Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
Хлопцы пачалі перабягаць са шнура на шнур, пачаліся перашэптванні, змовы, праекты.
«Усё адно не будзе ў мяне сына, — падумала Здановічыха, падслухаўшы, што з моманту набліжэння польскіх войскаў да Бярэзіны хлопцы збіраюцца пайсці ў партызаны. — Казік з імі пойдзе, я яго не спыню. Божа мой! Не адно — дык другое, але заўсёды знаходзіцца штосьці, што ў мяне яго адбірае. Можа, толькі калі б ажаніўся, тады б асеў, жонка б яго стрымала. І чаму ён не жэніцца?»
Столькі разоў яна яму прапаноўвала, а ён заўсёды або спасылаўся на неспакойныя часы, або аджартоўваўся, маўляў, няма з кім. А тым часам столькі равеснікаў яго ўжо пажаніліся, не зважаючы на часы. Няма з кім… Чаму ж такая размова? Каб так ужо і не было з кім! І гэта адзінаму сыну ў сям’і, што валоку зямлі мае. Чакае, няйначай, каб знайсці сабе па сэрцы. Усе яны цяпер такімі парабіліся, што жэняцца толькі па любові.
А можа, пра Карусю думае? О, з ёй, каб жа толькі дзеўка захацела, адразу ажаніўся б. Ніколі ён сваіх пачуццяў да Карусі не выказваў, але маці бачыла, з якой любасцю праводзіў яе вачыма, як ахвотна бавіўся ў яе таварыстве, забываючы пра ўсе клопаты і праблемы. Такому жанімству яе бацькі былі б радыя. Сакалоўская нават сама ёй прапаноўвала і называла сваццяй. А можа, і Каруся яго хоча? Гэтыя вечныя яе візіты і бескарыслівая дапамога не раз падаваліся падазронымі. Калі б Бог справіў такую жаніцьбу, яна нічога больш у свеце не хацела б! Ён жа ласкавы!.. Буду з усіх сілаў прасіць — дык упрашу, трымалася яна за надзею, натхнёная мальбамі адвесці навіслую перад тым над яе сынам небяспеку.
У той самы дзень папаўдні яна наўмысна дала Зузі і Генку раней паесці і адправіла іх з граблямі на луг, каб потым, калі Казік вернецца з возам, застацца з ім сам-насам на падвячорку і паразмаўляць. Караль зазірнуў на пасеку і таксама пацягнуўся за дзецьмі.
Здановічыха выгнала да пастуха быдла і пачала чакаць, штохвілю выглядаючы за браму. Было пагодна, і вуліца кіпела працоўным людам: скрыпелі вазы, паблісквала сталь косаў, чуліся воклічы і смех, хадзілі людзі.
Калі Казік вярнуўся, яна дапамагла яму зваліць сена, потым на кухні падала ежу, села насупраць і пачала:
— А чаму ты не жэнішся, Казічку?
Сын здзіўлена паглядзеў на яе:
— Нейкія недарэчнасці вам, мама, да галавы ў такі час прыходзяць.
— Табе заўсёды час… Ведаеш, калі б табе давялося ў войска ісці, мне лягчэй было б і весялей з нявесткай заставацца. Ажаніся, сынку! Час ужо.
— З кім жа я магу ажаніцца? Парайце, мама.
— Ці мала дзяўчат! Ну хаця б з Карусяй.
— З Карусяй?!
— Яна б за цябе пайшла.
— Што?! Пайшла б?! Вы з ёй размаўлялі? Што яна казала? — ён так запаліўся думкай, што аж перастаў есці.
Раптам на дварэ пачуліся крыкі, шум, плач. І адразу пасля стрэлы: трах, тарарах, бух! Трах, тарарах, бух! Бух, бух!
Здановічыха кінулася да акна.
— Бальшавікі! — крыкнула яна. — Казік, бальшавікі! Ужо на двары, ратуйся! Уцякай!
Твар Казіка зрабіўся смяротна бледным, рука задрыжэла, расплюхваючы суп, але з месца ён не рушыў.
— Падкраўся, хітры падлюга! — прашаптаў ён.
— Уцякай, Казічак! Хавайся! Ляці ў камору! Хутчэй, напрамілы Бог! — крычала яна, цягнучы сына за рукаво.
— Позна, мама.
Дзверы з ляскатам расчыніліся, і ў хату ўляцелі адзін за адным шэсць бальшавікоў, узброеных карабінамі і рэвальверамі.
— Рукі ўверх! — крыкнуў пярэдні рослы бальшавік, напраўляючы рулю рэвальвера ў бок Казіка.
— Ах ты шэльма з-пад цёмнай зоркі! — сказаў Казік, пазнаўшы голас учарашняга старца, але і надалей не рухаючыся з месца і нават лыжкі з рукі не выпускаючы, быццам гэтыя загад і рэвальвер не да яго былі скіраваныя.
Некалькі рук падхапілі яго, гвалтоўна выцягнулі з-за стала і надзелі жалезныя кайданы.
— Даруйце яму, бальшавічкі залатыя! Не забірайце яго ад мяне! Ён у мяне адзін-адзіны! Ён кармілец наш! Даруйце яму! Не забірайце! — лямантавала маці.
— Аружжа аддавай! — крычаў на Казіка той самы бальшавік.
— Яно ў цябе ў руках, — адказаў той.
— Аружжа аддавай, гаварат цебе! Аддавай вінтоўку!
— Ты не ўлада, каб чужую зброю забіраць.
— Я камандзір карацельнага атрада! Я прадставіцель савецкай уласці!
— Ты бандыт і больш ніхто.
Камандзір ударыў Казіка ў твар.
— Вот цебе за бандзіта, ты, белая рожа!
Казік махнуў нагой, каб даць яму штурхаля, але той паспеў адскочыць.
— Сынку, не сварыся з імі! Яны цябе заб’юць! Папрасі ў іх ласкі і прабачэння! Даруй яму, камандзірчык залаты! — кідалася старая то да сына, то да ўлады.
— Трымай іх! Обыск! — абрушыўся загад.
Двое бальшавікоў вартавалі скаванага арыштанта, адзін стрымліваў маці, а рэшта пачала вобшук. Кіраўнік пачаў допыт.
— Ты контррэвалюцыянер? Служыў у легіёнах?
— Я не контррэвалюцыянер — я змагаўся не супраць бальшавізму, а за свабоду, за Польшчу. За вось гэтую зямлю, на якой стаю.
— Але ў легіёнах служыў?
— І дагэтуль тым ганаруся.
— Харашо. Цяпер: мінулай зімой арганізаваў паўстанне проціў савецкай уласці, збіраў у лесе войска?
— Чаго не зрабіў, тым не варта хваліцца.
— Але арганізоўваў?
— Калі б сярод людзей было адзінства, нагі бальшавіцкай на нашай зямлі не было б.
— Шмат людзей сабралася? Хто акрамя цябе быў?
— Слухай, бандзюк! Калі не хочаш, каб праз два тыдні, калі прыйдуць сапраўдныя гаспадары гэтай зямлі, цябе павесілі, то забірай сваю банду і ўцякай!
Камісар здзекліва зарагатаў.
— Зубы так на шыбеніцы скаліць будзеш!
Здановічыха білася як рыба аб лёд: супакойвала сына, апраўдвала яго, вырывалася з рук жаўнера, каб кінуцца да ног начальніка.
— Злітуйся, камісар залаты, — плакала яна. — не забірай яго ў мяне! Хіба ён вінаваты? Ён ішоў і ваяваў куды яго генералы пасылалі. Хіба ён адзін у легіёнах быў? Даруй яму! Да смерці буду за тваё здароўе і шчасце, за шчасце тваіх дзетак Богу маліцца. Злітуйся, галубочак залаты! Саколік мой!..
У гэты час ішоў вобшук ва ўсіх дамах легіянераў і ў Стаха Балашэвіча.
Карны атрад бальшавікоў, як мінімум чалавек шэсцьдзесят, наляцеў як бура — коньмі і на фурманках. Конныя рассыпаліся ў ланцуг, атачылі засценак за гумнамі і з боку пушчы і пільнавалі, каб ніхто не вырваўся. А тыя другія, на фурманках, наўскапыта ляцелі вуліцай, лічылі будынкі, саскоквалі з вазоў, забягалі па трое-чацвёра ў дамы легіянераў, нікога не пытаючы, вязалі маладых людзей і праводзілі вобшукі. Дзве фурманкі з гатовымі да стральбы кулямётамі паставілі як заслону з абодвух бакоў засценка; іншыя сталі двума шэрагамі пасярэдзіне вуліцы, як абоз.
Страляніна ва ўцекачоў і дзеля постраху, крыкі бальшавікоў і напужаных людзей, лямант жанчын, плач дзяцей залілі ўвесь засценак дзікім невыносным гармідарам, падобным да нейкай татарскай разні, да роспачнага крыку натоўпу, які тануў.
Праз некалькі хвілінаў пачалі выводзіць да вазоў пад варту звязаных хлопцаў, выносіць стрэльбы і пакункі з нарабаванай вайсковай і нават цывільнай, якая даражэйшая, вопраткай.
Але шчасце яшчэ, што яны спазніліся на паўгадзіны: большая частка мужчын, у тым ліку легіянераў, паспела з’есці падвячорак і пайсці на луг. З легіянераў, акрамя Казіка, у засценку заставаліся толькі Норба і Юзік. Але ім удалося шчасліва схавацца. Норба на валасок толькі не трапіў у бальшавіцкія рукі.
Ён акурат быў выйшаў на ганак. Пачуўшы крыкі, падумаў, што ў засценку пачаўся пажар, і кінуўся на вуліцу. Калі выбег за вароты, толькі пара дзясяткаў крокаў аддзяляла яго ад першай бальшавіцкай фурманкі. Убачыўшы, што не здолее незаўважна дабрацца да свайго дома, ён заскочыў — вось так, на шчасце — за вярэі варот, шчыльна прыціснуўся да паркана, паставіўшы адну нагу на папярэчыну вярэі, другую — на бэльку паркана і так стаяў нерухома, гледзячы праз шчыліны, што робіцца на дзядзінцы і вуліцы, пакуль бальшавікі не пакінулі засценак. Юзіка бабы ў сенцах свінячым карытам прыкрылі, і ён таксама пазбег арышту.
Агулам затрымалі каля дваццаці чалавек, але большасць з іх не мела нічога агульнага з партызанскай сходкай у лесе і да бальшавіцкіх рэкрутаў не належала.
Дапытаўшы Казіка, камандзір вывеў яго на вуліцу да фурманак. «Краснаармейцы» абступілі начальніка, дакладаючы пра вынікі сваіх росшукаў. Камісар уважліва ўглядаўся ў кожнага з затрыманых, прагледзеў прапанаваныя яму вайсковыя кнігі і метрыкі — і большасць адпусціў. Затрымаў толькі Паўла Трызну і Міхася Сцяпуру, якія былі надзвычай падобныя да сваіх братоў-легіянераў, а таксама Карапузю, Уладзя Вінярскага і Ромку Аленскага як рэкрутаў. Іх размясцілі па адным на фурманку, Казіка камісар пасадзіў пры сабе і стрэліў з рэвальвера ўгору, даючы атраду сігнал адпраўляцца.
Жанчыны, праводзячы хлопцаў, выбухнулі яшчэ большым плачам. Яня Сакалоўская аж захлыналася ад слёз па Карапузю. Здановічыха валасы на сабе драла і адзежу рвала.
— Забірайце мяне, гады падкалодныя! — крычала яна, бегучы за возам. — Я сама вінаватая! Я яго польскім хлопцам выхавала, вас, гадаў, ненавідзець вучыла! Я яго ў легіёны адправіла! Забірайце мяне! Я вінаватая! Крумкачы вы крыважэрныя! Каршуны драпежныя! Крывапіўцы!
— Не плач, мама. Я заўтра дома буду, вось пабачыш, — кінуў з воза Казік узрушаным, але ўпэўненым голасам.
Ледзьве апошняя фурманка мінула калаўрот, як з іншага канца засценка пачалі падбягаць з лугу гаспадары. Наперадзе бег стары Пятроўскі, босы і без шапкі. Ён так жвава перабіраў нагамі, быццам яму было дваццаць гадоў.
— Каго забілі?! Каго забралі?! — задыхана закрычаў ён, урываючыся ў разлямантаванае кола баб.
— Іхнага забралі! Нашага не злавілі! Нашага злавілі! Нашага забралі! Франка не злавілі! Братку злавілі! Ромку злавілі! Ромку павезлі! Каб іх так на могілкі заўтра павезлі, як яны павезлі майго сына! Маці Найсвяцейшая! — з некалькіх дзясяткаў вуснаў адначасова сыпаліся лямант, праклёны, крыкі пра помсту.
— Ціха! Не трашчыце ўсе разам! — рыкнуў Пятроўскі. — Як вазьму пастронкі, як пачну цягаць па спінах, то кожная атрымае! Кажыце, каго забралі!
— Казіка забралі! Паўла забралі! Міхася, Карапузю, Уладзя і Ромку! — адказала адна.
— Казіка схапілі?! Яго ратаваць трэба! Я яго выратую…
— Ратуй, калі можаш, дзядзя! Ратуй, сваце! Ратуй нашых дзяцей! — малілі родныя забраных хлопцаў.
— Не вашых. Толькі Казіка ратаваць трэба. Вашым нічога не будзе. Я Казіка выратую! Дапамажыце мне толькі сабрацца. Алесь! Ляці на гумно па Гнядка! Марылька, боты! Жыва!
КНІГІ ОНЛАЙН
