Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
Раз ён жыццё пражыў узорнае і пабожнае, а памёр як пакутнік, то ніхто не запярэчыць, што ён святы. Казіміру! Каралевіч смалярскі! — звярнуўся ён да труны. — Ты паслужыў людзям, напрацаваўся за свой век, нацярпеўся ўчора болю, але цяпер табе добра. Цяпер ты шчаслівы. Бог табе вызначыў годнае месца побач са святымі ў небе, і сярод нас ты зоймеш першае месца. Пакуль мы хаваем цябе там, дзе мне, подламу, прызначана было. Але гэта толькі часова. Тваё месца — побач са святой памяці канонікам у сутарэннях бабруйскага касцёла, куды мы цябе, як толькі прыйдуць легіёны, перавязём з вялікім картэжам. Тут, на гэтым месцы, ляжа Караль, там — маці твая, а з іншага боку — вашыя сваякі. З гэтага моманту вы найважнейшыя ў Смалярні.
А Ладаны, з роду якіх выйшаў твой забойца, юда, здраднік, антыхрыст, які душу д’яблу прадаў, хітрасці ад яго навучыўся, нас падмануў, братнюю кроў і слёзы праліў, лягуць радочкам вунь там, пад плотам. Мяне, я вас прашу, — звярнуўся ён да людзей, — пахавайце ў самым куце побач з Сыцькам-самазабойцам, бо я самы вінаваты. Вось Мечыслаў, Ян і Гілар адчувалі ў яго навяртанні падступства, а я бажыўся, прысягаў і ручаўся за яго, падлюгу. Мы… ю-ды… здрад-ні-кі… шур-кі пар-шы-выя! — заскуголіў ён, жаласна ўсхліпваючы.
Ад такога вялікага адчаю старога ўзрушанасць ахапіла людзей, і плач панёсся ва ўсім натоўпе.
Наперад выйшаў Стах, паставіў услон, на які ўскочыла Вікця, ягоная сямігадовая сястрычка. У чырвоных боціках з гузікамі, у белай у чорныя гарохі сукенцы, з бела-чырвонай стужачкай на галаве, з чорнай жалобнай вакол пояса. Русявая, цемнавокая, зграбная, жвавая, мілая. Ад людскога плачу і цікавасці натоўпу тварык яе і вочкі змяняліся, як сонейка ў дзень, калі ў небе хутка пралятаюць кучаравыя аблокі: то загараліся светлай радасцю, то пакрываліся ценем смутку.
Яе любілі і ёю захапляліся ўсе смалерчукі за смеласць, фенаменальную памяць і артыстызм у дэкламаванні вершаў, пераважна твораў брата, якіх яна ведала на памяць незлічоную колькасць. Гэта былі няважныя вершы самавука, у параўнанні з дасканаласцю сучаснай паэзіі іх можна было смела назваць нягеглымі, але прамоўленыя вуснамі анёла ў асобе Вікці для смалярскага люду, душу якога аўтар ведаў наскрозь і для якога гэтую паэзію ствараў, мелі сваю вялікую вартасць і сілу.
Вікця ўскочыла на ўслон, скінула з плячэй матчыну хустку і, павёўшы ручкаю, мілым аксамітным галаском прамовіла:
— Не плачце, людцы добрыя! Суцішцеся!
Калі б самы паважны гаспадар, калі б нават Караль ці Пятроўскі заплаканых баб да спакою заклікаў, ён не сцішыў бы іх так, як гэтае сямігадовае дзіцятка. Нават не ўсхліпнуў ніхто, нават не кашлянуў — такая цішыня на могілках запанавала.
Вікця трыумфальным позіркам абвяла супакоены натоўп, сабралася з духам і пачала:
Калісьці дзяды нашы следам
Пайшлі за заходнім суседам —
Адрынулі чары паганства
І прынялі хрысціянства.
Славянскіх плямёнаў нямала,
Падобных душою і мовай,
З’яднаў быў пад Боскай аховай
Кароль наш — і Польшча паўстала.
Найлепшая ў свеце краіна,
Да дочкі ласкавая й сына,
Лягла ад карпацкіх гораў
Ажно да Балтыйскага мора.
Ад Лабы, лужыцкай вадзіцы —
Да Быхава, Шклова, Рэчыцы,
Да самога Дняпра ўзбярэжжа
Харобры давёў свае межы.
Эх! Былі залатыя часіны,
Пра лепшыя й марыць не трэба!
Было і зямлі, і хлеба,
І брацці браццяў любілі.
Ды дзеці Харобрага потым
Падвялі айца-патрыёта,
Не ўтрымалі ў адзінстве краю,
І ворагаў лютая зграя
Разарвала Польшчу на часткі,
То быў першы перыяд — цяжкі,
Слязьмі ён сплываў і крывёю.
Мы ж той бяспраўнай парою
Гвалту і братніх налётаў
У перыяд няміласці Божай
Тут над Бярэзінай гожай
У столькіх былі пераплётах,
Што й памяць усе не ўтрымала.
Спярша рускія феадалы
Сюды-туды нас цягалі,
Пасля маскалі прыджгалі,
Насадзілі злачынную ўладу.
Пасля татараў грамады
Прыскакалі з усходу.
Многа народу
Пасеклі яны пад корань.
А потым новае гора —
Улада паганцаў-ліцвінаў.
А былі ж мы й нічыйнай краінай.
Але вось ужо князю Ягайлу
Каралева Ядвіга прад алтаром прысягала,
Што іх шлюб стане хростам для Жмудзі,
А мы — знову з Польшчаю будзем.
І забылі мы слёзы і беды старыя,
Пачаўся другі перыяд,
Перыяд свабоды і дабрабыту,
Польскай магутнасці піку,
Палётаў арлінае высаты,
Бляску, славы — век залаты.
Папялішчы тушылі, высякалі бары,
Ставілі вёскі, храмы, двары,
Замкі і абаронныя вежы.
А выгодаў было — без межаў.
Пачуваліся ўсе на свабодзе:
У горадзе, у гародзе,
У працы, у мове, у веры.
Зярна пад самыя дзверы
Селянін насыпаў у адрыны,
Купцы — па гасцінцы няспынна.
Усім быў занятак — рамесніку,
Лесніку, рыбаку і калесніку.
Працу, свабоду, даброты ўсе людзі мелі,
Якія толькі хацелі.
Ва ўсёй Рэчы Паспалітае
Жылі-пажывалі багата.
А над імі — Арол крылаты
На штандары побач з Пагоняй
Пасміхаўся. Усе нас паважалі.
Так міналі стагоддзі ў славе,
Магутнасці і шацунку.
Ды магнат не ведаў ушчунку,
Айчыну і Волю зняважыў,
Штандар наш зламаў і спляжыў,
Піў, гуляў, сваволіў, мантачыў.
Селяніну ж ён як аддзячыў?
Не надаў жаданае волі,
А працы даў яшчэ болей,
Каб той свету зусім не бачыў.
Караля не слухаў і людскага плачу
І далей Айчыну мантачыў.
Айчына кволая стала,
Зусім на калені ўпала.
Вораг наш, за кустом схаваны,
Падскочыў, надзеў кайданы.
З усіх сілаў потым Святая Маці
Намагалася тыя путы парваці,
Але сілаў зусім ёй ужо не ставала —
Не парвала.
Зноў настаў час няволі пракляты —
Абцугі маскоўскага ката.
І прыгонная залежнасць ад пана
У Маскве была воляй названа.
Загадалі шчэ лепей прыціснуць,
Каб не мог чалавек нават піскнуць.
Касцёлы забралі, нібы за часамі
Паганскімі, а народ бізунамі
У цэрквы загналі, перахрысцілі,
Малітвы ўсе перакруцілі
Сваёй мовай, абрады касцельныя
Падмянілі шатаны пякельныя!
Бунтаваў хто — таго цар-падліна
Вешаў ці да Сахаліна
Высылаў, на такі мароз люты,
Што смерць і пакуты.
Але брацці!
Не для таго Бог жыццё даў Польшчы,
Каб яе назаўсёды страціць.
Усе гэтыя казні, ссылкі —
За айцоў расплата памылкі.
Песняры нашы ў шчырых вершах
І душы герояў паўстання,
У бітвах палеглых, царом павешаных,
Зніклых у сібірскім выгнанні,
Што сняцца нам напрадвесні,
Прарочаць, што Польшча ўваскрэсне,
Ад Дняпра да Лабы адзінай.
Надыдзе палёгкі гадзіна!
Настала паўза. Вакол стаяла абсалютная ціша. Але нядоўга. Праз хвіліну з усходу падзьмуў ветрык і панёс па полі шэпт каласоў — лагодны, суцяшальны, салодкі, як песня, якую напявае матуля, закалыхваючы дзіця. На пагосце зашамацелі дрэвы, на магілах і верасовішчах заіграла на лісці сонца. Адразу і пушча азвалася магутным старэчым голасам: здавалася, што старыя шматвяковыя дрэвы пачалі з маладым пакаленнем спрэчку пра расказаную Вікцяй гісторыю гэтай зямлі. А чаму не — пражыўшы столькі стагоддзяў, яны маглі шмат ведаць…
Вікця адпачыла пару хвілінаў, азірнулася на брата, засяродзілася, заплюшчыўшы вочы, і зашчабятала далей:
У вечар дажджысты, шары,
Калі разыходзяцца хмары,
Сонца пакажа праменьчык
Праз хмараў прагал, і агеньчык
Ягоны зямлю сагравае,
І цень ад яго адступае.
Ды часам, бывае, і сонца грэе,
А побач ліе як з балеі
З маленькай, здавалася б, хмаркі.
Ці згасіць праменьчык яркі
Тым ценем — ды ён побач ззяе,
З цёмных нябёс нам міргае.
І гэты праменьчык — нагода
Сказаць: хутка будзе пагода.
У сённяшняй завірусе,
Што топіць наш край у скрусе,
Рэкі крыві пралівае,
Такі ж праменьчык бывае.
Калі бліскаюць бліскавіцы,
Крывавая зліва бруіцца,
Праменьчык зямлю асвеціць —
І зробіцца лепей на свеце.
Праменьчык той пахвалёны —
Тое Польскія Легіёны,
Якія звястуюць свабоду.
Калі было цёмна народу,
Доўбар рассунуў хмары
І сонцам заліў нашы мары.
Ды нядоўга святлом нас бавіў —
Пайшоў неўзабаве.
Браты, дзе Свіслач і Друя,
Бярэзіна дзе віруе,
Скажыце мне шчыра ў вочы:
Хіба ж пасярод цёмнай ночы,
Калі ціснуў вораг пракляты
І Доўбаравы Арляняты
Васямнаццатай мінулай вясною
Прыляцелі пушчай лясною —
Ці ж не мелі тады вы ўцеху,
Шмат песняў, радасці, смеху?
І мы, і нашыя мальцы
Таксама не пханыя пальцам:
Як рухнулі краты царызму,
У багнішча камунізму
Амаль ніхто не падаўся,
Спакусе такой не паддаўся.
А насупраць — у Корпусе Польскім
Ваявалі амаль усе вёскі.
Да свабоды роднай зямліцы
Кожны хацеў спрычыніцца.
Трывалі цяжар і нягоды,
Няпростыя мелі паходы,
Радасна ў бой рыналі
І з гонарам паміралі,
Каб на небе за Польшчу маліцца.
Хвала надбярэзінскім рыцарам!
Ты — першы з тых рыцараў, братка!
З арлом твая канфедэратка
Два гады неразлучна з табою
Вандравала ад бою да бою.
Ты й іншых на бой падахвочваў,
І адвагай гарэлі вочы!
І ўчора, як напалі паскуды,
Ты сказаў: я ўтойваць не буду,
Што польскім быў легіянерам,
Меў свабоду Польшчы намерам.
А вы... Аддалі вы здзеку
Ўсё, што польскім было спрадвеку!
Мы ўсё вернем сабе, калі прыйдзе пара.
Ну а зараз — прэч са двара!
А яны злачынна цябе захапілі
І падступна, гады, забілі!
Казік! Ісцінны ляху!
За тое ты трапіў на плаху,
Што леты і зімы
Біўся за вызваленне радзімы,
Кажучы: верыць належыць:
Па Дняпро будуць польскія межы!
Ты памёр — але будзе дзяржава!
Памяці тваёй — слава!
І ўсе мы, хто плача над сконам
Тваім, пэўныя: легіёны
Па Дняпры правядуць нашы межы.
Мы верым, як і належыць.
Мы верым: нядоўга тут хмара начуе,
І Бог нас нарэшце пачуе,
І ўзыдзе свабоды сонца
І будзе свяціць бясконца
Над Свіслацкім замкам вячыстым
І Бярэзінай урачыстай,
Што муры яго абмывае
І ў Дняпро паволі сплывае,
Шэпчучы скаргі народу,
Што ніяк ён не знойдзе свабоду.
На Быхава старога цвярдыню,
Якое ніхто не зрыне.
На падслуцкае ўрадлівае поле,
Такое ж, як на Падоллі,
На крэпасці бабруйскай таполі,
На вежы касцёла,
На гарады і сёлы,
На клін польскі й касцёл у Шацілках,
Там, дзе Дняпро і Бярэзіна вілкай
Зліваюцца ў адно цэлае.
На Рыні польскае кола смелае,
На гасцінец бабруйскі, на пушчанскія ловы,
На муры Магілёва,
На царкву ў Бялынічах, чый цудоўны
Мы шануем абраз, усё роўна
Як веры грэцкае людзі.
Бо калі Пан Бог яго лічыць святым,
То і мы так лічыць будзем.
На лясы, на лугі, на бары,
На вёскі, засценкі і хутары,
КНІГІ ОНЛАЙН
