Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
Потым ён падняўся і давай усім у ногі падаць, рукі цалаваць і прабачэння прасіць.
— Мы ўсе ад расчуленасці і радасці, не вытрымаўшы, расплакаліся, — казалі Ладаны. — Хацелі па людзей ляцець, каб былі сведкамі гэтага пакаяння, але ён нас стрымаў. Не словамі, кажа, хачу я прабачэння прасіць, а справаю. Пайду насустрач палякам, прабяруся праз лінію фронту і дабравольцам уступлю ў легіёны. Вярнуся толькі пасля выслугі. Цяпер ніхто майму пакаянню не паверыць, дый не маю я адвагі людзям у вочы глядзець.
Сабраўся адразу, узяў ад Зосі ў памятку медальёнчык з Маткай Боскай, папрасіў бацькоўскага блаславення і пайшоў.
— Прабачце і вы яму, — казалі Ладаны, расказваючы гэта. — Бо шкада хлопца.
А хто ж яму не хацеў пасля такога пакаяння прабачыць? Яны ўзрушана, з плачам расказвалі, а людзі плакалі, слухаючы.
Кантычка, дзядзька Яся, рыдаў як баба.
— Пляменнічак мой залаты! Хлопчык дарагі! — божкаў ён. — Калі б ты гару залатую мне насыпаў, то такой радасці я не адчуў бы, як ад твайго навяртання. Я ж цябе расцалую, калі вернешся, я ж цябе размілую! Я ведаў, што ён урэшце навернецца… У нашай сям’і няма шэльмаў… Гэта рэвалюцыя яго сапсавала. А з дзяцінства ён прыстойным хлопцам быў.
Цалюткі ранак, пакуль людзі на луг не павыходзілі, Кантычка па засценку хадзіў, расказваў пра навяртанне пляменніка, змяншаў ягоныя правіны і плакаў. Калі трапляўся хто-небудзь, хто сумняваўся ў шчырасці гэтага навяртання, ён граміў таго, сябелюбам называў і злаваўся.
Ясю прабачалі ад усёй душы і старыя, і маладыя. Толькі некаторыя з малодшых рэкрутаў адчувалі пэўную непрыязь і зайздрасць да яго выправы ў легіёны. Яны пачуваліся так, быццам ім хтось у душу напляваў.
«Ён гатовы дайсці, прабрацца, уступіць, і пакуль мы тут чакаем, да крыжоў і медалёў даслужыцца, — думалі яны. — Ён — бальшавік, камуняка, кат, юда, здраднік?! Ён, які нам камунізм упайваў і супраць Польшчы пад’юджваў?.. І будзе яшчэ потым сябе выстаўляць…»
Не адзін з іх хацеў кінуць касу і пайсці змагацца, апераджаючы Яся.
Ніхто нават не задумаўся, з чаго раптам гэткі злодзей так раптоўна навярнуўся. Гэта б дапамагло ўнікнуць небяспекі.
А небяспека сапраўды была вялікая, і смалерчукі яе ўсведамлялі. Адначасова з адступленнем бальшавікоў перад польскім войскам у тылах узмацніліся ліквідацыя «белых» і вылоўліванне рэкрутаў. З уцёкаў Яся пакеплівалі толькі, каб падтрымаць свой дух і спакой баб, бо калі хто думаў пра тое, што пагражае Смалярні, па ягонай скуры беглі дрыжыкі. Дзе яшчэ было столькі легіянераў і рэкрутаў, як у Смалярні? Што іх чакала ад бальшавікоў за леташні збройны збор у лесе, пра які Ясь ужо ведаў? Ягоная чатырохдзённая адсутнасць прымушала чакаць найгоршага.
Цэлы дзень яго справа не сыходзіла з вуснаў і не знікала з думак. Над ёю разважалі і дзівіліся мудрасці Божай і нязведаным справам Яго: заўсёды Ён рабіў тое, чаго не чакалі людзі. Калі чалавек у бядзе чакае паляпшэння, Бог заўсёды горшую бяду яму пасылае, а калі той, зламаны працяглымі няўдачамі, ужо не бачыць для сябе выхаду ці ратунку, то неспадзявана атрымлівае дапамогу. Што богабаязныя ад маладосці ў канцы жыцця грэшнікамі робяцца, а грэшнікі — святымі.
Хлопцы касілі, а косы ў іх з рук валіліся, трава з-пад іх выслізгвала. Яны думалі толькі пра Яся і пра вайну. Ім здавалася, што апошнім часам на фронце адбыліся важныя змены не на карысць бальшавікоў, калі яны хаваюць гэта ад людзей. Прапаноўвалася за агульны кошт адправіць пару хлопцаў за Бярэзіну на выведку.
Але вечарам дайшлі свежыя весткі з поля бою. Прынеслі іх старцы-жабракі, якія прыцягнуліся ў змроку. Іх было двое: мужчына і жанчына. Ён — высокі, плячысты, жахліва зарослы, з кароткай ссохлай левай нагой, з кульбамі і дзвюма торбамі, што крыжам віселі на плячах, і тарбанам на спіне; яна — нізкая, схіленая, гарбатая, аднавокая, з кіем у руках і невялікім вузельчыкам на гарбе. Яны ішлі з падворка на падворак, уставалі пад акном, абапіраючыся на плот кветніка, на прызбу або на ганак, і, падыгрываючы сабе на тарбане, прыгожа спявалі «Лазара».
Смалерчукі адорвалі іх ад усяго сэрца, бо такіх старцаў, што не просяць проста так, вельмі любілі. Нават як хлеба не было, для добрых старцаў заўсёды штосьці знаходзілася: адзін яйка выносіў, другі — старую медную капейку, іншыя — кавалак палатна, палоску льну, а некаторыя частавалі ягадамі і малаком.
Асаблівая музыка, якую тут рэдка чулі, і жаласная мелодыя песні збіралі падлеткаў. А за малымі і вялікія падцягваліся, бо дзед быў надзвычай балбатлівы і ветлівы: дзякаваў, зычыў, расказваў і распытваў.
— Тут адны польскія? — спытаў ён у Кантычкі, адспяваўшы «Лазара».
— Адны, ага, — адказаў Кантычка.
— Бачыш! А ты казала, што мішаныя! — заўважаў стары. — Мая старая такжа палячка, — казаў ён зноў Кантычку.
— А адкуль? Адкуль вы?
— Я родам з Бялыніч, а яна — з Блоні.
— З Блоні? Можа, той, што каля Пухавіч?
— Во-во. Той самай.
— Можа, і цяпер з Блоні ідзяце?
— З Блоні, з Блоні. На польскага Пятра выйшлі з яе.
— На Пятра... выйшлі адтуль?!
— На польскага Пятра, — паўтарыў той. — Спешна ідзём, бо хочам на рускае Купалле ў Бялынічы трапіць.
Яны маглі за гэты час прайсці такую адлегласць, бо дзед, хоць і на кульбах, хадзіў хутка.
Хлопцы абступілі прыбыша з такой далёкай заходняй мясцовасці і давай яго распытваць:
— І што чуваць у тым баку?
— Ой, чуваць, дзеткі, чуваць!
— Б’юцца там?
— Ой, б’юцца, б’юцца!
— А ці далёка ад Блоні бітвы?
— Як мы выходзілі, было чуць гарматы, быццам страляюць у Вончы.
— Ну, а хто там каго перамагае, не чулі? Кажыце, але толькі праўду!
— Хрыстос, дзеткі, з палякамі: б’юць недавяркаў — толькі пыл ляціць. Яўна Бог легіёнам дапамагае: паказвае, дзе недавярак хаваецца, дзе трэба страляць, паказвае дарогі, як абкружыць, а часам нават і сам страляе.
— Ты што, перад дзецьмі стаіш, што нам казачкі баеш? — запратэставаў Стах.
— Як вы не разумееце, то можна вас і дзецьмі назваць. Праз верных людзей дапамагае. Праз хрысціянаў польскіх і рускіх паказвае дарогі, паказвае бальшавіцкія лагеры, і хрысціяне ў некаторых вёсках бяруць стрэльбы і страляюць з лесу.
— А бальшавікі людзям не помсцяць?
— Хе! Яны храбрыя, калі іх баяцца, а калі вёска возьме стрэльбы і ўзбунтуецца, то ўцякаюць. Няма ў іх ні дысцыпліны ніякай, ні ладу.
— Эх, і мы ім задамо! Хай толькі хутчэй сюды падыдуць! — крычалі рэкруты, нецярпліва прытупваючы, быццам маладыя стаенныя жарэбчыкі.
— Знойдзецца і ў нас каму і з чаго страляць, — вылез Карапузя.
— І такія знойдуцца, што ўжо спрабавалі бальшавіцкай юшкі, — дадаў Лапаносы.
Стах падміргнуў абодвум, каб перад незнаёмым старцам языкоў не распускалі, і пачаў яго дапытваць.
— Вы чулі толькі гарматныя стрэлы, а кажаце так, быццам самі ваявалі. Як вы можаце расказваць пра бойкі, раз іх не бачылі?
— Гм, не бачылі. Чуткі, дзеткі, ходзяць між людзей хутчэй, чым яны самі. Скачуць яны хутчэй, чым конь, як птушкі, ляцяць над вёскамі, палямі і лясамі. А хто можа ведаць лепш ад яўрэя і старца? Га? Я на ўласныя вочы той вайны не бачыў, але размаўляў з людзьмі, якія яе не толькі бачылі, але і размаўлялі з польскімі легіянерамі і ахвіцэрамі. Яны казалі, што ў легіёнаў такая моц і яны такія храбрыя, што не стрымае іх нават сам Кітай з японцам. Ідуць, гоняць недавяркаў і будуць ісці да самага Магілёва, бо польская дзяржава будзець да Дняпра, а можа, і яшчэ далей. Вот што! Не далей за тыдзень і ў вас будуць!
Не ведалі як адарыць, як аддзячыць вестунам такіх прыемных навінаў. Гаспадыні ледзь не сілай цягнулі старцаў кожная да сябе на начлег. Але дзед начаваць у Смалярні зусім не планаваў.
— Не можам, маладзічкі, не можам, — адмаўляўся ён. — Да Бялыніч нам спешна, а па-другое, старэнькая мая ноччу трывалейшая. Трэба трапіць у Бялынічы на Купалле, бо хрост дужы будзіць. Свяшчэннікаў дужа з’едзецца, манахаў і, можа, сам архіярэй. І яшчэ я ў той самы дзень на Купалле перад цудатворнай іконай мушу скласці ахвяры, якія мне даравалі маткі на ахрану жыцця сваіх сыноў у гэтыя неспакойныя часы.
— І ахвяры несяце? — падхапіла Здановічыха, якая ўважліва да ўсяго прыслухвалася.
— А нясём, нясём. Памоцная ёсць Бялыніцкая ікона.
— Ведаем, што памоцная, ведаем, — пачуліся галасы.
— А можа, і за майго сына ахвяру ўзялі б? — прапанавала Здановічыха.
— Вазьму, чаму не. Давайце.
Яна збегала ў хату і праз пару хвілінаў вярнулася з дванаццацінітовым абрусам, тым, што яны з Карусяй узімку ткалі.
— Пакладзіце перад цудатворным абразом за майго сына, — сказала, уручаючы, яна. — А калі будзеце вяртацца, зайдзіце, то я вас асобна за вашую працу ўзнагароджу.
— А як жа ж клікаць вашага сынка? Бо, складаючы ахвяру, трэба па імені згадваць.
— Казік. Казімірам ён называецца.
— А каторы ваш? Калі мы былі ў вас, жаднага хлопца не бачылі.
— А вось той, што каля плота без шапкі стаіць, — паказала яна.
— Ах, той! Але ж надта мізэрны, — заўважыў ён, доўга ўглядаючыся ў Казіка. — Я папрашу яшчэ, штоб яму Бог здароўе паправіў.
— Папрасіце, старча, папрасіце.
За ёй, першай, і Балашэвічыха прынесла ахвяру за свайго Стаха, паказаўшы на яго старцу і наракаючы на адданасць сына справе свабоды, ад чаго яна надта пераймаецца. Потым яшчэ тое самае зрабілі маці Валькі, Аленская і Сцяпурава. Так бы з усяго засценка кожная, што сына мае, ахвяру прынесла, калі б не стрымалі баб разумныя гаспадары, кажучы, што падмане дзед, бо ні палатна таго ў Бялынічы не занясе, ні імёнаў, за каго браў, не запомніць.
— Прадасць, — казалі яны, — у суседняй вёсцы прап’е, а вы будзеце думаць, што на алтар паклалі.
Старцы скончылі жабрачыць у засценку і ліпавай ночкай — цёплай, кароткай, светлай — пацягнуліся ў бок Убярэзя.
VII
Герой
Як у чацвер Ясева навяртанне, так у наступны дзень ні ў кога з галавы не выходзілі весткі, прынесеныя старцамі. Смалерчукі думкамі ляцелі адсюль далёка, у ваколіцы Мінска, дзе, паводле аповедаў дзеда, пыл і дым з бальшавікоў ляцеў, ішлі смалерчукі з легіёнамі пераможным маршам на Бярэзіну, Друю і Днепр. Некаторыя так глыбока заляталі ў аблокі, што забывалі на хвіліну, што жывуць яшчэ пад панаваннем бальшавікоў. Ім здавалася, што яны ўжо ва ўваскрэслай, шырокай аж да Дняпра, магутнай і шчаслівай Польшчы.
КНІГІ ОНЛАЙН
