Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— У мяне яна таксама будзе мець княскія выгоды.
Стах са шкадаваннем пакруціў галавой:
— Пакуль ты чагосьці даб’ешся, братка, то пасівееш. Дзяўчына ўжо даспела і дзесяць гадоў тваіх выгодаў чакаць не будзе. Што ў лес з табой не пойдзе, гэта я табе гарантую. Ай-я-яй, які ты наіўны! Бог сведка, дзіўлюся я, што табе далі ўланскія нашыўкі.
Ён добрую хвіліну глядзеў на хістанне лесу, якое ўсё ўзмацнялася, а потым сказаў:
— Ведаеш, браце, і мне падабаецца гэтае калыханне. Быццам жыта ў вялікім полі перад навальніцай з градам бушуе, быццам вялізная вада кіпіць. Дрэвы, здаецца, гавораць па-чалавечы і, кланяючыся, перадаюць адно аднаму нейкую вельмі важную і страшна пільную думку. Праўда?
Косцік нічога не адказаў. Стах агледзеўся — сябра не было. Зірнуў уніз — таксама няма. Ён адразу злез з дрэва і знайшоў Косціка за некалькі дзясяткаў крокаў ад яліны пад кустом. Той ляжаў скурчыўшыся і ўсхліпваў.
— Косцік! Брацік! — закрычаў Стах. — Што з табой? Што сталася?
— Нешта страшна сумна мне зрабілася, — адказаў той, яшчэ раз усхліпнуўшы.
— Ну вось, то весяліўся і спяваў, а то страшна сумна. Што такое, братку?
— Адчуваю, што адбяруць яе ў мяне жлабы. Не мая яна, я ўжо адчуваю гэта.
— Адчуваеш… Гэта ты баішся, а не адчуваеш. Бачу, што ты блізка да сэрца ўзяў маю балбатню. А я жартам казаў.
— Казаў жартам, але праўду. Пакуль я чагосьці даб’юся, пасівею.
— А я дзе буду? На мяне ты разлічваеш? Я табе, братка, дапамагу. Вось убачыш. Калі Польшча ўся не ўздымецца і маскалі пасля гэтай куламесы ўвядуць на нашых землях старыя парадкі, тады я паеду да дзядзькаў і праз пару месяцаў дашлю табе дзве шыфкарты. Захоча з табой паехаць у Амерыку — і добра, не захоча — буду табе прысылаць раз на месяц сто даляраў, каб ты заклаў сабе гаспадарку. За два гады ў цябе будзе такі хутар, што людзі пазайздросцяць.
— А калі бальшавікі назаўсёды застануцца, тады што?
— Калі застануцца, тады і будзем пра гэта думаць. Я толькі добра ведаю, што Каруся ні за якога камуніста не пагодзіцца выйсці замуж, а да таго часу твае сапернікі страцяць за бальшавікамі ўсе свае вартасці, бо тыя іх зраўняюць з убогімі. Не бойся, Быліна твая будзе. Вось пабачыш!
Косцік схапіў сябра ў абдымкі.
— Брацік! — закрычаў ён. — Калі твае словы спраўдзяцца, то я цябе расцалую! Я табе да смерці служыць буду!
XI
Катаржнік
Без малога праз два тыдні смалярскія вязні пачалі вяртацца. Паскорыў гэта стары Пятроўскі, які адразу ж пасля аблавы, пакінуўшы сенакос, сабраў у суседніх вёсках подпісы і датуль ездзіў у воласць і павет, цягаўся ва ўстановы і да знаёмых уплывовых яўрэяў, пакуль не вызваліў суседзяў. Спачатку вярнуўся Ян Балашэвіч, за ім Васілеўскі, пасля Міхал Сцяпура і Павел Трызна. А за імі на другі дзень з’явіліся два рэкруты: Уладзь Вінярскі і Ромка Аленскі. Яны ўцяклі з Гомеля, як толькі іх уключылі ў полк. Бракавала толькі Карапузі, якога таксама чакалі з дня на дзень, бо гэта быў надзвычай жвавы хлопец, які моцна ненавідзеў бальшавікоў. Прадказвалі хуткае вяртанне Карапузі і сны Яні Сакалоўскай, ягонай абранніцы, якая колькі начэй запар сніла, што ён увесь час адыходзіць у легіёны і развітваецца з ёй, а паколькі сны збываюцца наадварот — значыць, яны сустрэнуцца. Тым часам першым вярнуўся той, каго ніхто не сніў і ніхто не чакаў.
Звычайным будзённым ранкам дзеці бавіліся ля броду, аж раптам, перапалоханыя, пабеглі да матак з крыкам, што нейкі страшны чалавек — вар’ят або катаржнік — перайшоў кладку ды ідзе ў Смалярню.
— Можа, гэта старац, а вы баіцеся? — з недаверам пыталі маткі.
— Ды не, не старац, ён увесь абарваны і размаўляе сам з сабой.
Сапраўды неўзабаве паказаўся незвычайны індывід: сам босы, адзежа ў лахманах, без шапкі, валасы расчухраныя. Ён ішоў павольна і крыху кульгаў.
Дзеці, падлеткі і жанкі, якія былі дома, пачалі збірацца ля брамы-калаўрота, прыглядацца да абадранца з вялікай цікаўнасцю, але і з немалой трывогай.
— Бяжыце па мужчын на луг, — сказала адна.
— Некаторыя ўжо дома, — паведаміла другая.
— Калаўрот зачыніце! — скамандавала трэцяя.
Нехта з падлеткаў кінуўся ў засценак у пошуку мужчын, іншыя зачынілі браму. Але тут падышоў стары Сцяпура і загадаў адчыніць назад, бо нельга нікому загароджваць дарогі.
Чалавек набліжаўся, зацікаўленасць народу расла. Ішоў ён усё павальней і балесна стагнаў. Адзежа на ім была такая парваная, што на плячах і на каленях свяцілася голае цела. Толькі твару нельга было разгледзець пад расчухранымі густымі валасамі.
Падышоўшы на нейкія дзесяць крокаў, ён спыніўся і, да вялізнага здзіўлення, па-людску ўславіў Бога:
— Пахвалёны ў хату!
— На векі вечныя, амэн, — адказала некалькі галасоў. У іншых, аднак, адказ абарваўся на сярэдзіне.
— Бабы, дык тое ж Ясь! — пазнаў Сцяпура.
— Ясь! Ясь! Казікаў забойца!.. Здраднік! Антыхрыст!.. Уцякайма! — крычалі жанкі і дзеці, панічна кідаючыся наўцёкі, як ад зачумленага. Некаторыя па дарозе жагналіся. За паўхвіліны з натоўпу ля брамы застаўся толькі Сцяпура. Ясь, уражаны, стаяў на месцы.
— Што?! Як... Дзядзька! Казіка забілі?! — пытаў ён, адкінуўшы з твару валасы.
— Ці забілі Казіка? Ах ты паршывец! — сказаў Сцяпура, дрыготкім ад нянавісці і абурэння голасам. — Не азірайцеся там, бабы, і замыкайце за сабой калаўрот, бо шатан новыя няшчасці нясе для вашых сыноў! — крыкнуў ён у бок жанчын, якія і без таго былі дужа спалоханыя.
— Божа! Што здарылася?! Кажаце, дзядзька, Казіка забілі? Я нічога не ведаю…
— Ха, нічога ён не ведае! Сама нявіннасць… Думаеш, ніхто цябе не пазнаў, калі ты пераапрануўся ў жабрачку і прывёў камісара? Шэльма! Гад падкалодны!
— Якая жабрачка?! Я нічога не ведаю. Што вы кажаце, дзядзька?! Божа! Я быў на фронце! У бальшавіцкай турме сядзеў… Ледзь не загінуў. Я ўвесь зранены і ледзь трымаюся на нагах… Што вы, дзядзька, на мяне?! Скажыце ж, як і што здарылася? Бедны Казік! — казаў ён і паволі набліжаўся.
— Не падыходзь да мяне! — крыкнуў Сцяпура. — Я хоць і стары, але так табе трэсну, што зубоў не збярэш! Глядзіце на яго, зранены! На фронце ён быў. Ах ты паршывец! Ах ты шэльма! Казіка адправіў на той свет, а цяпер зноўку з шатанскай хітрасцю прыйшоў па каго іншага! Не, не ўдасца табе ўзяць больш нікога. Досыць ужо! Вяртайся, праклятая гадзіна, адкуль прыйшоў, бо сярод нас табе няма месца!
Ён вылаяўся, адышоў на падворак і бразнуў за сабой весніцамі. Ясь застаўся на вуліцы адзін.
— Божа мой! — умольна казаў ён, уздымаючы рукі да неба. — Ты — сведка маёй невінаватасці. Ты бачыў, дзе я быў у той час. Малю цябе, пакажы на таго, хто забіў Казіка, бо на мяне, нявіннага, падаюць падазрэнні. Загінуў бедны Казік… Гады няшчасныя…
Ён стаяў нейкі час адзін, абапёршыся на частакол, стагнаў, клікаў Бога, пасля пацягнуўся вуліцай далей.
Ля ягонага двара чакаў бацька. Ён стаяў, абапёршыся на вушак весніц, хаваючы драўляны таўкач ад ступы. Здавалася, ён намагаўся не глядзець у бок сына.
— Татку! — пачаў Ясь, калі быў ужо крокаў за дзесяць. — Кажуць, што Казіка забілі і што я вінаваты ў ягонай смерці. Вы таксама так думаеце?
Стары маўчаў.
— От, якая несправядлівая напасць можа здарыцца! Як жа вы тут, татку? — схіліўся ён да бацькавай рукі.
Таўкач у руцэ ўзняўся ў паветра і амаль апусціўся на галаву сына. Але той у апошні момант адхіліў галаву, і ўдар трапіў на плячо.
— Аёй! — з болем прастагнаў Ясь. — За што, татку?
— Не ступіць твая нага на мой двор, паршывы ты вырадак! Ідзі прэч, каб цябе болей нашыя вочы не бачылі! Скула ты ў сэрцах нашых, — праклінаў стары.
— Гэта несправядліва, татку. Я невінаваты ў Казікавай смерці. Я ўвогуле толькі цяпер пра яе даведаўся. Я вяртаюся з-пад польскага фронту. Я так мучыўся, так пакутаваў…
— Хоць бы ты, шатане, дзень і ноч брахаў — ніхто ўжо табе не паверыць. І слухаць тваёй хлусні не хачу! Ідзі прэч адсюль! — Ладан зноў замахнуўся таўкачом, ступаючы наперад.
— Пайду, татку, пайду, — пакорліва прамовіў Ясь. — Не буду адбівацца і гвалтам у дом не ўвайду. Іду ўжо іншай дарогай. Пакорліва ўсё вынесу. Па волі Божай за даўнейшыя мае грахі гэтая несправядлівая на мяне напасць. Ён ведае, што робіць… Я вынесу… Пайду, хоць ад слабасці магу ўпасці на дарогу… Але хто будзе жывы — з часам дазнаецца праўду. Заставайцеся, татку, з Богам.
І паволі пайшоў у бок Убярэззя, яшчэ балесней стогнучы, чым да таго.
Апусцелая і ціхая, пакуль ён адыходзіў, вуліца, пасля таго як ён аддаліўся, зрабілася шматлюднай і шумлівай. Усё, што было ў дамах, выйшла вонкі. Гучалі праклёны, заклікі да Бога пра помсту, нараджаліся здагадкі пра новыя шальмоўскія намеры.
— Не ўдаецца аблавай і абяцанкамі, — казалі яны, — дык зноў яго шпегам адправілі! Трэба хутчэй сказаць хлопцам, каб пазашываліся далёка ў пушчы. І з жывёлай каб пастух не вяртаўся, бо застанёмся без аніводнага хваста. Ужо новае шальмоўства прыдумалі… Тады быў жабрачкай, а цяпер — параненым. А што ж вы думаеце, такі шэльма мог насамрэч сабе нейкія раны парабіць. Як захоча чаго — ужо ні на што не глядзіць. Калі ў яго сапраўды раны, хай бы яны яму да смерці не загаіліся! Каб ён шыбеніцу, а не сына майго ўбачыў! Каб ён на тым свеце па распаленым жалезе босым хадзіў, як цяпер за дзецьмі нашымі ходзіць! — пракліналі бабы.
Але апрача полымя нянавісці, праклёнаў, здагадак пра новыя Ясевы намеры пачуліся і галасы ў яго абарону.
— А можа, ён сапраўды невінаваты? — спытаў Трызна. — Я вось як думаю, то мне ўвесь час здаецца, што не мог ён быць той жабрачкай, яна ж меншая была.
— І мне здаецца, — пацвердзіў Гілар.
— Можа, ён сапраўды хацеў, як сам кажа, прабрацца праз фронт, трапіў у рукі бальшавікоў, якія яго катавалі. Можа, мы на нявіннага нападаем, а гэта вялікая крыўда, — усё часцей гучалі галасы сумнення.
Усіх прымушала задумацца здзіўленне Яся, ягоны боль і пакора, з якой ён вынес тое, што бацька яго ўдарыў і выгнаў.
Пад канец гарачых спрэчак ужо больш галасоў было ў абарону Яся, чым супраць яго. Знайшліся нават такія, што хацелі яго дагнаць, вярнуць і падрабязна пра ўсё распытаць. Аднак не зрабілі гэтага.
XII
«Угалоўнае дзела»
Увечары Генюсь Здановіч, які дапамагаў грамадскаму пастуху — цяпер была чарга Сакалоўскіх, — па сакрэце прызнаўся гаспадару, што ў багуне ў хвойніку, за папарам, бачыў Яся.
КНІГІ ОНЛАЙН
