бацька залез на вышкі, яго ўжо там не было.
— Збег як шкадлівы кот, — смяяліся хлопцы. — Трэба было яму з самага пачатку бакі намяць, тады б ён і рэквізаваць не прыйшоў, і на муштру не ганяў бы, і не лез бы да ўсіх, і не пагражаў бы.
Але яму не давяралі і былі асцярожнымі. Легіянеры і сябры «Сілы» ў засценку паказваліся рэдка, але рабілі гэта без страты для працы, бо быў час гарачай касьбы: ад світанку да змяркання працавалі на лугах, там жа елі, там, у зарасніку, і начавалі, сабраўшыся па двое, трое. Адзін толькі Казік, нягледзячы на тое, што ўсім раіў быць асцярожнымі, сам асцярожнасці не захоўваў. Яго нават часцей, чым раней, можна было ўбачыць на дварэ і дома. Не дапамагалі ні мальбы маці, ні парады і ўгаворы старэйшых, ні пагрозы хлопцаў, ягоных сяброў, якія казалі, што калі яго схопяць, то і яны ў рукі бальшавікоў аддадуцца, а калі не, то возьмуць вінтоўкі і пачнуць лупіць па бальшавіках на пагібель Смалярні. Ён нікога не слухаў.
— Сам я смерці шукаць не буду, — казаў ён, — але пасля таго, што Ясю нагаварыў, хавацца мне не варта. Не бойцеся за мяне. Калі я сапраўды ўбачу небяспеку, уцяку.
Маці, акрамя таго, ён яшчэ пераконваў, што нават калі яго бальшавікі і арыштуюць, то нічога яму не зробяць, бо ў яго ў валасным камітэце знаёмыя.
Але матуліна сэрца такія словы не суцяшалі. Яна прадчувала, што сын у небяспецы, і мітусілася, шукаючы яму паратунку: некалькі разоў бегала да Ладанаў у надзеі заспець там Яся і вымаліць для сына прабачэнне, прасіла суседзяў аб пасярэдніцтве, аб паратунку і няспынна маліла Казіка, каб той схаваўся. Урэшце паклікала на дапамогу Карусю, і абедзве прычапіліся да яго, як п’яўкі. Але, як кажуць, хоць ты дробным лістом перад ім рассыпайся, а ён — не і не.
— Хутчэй, — казаў ён, — я ў Яся прабачэння папрашу, але хавацца ў лесе нізашто не буду.
— Добра, тады памірыцеся, — падхапілі абедзве.
— Але пры ўмове: хай ён публічна адмовіцца ад паклёпу, які ўзвёў на доўбарцаў. Я за гэта папрашу ў яго прабачэння і падстаўлю сваю шчаку.
Але што з таго, калі не было з кім мірыцца: пра Яся ні слыху ні прослыху. Дабіліся яны толькі таго, што Казік паабяцаў, пакуль не з’явіцца Ясь, начаваць у стадоле.
Потым пачалі чакаць і рабіць усё, каб Казік як найменш паказваўся дома. Есці яму заўсёды прыносілі на луг, калі трэба было ехаць дадому з сенам, яго замяшчаў Генюсь. Вечарам маці з дзедам, выпхнуўшы яго спаць у стадолу, усю ноч папераменна стаялі на варце.
Тым часам у чацвер на світанку, калі выганялі быдла, раптоўна прагрымела вестка пра навяртанне Яся.
Расказвалі пра гэта ўсе чацвёра яго сямейнікаў. Аж верыць не хацелася ў гэтае навяртанне і ў тое, якім чынам яно адбылося.
Апоўначы, кажуць, усіх абудзіў жаласны плач. Ускокваюць, запальваюць святло і бачаць — Ясь стаіць на каленях перад абразамі і плача:
— Няма мне месца ні ў людзей, ні ў Смалярні, ні ва ўласным доме. Пальцам у мяне ўсе тыкаюць і староняцца, як паршывага. А я подлы і нікчэмны… Слепата нейкая на мяне найшла… Яны Польшчы служылі, кроў за Яе пралівалі — а я з ворагам стакнуўся, шкодзіў Ёй і блюзнерыў. Я хлеб у старых і дзяцей, у братоў маіх ад вуснаў адрываў, я верным слугам Айчыны дакучаў, чапляўся да іх, як шалёны сабака, я веры сваёй выракся, супраць Маці Найсвяцейшай блюзнерыў. Сорам мяне пячэ!.. Маці літасцівая, прабач мне! Божа ўсёмагутны! Езусе міласэрны! Ты, што на крыжы вісеўшы, адпусціў грахі нягодніку, адпусці і мне, грэшнаму! Бо я — грэшнік смяротны, здраднік Айчыны, юда, кат жахлівы, каюся і абяцаю выправіцца. Я пайду ў легіёны… Дай мне такую ласку… Зрабі так, каб мяне прынялі, каб і я мог кроў сваю за Польшчу і за веру аддаць і зняць няславу з сям’і маёй. Потым карай мяне, сурова карай, бо вінаваты я… Хай потым за маё блюзнерства ў мяне язык адсохне, хай твар сшалудзее, хай раны смярдзючыя на целе адкрыюцца, хай людзі на мяне плююць, дзеці лайном кідаюцца, сабакі ліжуць, але зрабі мне ласку, бо не хачу ў няславе, пагардзе і граху застацца.
КНІГІ ОНЛАЙН
