Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
Яшчэ падумаўшы, Мечык павярнуў улева і паехаў ускрайкам лесу ў надзеі сустрэць каго-небудзь з жыхароў Студзёнкі. Час ад часу ён выязджаў на поле, спыняўся, слухаў, прыглядаўся. Але ўвесь час тыя ж грымоты, грукат, а людзі — хоць бы дзе каго ўбачыць.
Пад’ехаўшы да вёскі, ён вырашыў залезці на дрэва і звысоку агледзецца. Азіраецца ён навокал і бачыць: з краю поля стаіць магутны дуб. З подкурам і вуллямі. Да подкура акурат сукатая жардзіна прыстаўленая.
«Ну, хоць свае косці і патурбую, аднак калі ўзбяруся наверх, то ўбачу бітву», — падумаў ён.
Пад’язджае ён да дрэва, спыняецца і глядзіць угару, ці зручныя галіны. Аж нехта сядзіць на самай верхавіне. Нехта студзёнаўскі, бо ў шэрай світцы і лапцях.
— Гэй, хто там?! Злазь! — громка крыкнуў Пятроўскі.
Світка шчыльна прыціснулася да дрэва і знерухомела.
— Злазь, кажу, хто ты там, бо падстрэлю, як варону! — паўтарыў ён па-руску і грамчэй, адначасова здымаючы вінтоўку.
Гэта прынесла плён: світка з лапцямі пачала хутка спускацца. Праз пару хвілінаў перад Пятроўскім стаяў сямнаццацігадовы хлопец. Ён быў бледны як мярцвяк і дрыжаў нібы ў ліхаманцы.
— Як зваць? — пачаў дапытваць яго Пятроўскі.
— Ко-ко-ко-коля, — заікаўся той ад страху.
— Бацька?
— Ігнат.
— Маталахамі вас запісваюць?
— А, дык вы нас ведаеце, таварышч?! — узрадаваўся хлопец.
— Таварышч?! Ах ты сукін сын! Дык ты шпіён бальшавіцкі?! Дык, значыць, цябе тут бальшавікі пасадзілі, каб ты сачыў за нашымі польскімі войскамі і ім пасля даносіў! Такая ж ты птушачка!
Хлопец яшчэ больш збялеў і зняў шапку.
— Паночку! Не, паночку! Я проста так узлез. Мы ў алешніку на Жмырцы коні пасвім патаемна, каб бальшавікі ў лагер не забралі, трасца іх мацеры!
— Пабажыся!
— Ей-богу, паночку! — хлопец з усяе сілы ударыў сябе ў грудзі.
— Добра, цяпер скажы мне: што ты бачыў зверху? Але праўду кажы, бо мяне не падманеш!
— Вашыя на лузе, каля Куксяковай пуні, мост нібыта праз рэчку майструюць.
— Мост майструюць?! А чаго ж не ідуць тым, што на гасцінцы?
— А як жа ж, хіба вы не ведаеце, што бальшавікі яго сёння зранку за сабой сарвалі?
— Ведаю, чаму не. Я толькі хацеў упэўніцца, што ты праўду кажаш. Ну, а што там гарыць?
— Грамадскі склад.
— Добра. Значыць, у вёсцы ўсё яшчэ бальшавікі?
— Мусяць быць. Відаць, як яны з таго боку шныпараць па агародах, трасца іх мацеры!
— А дзе і чые гарматы стаяць, не ведаеш?
— Не ведаю, паночку.
— Ага. Скажы мне яшчэ: каторае тут Емяльянава гумно?
— А вы і Емяльяна ведаеце?
— Я ўсё ведаю. Але ты не пытай, а адказвай!
— Унь тое, другое ад буславага гнязда.
— Ага, бачу. Цяпер вазьмі каня, адвядзі яго на Жмырку і папасі там са сваімі, напаі з ракі. І сачы, каб ніводзін раменьчык з сядла не прапаў, а то будзеш галавой адказваць!
Ён паляпаў каня па шыі на развітанне і пайшоў паміж жытнёвымі снапамі ў кірунку Емяльянавай стадолы. У яго было шмат знаёмых сярод старэйшых, пра якіх ён не сумняваўся, што калі прычэпяцца бальшавікі, кепскага пра яго не скажуць, аднак Емяльяну ён давяраў найперш.
— Ах ты пастух! — бурчэў ён на хлопца, ідучы да Емяльяна. — Я ж табе дам таварышча! Дочкі сказалі, што я падобны да ўлана, а ён мяне за бальшавіка прымае. Вы толькі паглядзіце! Ну, але напужаў я яго! Бедная Проська, штаны яму не адмые.
Напаўдарозе ён азірнуўся навокал, засунуў вінтоўку ў адзін са снапоў, кінуў на яго шапку, каб пасля пазнаць, і пайшоў далей без зброі.
Чым бліжэй Мечык падыходзіў да будынкаў, тым большы яго агортваў неспакой. Бітва грымела, выла палётам куляў, трашчала стрэламі кулямётаў і вінтовак. Па стрэлах было чуваць, што бой ідзе за вёскай.
— Але ж гэтая погань доўга трымаецца! — дзівіўся ён. — І, відаць, перапраўляюцца яшчэ праз раку. Эх, калі б у якую саракоўку з таго боку трапіць! Не зналі б, куды ўцякаць.
У гумне было пуста. Мечык пайшоў далей. На двары таксама пуста. Вароты з вуліцы зачыненыя на завалу. Пайшоў у хату. Адчыніў дзверы ў сенцы — і сустрэў гаспадара.
— Ай! Пятроўскі! Братку! Як жа ж ты?! Кудой? — закрычаў той.
— Легіёны прыйшлі, братку Емяльяне!
— Ай, братку, б’юцца! Госпадзі сахрані!
— Дзе, на вуліцы?
— Напэўна… Не ведаю.
— Хіба не відаць праз вокны?
— Што мне, жыццё надаела, каб туды глядзець?! Кулямі шыбы ў вокнах выбіваюць. Мае ўсе схаваліся за дрывотняй. Я толькі крадком у камору тут вярнуўся, каб паправіць адзін схоў на ўсялякі выпадак. Калі б мы ведалі, што будзе такая бітва, то ў лес бы пайшлі. А ты сюды як трапіў?
— Праз лясы. Дапамагаць прыехаў.
— Каму дапамагаць?
— Ясна, што не бальшавікам! А ты ж бы, пэўна, хацеў ім дапамагчы?!
Емяльян махнуў рукой:
— Трэба табе гэта на старасці гадоў?
— Ну давай жа, вызірнем праз акно на вуліцу, — прасіў Пятроўскі, ідучы да дзвярэй. — А праўда ж, у цябе на гарышчы ёсць акенца на вуліцу, — згадаў ён, заўважыўшы прыстаўленую на гарышча лесвіцу. Сказаў — і тут жа пачаў па ёй караскацца.
— Пятроўскі, братку! Апамятайся, бо згінеш! — засцерагаў яго гаспадар, але ўбачыўшы, што Мечык не рэагуе, сам палез за ім.
Узлезшы, яны працерлі рукавамі закопчаныя шыбіны і вызірнулі вонкі. Бальшавікоў ажно кішэла. Яны адступалі — цяпер ужо было зразумела. На злом галавы гналі на ўсход санітарныя падводы, вазы з кулямётамі і амуніцыяй, плылі бязладныя натоўпы пяхоты. Некаторыя групы прыпыняліся між будынкамі і ўсляпую стралялі ў бок агародаў. Але атакі польскіх войскаў за будынкамі нельга было ўгледзець.
Пятроўскі з хлапечай спрытнасцю скочыў на мацаванне крокваў, зрабіў на самым версе саламянай страхі дзірку і высунуў галаву. Было добра відаць усю вёску і яе ваколіцы. Ён кінуў вачыма на вуліцу, на шэрагі будынкаў з іншага боку, прабегся па агародах, падзеленых платамі, па невялікай паласе папару і спыніў позірк удалечыні лугу, які цягнуўся ўздоўж ракі. Прыгледзеўся — і ледзь не ўскрыкнуў ад радасці. Ішла доўгачаканая Польшча.
З надрэчных хмызнякоў ракіты вырастаў густы і шырокі рассыпны строй познанцаў у канфедэратках. Ён быў на паўвярсты даўжынёй і ўсё рос, усё цягнуўся з-пад вярбы, як нітка з кудзелі. Пятроўскі падняў вочы вышэй — і за рэчкай і на пагорку ўбачыў лясок дзяржальнаў уланскіх сцягоў. Ён нібыта ўгледзеў жывых анёлкаў — такая шчырая радасць агарнула яго ад выгляду пік. Ён вярнуўся пад дах і гукнуў:
— Емяльяне! Братку! Польшча ідзе! Ей-богу, ідзе! Ужо на вашым лузе. Ідзе ўжо, ідзе! Бяжы па стрэльбы, будзем валіць тую галоту адсюль, праз акно!
— Ты чаго, Пятроўскі?! — уразіўся гаспадар. — Сам хочаш згінуць і мяне з сям’ёй загубіць? Апамятайся!
— Дурны ты, апошні ж раз на гэтую галоту глядзіш. Хутчэй ляці, а то ўся ўцячэ. Я сваю вінтоўку ў полі пакінуў, дык не час цяпер па яе бегчы.
— Братку, баюся я… Згінем…
— Крыж святога Юрыя за такую заслугу ад Польшчы атрымаеш. Войтам у гміне будзеш. Ляці, а то пачну твой комін бурыць і цэглай у іх кідаць!
Емяльян, чухаючы патыліцу, пачаў спускацца па лесвіцы, а Мечык, злезшы з крокваў, зноў угледзеўся ў акно.
Вазоў ужо не было. Цягнуліся толькі пешыя грамадкі, аднак радзей і хутчэй, чым перад гэтым. Тут і там яны спрабавалі ўварвацца на падворкі, аднак там пераважна было зачынена, і іх намаганні заставаліся безвыніковымі. Тады некаторыя, каб адпомсціць, выбівалі прыкладамі вокны. Двое спрабавалі ўвайсці на падворак Емяльяна — але дарэмна.
— І якога ліха ён зачыніўся?! — раззлаваўся Пятроўскі. — Я б іх ужо ўзяў. Ну што за тхор!
Іншыя трое спрабуюць адчыніць весніцы ў суседа. Удалося. Яны ўваходзяць адзін за адным.
Не чакаючы ні хвіліны, Пятроўскі пабег уніз. У сенцах да яго з каморы выйшаў Емяльян.
— Братку! Ніяк не магу знайсці. Напэўна, малодшы мой сын, які цяпер з коньмі ў лесе, недзе перахаваў, — апраўдваўся ён.
— Халера ясная цябе бяры, тхор ты няшчасны! Ты ж нават не шукаў! — вылаяўся Пятроўскі і выбег, ляснуўшы дзвярыма. Пераскочыў цераз паркан і апынуўся на суседнім падворку.
— Апамятайся, Пятроўскі, згінеш! — кінуў яму Емяльян яшчэ раз на асцярогу.
— Адно з двух: альбо згіну, альбо вазьму іх. Адна казлу смерць.
Ён зайшоў у сенцы, спыніўся на хвілінку, нібыта вагаючыся, потым перажагнаўся і адчыніў дзверы ў пакой.
Усе трое сядзелі за сталом і хлябталі здабыты з печкі боршч. Двое сядзелі на лаве насупраць уваходу, тварам да дзвярэй, трэці — на лаве ўздоўж сцяны. Першыя два трымалі вінтоўкі на стале, трэці — на каленях.
Пятроўскі пераступіў парог, нізка пакланіўся і павітаўся:
— Здраствуйце, дарагія таварышчы!
— Здраствуй, старык, — адказалі яны, шматзначна адзін аднаму ўсміхаючыся.
— Што ж ты нас пакінуў у хаце гаспадарнічаць? — пачаў па-руску кпіць адзін з тых, што сядзелі насупраць, упэўнены, што перад ім гаспадар дома.
— А ветчыны, старык, няма ў цябе? — спытаў той, што ля сцяны.
— Га? Што кажаце, таварыш? Я трохі недачуў, — удаваў Пятроўскі глухаватага. Лісліва схіліўшыся, дрыготкім і нясмелым крокам лядашчага старога ён набліжаўся да стала, а з-пад прыплюшчаных павек і насупленых броваў кідаў позіркі на гасцей, спрабуючы вызначыць, з каго пачаць.
— Ці няма ветчыны, пытаю?! — паўтарыў бальшавік.
— Га? Пытаеце, дзе сыны?
— Ветчыны, пытаю, глухая ты…
«Памажы мне, Божа!» — падумаў Мечык і правіцай з размаху ўдарыў бальшавіка ў вуха, аглушыў яго, не даўшы выгукнуць мацернага слова з пяці літар.
Зваліўшы гэтага, ён маланкава кінуўся да вінтовак, што ляжалі на стале. Схапіў іх так, як ляжалі — адразу абедзве, але забраць не паспеў: бальшавікі за іх таксама схапіліся.
— Не аддам, кацапы! Цяпер ужо мае будуць! — гаркнуў Мечык, заваліўшыся левым бокам на стол. Левым локцем ён моцна прыціснуў вінтоўкі, а правай рукой схапіў аднаго за чупрыну і давай ягоным лбом біць аб стол. За трэцім ударам палілася кроў, бальшавік захрыпеў і абвіс. Апошні, убачыўшы гэта, сам здаўся.
— Здаюсь, старык, здаюсь! — закрычаў ён, падымаючы рукі ўгару.
Пятроўскі кінуў пад ложак дзве вінтоўкі, трэцюю ўзяў сабе на локаць, потым зняў з гапліка ручнік, разарваў яго на палоскі, звязаў усіх пабітых, вывалак іх у цэнтр хаты, выліў ім на галаву вядро вады і ўсадзіў усіх па-кітайску.
— Вось вам, кацапы, ветчына! Ведайце Пятроўскага! — сказаў ён, давёўшы ўсё да ладу.
— І не сорамна табе, старык? — спрабаваў яго прысароміць той, які сам здаўся.
— За ложку баршчу! Такі з цябе памочнік у барацьбе пралетарыяту?
КНІГІ ОНЛАЙН
