Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
Хто толькі стаяў на вуліцы, усе кінуліся дапамагаць. Выцягнулі драбіны, нашмаравалі колы, напакавалі сядзенне, прынеслі на вуліцу боты, адзежу, хлеб на дарогу і тытунь.
— Я выратую. Я пакажу цяпер, чаго ў Смалярні варты Пятроўскі, — казаў ён, нацягваючы бот на босую нагу.
— Як жа ты можаш выратаваць, калі яго сам камандзір забраў, — пыталася Здановічыха, разгублена бегаючы вакол яго.
— Я ведаю ў Бабруйску яўрэя, сын якога, камандзір, старэйшы за гэтага. Галаву даю, што выратую!
— Аж у Бабруйску?! Пакуль заедзеш, пакуль спраўкі навядзеш, дык, можа, Казічка ўжо на гэтым свеце не будзе…
— Сёння заеду, а адтуль па тэлефоне загадаюць.
— Ды як ты сёння заедзеш…
— Заеду. Каб я з месца не ўстаў, заеду сёння! Каня па дарозе заганю, але заеду! Заўтра твой сын дома будзе! Я выратую.
— І Казік таксама гэта казаў. Каб жа ж вашыя словы спраўдзіліся.
— Хутчэй, Алесь! Рухайцеся!
У гэты момант за Клінам раздаліся стрэлы з карабінаў.
— Тр-р-рах-тах-тах!
— Забілі! — ускрыкнула Здановічыха і, самлеўшы, асунулася на зямлю.
— Забілі! Ужо забілі! — паўтаралі людзі на вуліцы, кідаючыся ў той бок, адкуль данесліся залпы.
Пятроўскі схапіў аброць, ускочыў на Гнядка і паімчаў як страла. Перад бродам ён сустрэў Фэльку Балашэвіча.
— Дзядзя! — спужана крычаў той. — Бальшавікі Казіка забілі!
— Дзе ён?! Дзе забілі?!
— Пад Лянівым дубам. Бальшавікі паклікалі мяне і гавораць: «Ступай, скажы, штобы ўбралі».
VIII
Антыхрыст
Праз паўгадзіны пасля Казікава забойства на могілках пачаўся звон за ягоную душу і працягваўся з перапынкамі на «Здровась, Марыя» ці не да заходу сонца. Цела ўжо прывезлі, памылі, апранулі, падрыхтавалі катафалк, паклалі на ім як трэба, запалілі свечкі, ужо і людзі пачалі збірацца, а звон як біў, так і б’е.
— Што з ім зрабілася? Дакуль ён будзе званіць? — пачалі непакоіцца людзі.
— Давай сходзім да яго, — прапанаваў Ян Балашэвіч Мечыку Пятроўскаму.
— Давай, — пагадзіўся Мечык.
Яны выйшлі ў сені, набілі люлькі, запалілі і, размаўляючы, пайшлі.
— Вось, сваце, якая хітрасць у чалавеку можа знайсціся, які грэшнік і вырадак у прыстойнай сям’і можа вырасці! — пачаў Балашэвіч.
— Гэта ж трэба! Пакаяўся, каб не хаваліся, пераапрануўся ў жабрачку, прывёў ката, паказаў дарогу, хаты і саміх хлопцаў.
— Шэльма з-пад цёмнай зоркі!
— Так, але і камандзір гэты — чорт, на чатыры нагі падкаваны: кульгаў, граў і спяваў, як сапраўдны бялыніцкі старац.
— Прыстойнага не прызначаць. Як на розум, дык можна было шэльмаў выкрыць: ён іржаў маладым голасам, як стаенны жарабец, яна як сука скуголіла, баючыся паглядзець у вочы, рожу падняць. Мне быццам на вуха хто шаптаў, што гэта або кіеўская ведзьма, або шпік які-небудзь.
— Вось яно, жыццё чалавечае: тут жыве — а там ужо гніе. Сёння ранкам сядзеў ля вогнішча так блізка ад мяне, як вось ты цяпер, курыў, размаўляў, смяяўся, а цяпер труп, а душа, можа, ужо каля самога Хрыста ў небе.
— Анягож, цяпер ужо ў небе. Бедны, не дачакаўся мілай Польшчы. Разумны, але ж і гаротны хлопец быў.
— Аж сем куляў беднага прашыла.
— А, дык усё адно смерць, колькі б там ні прайшло.
— Адно, ды не адно: калі столькі куляў пройдзе, то і косці паломіць, хутка згніе.
— Як зробім яму смаляную труну, то і з паламанымі няхутка згніе.
— І чаго яму было акурат у гэты час у хаце сядзець!
— Лёс. Калі б ён думаў…
— Неяк не вельмі ён сябе бярог. Я чуў, што мучыўся ён праз тую дзяўчыну.
— Сакалоўскую?
— Так. Казалі, што ўлялюскаўся ў яе па вушы, але не хацеў леснічонку перашкаджаць, бо дружбакі вялікія былі. І ад таго мучыўся і быццам сам сабе смерці шукаў. Я зусім не разумею, чаму ўсе за ёю так ганяюцца. Хіба мала добрых дзяўчат?
— Ганяюцца, бо прыгожая і зграбная як аніводная. Мая нябожчыца, калі мы жаніліся, таксама была анёлкам, якога яшчэ пашукаць: гладкая, красная, мілая, прытульная, а вочкі бы зорачкі ў яе свяціліся, але не такая, як Сакалоўская.
Хвіліну яны ішлі ў маўчанні, потым Балашэвіч ізноў пачаў:
— Даў бы Бог, каб хаця б тым іншым, каго забралі, нічога не зрабілі.
— А, тым нічога не будзе, можна быць спакойным. Трэба толькі пільнаваць, каб тыя, каго яны шукалі, не трапіліся. Твой і легіянеры не павінны дома быць. Гадам верыць нельга.
— А трэба сцерагчыся, трэба. Я свайму сказаў, што не трэба мне яго працы і я не хачу праз яго трэсціся.
— Але глядзі ты, і на Стаха данёс!
— За бунтаванне.
— Ну, псямаць гэтага Яся! — вылаяўся Пятроўскі пасля кароткай паўзы. — Забіў ён Казіка, але і яму ў Смалярні месца ўжо не будзе. Думаю, не пакажацца больш. Бо як легіёны яго не павесяць, тады я прывяжу яму камень на шыю — і ў выжару. І таго камандзіра таксама знайду.
Звон на могілках усё біў.
— Што там здарылася з тым звонам? Можа, чорт падкаснуўся?
— Не кажы такога, бо ў мяне дрыжыкі па спіне бягуць.
— Не бойся, двум нам ён нічога не зробіць.
Яны прайшлі браму і ўбачылі Кантычку, які кленчыў пад дахам званіцы, малітоўна схіліўшы галаву з вяроўкай звона ў руках. Ён адмаўляў «Здровась, Марыя», і слёзы цурком цяклі яму на калені.
— І дакуль ты будзеш званіць, сваце? — гукнуў Пятроўскі, зайшоўшы збоку.
Кантычка нават не паварушыўся.
— Сват, га, сват! Ты не чуеш, мы да цябе звяртаемся! — паўтарыў ён.
Як аб сценку, толькі слёзы часцей пасыпаліся. Скончыў малітву і зноў пацягнуў за вяроўку. Пятроўскі схапіў яго за руку.
— Дакуль званіць будзеш? Не бачыш, што ўжо сонца зайшло і цямнее?
— А пакуль Бог не спашле мне скону і душу маю не адправіць на мукі ў чысцец. Пра гэта Яго і прашу. Не перашкаджайце, — сказаў Кантычка плачучы.
— Скону? Думаеш, што смерць прыходзіць тады, калі яе просіш?
— Датуль я буду Яго малітвай і звонам прызываць і маліць, пакуль не выслухае мяне і не прышле смерці.
— Прыперла табе паміраць акурат цяпер, калі ты абавязкова патрэбны для пахавання гэтага хлопчыка-небаракі. Уставай, пойдзем!
— Хавайце без мяне. Я на вочы людзям паказацца не смею.
— Чаму гэта? — Пятроўскі зрабіў выгляд, што не разумее.
— Антыхрыст, які такога хлопца замардаваў, з нашай сям’і вывеўся, а ты яшчэ пытаеш, чаму. Як жа мне глядзець людзям у вочы?
— Твой сын — як усе людзі, і няма чаго табе саромецца. Уставай!
— Усё адно Ясь з нашай сям’і, ганьба нам усім! Памерці хачу і больш нічога. Браткі, адыдзіце, не перашкаджайце мне памерці.
— І ты напраўду верыш, што Бог спашле табе смерць?
— Так. Ужо нават нядоўга чакаць. Адчуваю, што рукі-ногі слабеюць, дых займае, сэрца балесна пячэ.
— Табе толькі здаецца. Ты не памрэш, хоць бы цэлы тыдзень тут балабоніў, хоць бы павесіцца ці ўтапіцца задумаў. Не дасць табе Бог смерці, таму што Казіка хочаш пакрыўдзіць.
— Казіка пакрыўдзіць? Як?
— Ён яшчэ пытае. Бывала, памірае такі грэшнік, які піў, жонку катаваў, на споведзь тры гады не хадзіў, а ты ідзеш, спяваеш над ім цэлую ноч, на наступны дзень праводзіш ажно на могілкі, надмагілле свенціш і яшчэ казань пахвальную прамаўляеш. А таго, хто век свой пражыў, адно дабро людзям робячы, і смерцю пакутніцкаю ад рук твайго пляменніка памёр, хочаш, каб выкінулі ў яму, як шыбеніка, як сцярво нейкае. Хто яго пахавае, га? Няхай вось Ян табе скажа. Людзей ужо цьма розных сышлася, а без цябе няма каму спяваць хаўтурныя песні, бо ў тых з хору, якія адным толькі дрындушкам вучыліся, ніякага ладу і парадку няма. А хто заўтра правядзе? Ты, можа, хочаш, каб правёў Дудар, які табе заўсёды дакучае? Хто слова пра Казіка пры такім натоўпе сказаць адважыцца? Уставай, давай выберам яму месца.
— Я яму сваё месца пад бярозай аддам.
— Вось з цябе за такі дар адразу частка ганьбы зваліцца. А калі пахаваеш добра, яшчэ столькі ж адымецца. А потым ужо і паміраць можаш. Я ж пакуль легіянераў не дачакаюся, пакуль дачок замуж не выдам і сам не ажанюся, дык да Абрама на піва не збіраюся. Ну, падымайся! Бяры яго, Яне!
Яны паднялі старога, узялі за рукі і пацягнулі ў Смалярню.
— Сваты! Браты! Пакіньце мяне! — крычаў ён. — Сорам мяне пячэ! Як я людзям у вочы глядзець буду?
— Нічога. Гэта толькі спачатку сорам такім вялікім падаецца, а потым быццам і нічога, — угаворваў яго, моцна трымаючы, Пятроўскі. — Я зраблю ўсё, каб ты як найменш ад сораму пакутаваў. Ян перад засценкам пойдзе крыху наперад, пачне ў святліцы быццам лямпу папраўляць і трошкі прыкруціць святло. Ты ў гэты момант у паўзмроку нябачна ўлезеш між спевакоў. Трымаючы перад вачыма кантычку, ужо на людзей асабліва глядзець не будзеш. А да заўтра ўжо прыцерпішся, і будзе як нічога ніякага.
* * *
Калі яны вярнуліся, людзей сапраўды было ўжо вельмі шмат. Але пераважна старэйшыя мужчыны і жанчыны, бо хлопцы асцерагаліся новага нападу. Мужчыны амаль усім гуртам габлявалі дошкі для труны ў пярэднім пакоі, жанчыны абселі ўсе канапы і зэдлі ў святліцы. За сталамі, у супрацьлеглым ад нябожчыка куце, дзяўчаты з хору спявалі сумныя хаўтурныя песні.
Балашэвіч, як яго падвучыў Пятроўскі, паставіў пад лямпай зэдлічак, залез на яго і, падкруціўшы агонь, пачаў нешта напраўляць. Кантычка ў гэты час прайшоў да сталоў і змяшаўся са спявачкамі.
Усё больш прыходзіла людзей з ваколіц. Прыходзілі з хутароў, Ямаў, Палянак і нават з далейшых мясцінаў. Кожны, хто прыходзіў, кленчыў ля ног нябожчыка, адчытваў «Анёла Панскага», цалаваў абразок, потым станавіўся збоку і са смуткам і спачуваннем глядзеў на Казіка або нават плакаў.
Казік быццам спаў: павекі, апушчаныя яшчэ калі ён быў цёплы, шчыльна закрывалі вочы, твар быў светлы, вусны складзеныя нібы ва ўсмешцы. Толькі вельмі збялелы ён быў, бо ад столькіх ранаў уся кроў выцекла.
Глядзелі на яго людзі і плакалі як па сваяку. А роспач родных не мела межаў. Караль як сеў на лаве каля ўнука, калі таго толькі паклалі ў святліцу, як утаропіўся ў свайго любага і адзінага нашчадка, так і праседзеў аж паўночы, не чуючы, што яму кажуць, не бачачы, што вакол адбываецца. Глядзеў, уздыхаў глыбока і балесна, варушыў вуснамі, нешта шэпчучы або плачучы. Зузя па стрыечным у істэрыцы білася, і яе некалькі разоў выводзілі са святліцы. Маці так наплакалася, што ўся ахрыпла і аслабла і ўжо толькі слабым плачам, падобным да сабачага скуголення, адзывалася. Яна ўжо тройчы млела, і яе клалі на ложак. Але калі слабасць трохі мінала, яна прыходзіла зноў. Каруся не пакідала яе ні на хвіліну, дапамагала і суцяшала як магла.
КНІГІ ОНЛАЙН
