Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
У адказ забэкалі авечкі і запяялі пеўні.
Дзеці, якія назіралі за імі з бярэзніку, выбухнулі смехам. Косцік з Карусяй таксама не вытрымалі.
— Без шутачак у радах! — злаваўся Ясь. — Смірна! Раз, два, тры! Раз, два, тры! Пой!
Яму зноў адказаў хор звярыных і птушыных галасоў, у якіх ужо былі і посвіст салаўя, і ржанне коней, і рыканне валоў.
Дзеці падалі ад смеху, збягаліся з усіх бакоў.
— Яны бунтуюць? Дрэнна будзе… — казала Каруся, уся калоцячыся.
— Чаго ты баішся, ваяка?
Яны саскочылі з купы бэлек і пайшлі па загуменнай дарозе разам з рэштай людзей, які назіралі за практыкаваннямі рэкрутаў за крайняй сядзібай Балашэвічаў, адкуль адкрываўся найлепшы від на поле.
Ясь злаваўся.
— Я вас навучу кпіць! Да змроку бегаць будзеце! Разумееце?! Смірна! Раз, два, тры! Раз, два, тры! Во ку, во куз-ні-цэ! Во ку, во куз-ні-цэ! — зацягнуў ён сам.
У шэрагах хвіліну-дзве трывала маўчанне, а потым адразу з сарака чатырох грудзей грымнула:
Наперад, смалярскае войска,
За долю ідзём ваяваць.
Ніякай уладзе савецкай
Наш ход не спыніць, не стрымаць.
Ясь на хвіліну застыў, не верачы вушам. А потым выцягнуў рэвальвер, забег наперад і, пагражаючы ім, намагаўся спыніць свой атрад.
— Стой! — крычаў ён. — У імя савецкай улады згадваю, стой! Страляць буду!
Зброя вылецела ў яго з рукі, а за ёю паляцеў ён сам. А песня тым часам не спынялася:
Хай прыйдзецца з голаду згінуць
І ў тундрах Сібіры нам гніць,
Ды з нашае цяжкае працы
Паўстане Айчына, каб жыць.
— Бунт! — крычаў Ясь, ідучы ззаду. — Вы здраднікі! Вас контррэвалюцыянеры навучылі! Атаман навучыў! Апамятайцеся, пакуль не позна! Карацельны атрад прыйдзе і ўсіх вас схопіць, расстраляе! Смалярню спаліць! Апамятайцеся! Стой! Смірна!
Атрад маршыраваў і песня грымела няспынна. Пасля «Смалярскага войска» пачалася спецыяльна падрыхтаваная для Яся:
Ясь, бальшавіцкая морда,
Досыць ты здзекваўся з нас.
Моладзь рашуча і цвёрда
Скажа: твой скончыўся час.
Хопіць камандаваць намі,
Хопіць вадзіць нас за нос,
Без дзецюкоў з бізунамі
Самі здабудзем свой лёс.
З Польшчы чакаем Героя,
Што павядзе за сабой.
Возьмемся, братцы, за зброю,
Разам з ім пойдзем у бой!
Хай нам у лесе хавацца,
Прыйдзецца тыдзень ці год,
З ворагам будзем змагацца,
Пойдзем за Польшчу ў паход.
Нехта з шэрагу падаў каманду, і зноў заспявалі тое самае. Рэкруцкае вершаляпства, рытмічныя, простыя, зухаватыя словы, шчымлівая мелодыя мілых успамінаў пра легіёны рэхам даносіліся да вёскі, выцягвалі людзей на вуліцу, поле, стваралі добры настрой, раздзьмухвалі тугу па сваіх, заклікалі ўзляцець і адначасова абуджалі трывогу, бо легіёны былі яшчэ далёка.
— Ой, няшчасце будзе! — паўтарала Каруся, стоячы побач з Косцікам ля Балашэвічавага плота. — Ён адпомсціць табе і Казіку… Сон мне сніўся нядобры для Здановічаў…
— Не бойся, нічога не будзе, — супакойваў яе Косцік. — Вось пабачыш, нават скардзіцца не будзе. І на што яму скардзіцца? Што песеньку заспявалі? Што не хочуць займацца? У іншых вёсках даўно заняткі спынілі, і нічога ім за гэта не робяць.
— А калі ён даведаўся, што вы зімой збіраліся на паўстанне? Трэба было з ім да часу больш лагодна.
— Лагодна… Немагчыма было ўжо трываць, як ён зарываецца. Толькі нахіліся перад свалатой — адразу табе па галаве і спіне настукае. Нічога не будзе, на ўсё трэба сведкі.
V
«Не за буржуяў ідзём»
Праміналі дні і тыдні, але Ясь не ішоў у камітэт са скаргай і не прызначаў далейшых заняткаў. Першыя некалькі дзён пагражаў, палохаў, праклінаў, але ўрэшце, убачыўшы, што амаль усе бацькі асуджаюць учынак сваіх сыноў, а тыя на вочы яму не лезуць, супакоіўся.
— Гэта не малакасосы вінаватыя, — казаў ён. — Як іх буржуазныя агенты вучаць, так яны і робяць. Прыйдзе час, згадаюць Яся.
І злосць сваю ён скіраваў супраць тых «агентаў», былых доўбарцаў: зневажаў, чапляўся, прагнуў бойкі. Мацнейшых — Косціка, Боліка, Вальку, якія яму ад злосці самі маглі крыўду ўчыніць, ён толькі за вочы ганьбіў, а саміх чапляў толькі тады, калі пры ім былі ягоныя дружбакі. А слабейшым праходу не даваў. Найбольш чапляў хударлявага Казіка, якога лічыў галоўным сваім ворагам.
Хлопцы ўжо шмат разоў збіраліся ўсыпаць Ясю, але Казік заўсёды іх стрымліваў.
— Думаеце, ён разлічвае на перамогу ў бойцы? — казаў ён. — Яму толькі і трэба, каб мы яго пабілі, каб потым мець прычыну паскардзіцца. Ён ведае больш, чым нам здаецца. Трэба да часу прыціхнуць. Я не кажу, што варта прыніжацца да ліслівасці або падтакваць ягонаму трызненню, але біць яго не дазваляю і прашу наўмысна яго не раздражняць. Гаворка не толькі пра нас. Мы ў любы момант можам схавацца ў лесе. А гаспадарка, а бацькі, якіх у лес не забярэш? Праходзьце міма яго, сціскаючы зубы. Дай Божа, мо ўжо нядоўга.
Ішло лета. Жыта выкаласілася, адквітнела і налівалася Божым дарам. На яравым полі авёс, ячмень, картопля былі ўжо па калена. У агародах вырасла з валовае вока на пажытак людзям рэпа, за гумнамі ў багнавых імхах даспявалі дурніцы, на лясных пагорках — суніцы, у альховых лясках даспявалі смуроды. На лугах закалыхалася высокая густая трава, якая прасілася пад касу.
Перад Купалам, карыстаючыся цудоўным надвор’ем, яе скасілі, сабралі ў балотныя стагі, таксама скасілі і канюшыну.
Быў час гарачай работы, набліжаўся хлеб, набліжалася Польшча. Усё больш суцяшальнымі былі весткі з фронту.
У нядзелю пасля святога Пятра ў газеце выйшла паведамленне, што польскія войскі перайшлі лінію старых нямецка-рускіх акопаў і хутка прасоўваюцца наперад.
На вуліцы перад домам Кантычкі, які прынёс газету з Вончы, сабралася палова Смалярні — старыя і малады мужчыны. Некалькі разоў прачыталі гэтае радаснае паведамленне голасна для ўсіх, потым чытаў і ўглядаўся ўжо кожны асобна, урэшце пачалі лічыць вёрсты да Баранавіч і час, неабходны легіёнам, каб прыйсці ў Смалярню.
Неўзабаве далучыўся і Ясь. З усёй сваёй світай — Бронікам Гушчам, Паклацкім з Ямаў і Гіларам Чудным з Палянак, які восенню нават хадзіў на гасцінец пераймаць спекулянтаў, зняславіўшы гэтым усю сваю сям’ю. Улезлі нахабна ўсярэдзіну, і Ясь пачаў чапляцца:
— Што тут за радасць? Відаць, буржуазія ідзе?
— Наадварот, смуткуем, што не давядзецца доўга дома бавіцца, — адказаў Стах, ад вялікай радасці не здольны прамаўчаць.— Ты ж нас звольніў са службы ў красным войску, а тут хутка забяруць у польскае. Ужо ідуць!
— Як не верыш, то пачытай! — дадаў Карапузя, падаючы газету.
Той відавочна ведаў навіну, бо газеты ў рукі не ўзяў.
— Кароткай будзе вашая радасць, — прамовіў Ясь. — Як прыйдуць, так і пойдуць. Вось толькі расправімся з Дзянікіным і Калчаком, а тады так дамо польскай буржуазіі, аж пяткі заблішчаць! З наёмным войскам доўга не наваюеш.
— Як гэта, Пілсудскі мае наёмнае войска? — спытаў хтосьці з рэкрутаў.
— А ты думаў! Дурняў на свеце ўжо мала; за рай на тым свеце, за караля і айчыну ўжо ніхто змагацца не будзе.
— Няпраўда! — запярэчыў Стах. — Пан Пілсудскі мае такое самае войска, як меў Доўбар — дабравольнае.
— Думаеш, Доўбар не плаціў жаўнерам?
— Тады, значыць, і я за грошы ў яго служыў?! — не вытрымаў Валька.
— Калі ён табе не заплаціў, то толькі таму, што ты дурны. Я ведаю, як гэта робіцца. Буржуі, якія хочуць вярнуць паншчыну, збіраюць грошы і ўручаюць генералу. Той раздзяляе грошы паміж «узводнымі» і патрабуе сабраць людзей. Калі ўзводнаму ўдаецца знайсці дурняў, якія самаахвярна служаць за айчыну і збаўленне на тым свеце — грошы ягоныя, калі не — мусіць наняць. Так гэта робіцца, братку. Калі ты не атрымаў, то іх атрымаў за цябе твой узводны. О, ваш атаман, будзь спакойны, атрымаў.
Казік ад гневу збялеў як палатно, але ні слова не прамовіў і схаваўся за іншымі.
— Ага! Відзіця! Відзіця, як уцякае! Відзіця, як чорт праўды баіцца! — закрычаў Ясь. — А вы мне яшчэ не верыце. Хай я сабе не гаспадар, хай, як вы кажаце, на маім лузе растуць каноплі, у хітрыках і буржуйскіх штучках, у палітыцы я разбіраюся і заўсёды кажу праўду. Глядзіце! Я казаў, што доўбарцаў раззброяць, — раззброілі. Казаў, што ў Нямеччыне выбухне рэвалюцыя і добра іх патрэпле, — патрапала. Цяпер кажу, што трыумф «грамаатвода Пілсудскага» і ягоных наёмнікаў хвілінны — значыць, так і будзе. Да вас, моладзь, звяртаюся: не слухайце атамана і ўсіх ягоных платных буржуйскіх агентаў і не чакайце легіёнаў, бо шкадаваць будзеце! Едзінственная парція сялянска-рабочая — гэта камунізм, едзінственнай дзяржавай будзе Руская, Савецкая, Федзераціўная, Сацыялісцічаская Рэспубліка. Пралетарыяў ніхто не пераможа! Вы кажаце, што ўжо ідуць легіёны? Добра, хай ідуць. Хай возьмуць Мінск, Бабруйск, нават Магілёў, але як толькі пралетарыі расправяцца з унутранай буржуазіяй, такога лупака легіёнам дадуць, што тыя ўцякаць будуць і ні капітал ім не дапаможа, ні ксяндзы, ні біскупы, ні Папа Рымскі, ні нават сам Пан Езус і Маці Найсвяцейшая, каб яе…
— Я цябе напалам разарву! — крыкну Пятроўскі, кідаючыся ўсярэдзіну.
Але Косцік, які відавочна чакаў чагосьці такога і таму стаяў побач, схапіў яго за руку.
— Дзядзька дарагі! Стрымайся! Толькі хвілінку! — маліў ён, трымаючы Мечыка.
— З мяне досыць! Пусці мяне!
Ясь азірнуўся на сябрукоў, але не адхіснуўся.
Тады з натоўпу выйшаў Казік і стаў перад Ясем. Усе стаілі дыханне: ціша зрабілася, як у касцёле падчас паднясення.
— Ты насамрэч верыш у свае словы пра нашыя імкненні і службу ці толькі так кажаш для прычэпкі? — спытаў Казік.
— А ты можаш запярэчыць? Хіба я Балашэвічаў Дукс, каб брахаць без прычыны?
— Тады я павінен табе сказаць, што ты памыляешся. Мы ідзём не за буржуяў, а за шчасце сваё і людзей. За свабоду, за ўсю Польшчу — вялікую, народную і справядлівую. Не за грошы, не за ўзнагароду ў небе, але з суму па ёй, за ідэал наш, якому самохаць служым.
— За шчасце народа… Мы разбіраемся, братку, у ваўках і авечых скурах. Разбіраемся. У акопах, бывала, прыйдзе такі абаронца, балбоча. Хваліць сваю партыю, абяцае рабочым з сялянамі залатыя горы, але раздзень яго — акажацца, што гэта наёмны буржуйскі агент. Калі ты кажаш, што ідзеш за шчасце народа, то чаму ты не з камуністычнай рабочай партыяй? Чаму не трымаешся з народам? Га?
— Во-во! Чаму не дзержышся з людам?! — падтаквалі Чудны з Паклацкім, як звычайна, па-беларуску.
КНІГІ ОНЛАЙН
