Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— Дурань ты, гэта ўвогуле не мой боршч. Гаспадар, напэўна, недзе за дрывотняй сядзіць. Я пераапрануты польскі ўлан.
Яны з недаверам паглядзелі на яго.
Заахвочаны поспехам, Пятроўскі запрагнуў яшчэ большай здабычы. Не марнуючы часу, ён крыху адсунуў стол, прачыніў вокны з вуліцы, усеўся на лаве і пачаў чакаць.
Пасярод вуліцы самотна часаў нехта са старшынаў: у новых ботах па калена, у шырокіх галіфэ, з адзнакай на плячы і наганам у руках.
«Відаць, камісар», — падумаў Мечык і загарэўся жаданнем атрымаць яго ў свае рукі.
— Таварышч! Таварышч! Ветчына!
Той нават не азірнуўся.
Пятроўскі зарадзіў вінтоўку і стрэліў у камісара. Бальшавік зваліўся і застагнаў. Для пэўнасці Пятроўскі паслаў яшчэ адну кулю.
— Гэта за нашага Казіка! — сказаў ён.
Паглядзеў, як там ягоныя вязні, і чакаў далей.
Але безвынікова. Бальшавікі беглі пераважна па іншым баку вуліцы. Пятроўскі крычыць ім — не чуюць, хоча стрэліць — заўжды побач хата, можна забіць кагосьці з цывільных.
Ужо вуліца пусцела і Мечык губляў надзею на большую здабычу, як раптам з-за рага з’явіліся яшчэ двое.
— Таварышчы! Ветчына! Заходзьце! — крычыць ён.
— А чорт з ёй, з ветчыной, — кажуць яны. — Лепей схавай нас ад белых, старык.
— Забягайце, братцы!
Ён сустрэў іх у сенцах, раззброіў без ніякага супраціву і пасадзіў поруч з першымі.
— Мінулі ўжо вашыя часы, варвары вы гэткія! Усіх зацугляем! Адправім туды, дзе камар цяляты пасе! — задаволена бурчэў ён.
З вуліцы данёсся гучны тупат конскіх капытоў. Пятроўскі кінуўся да акна. З заходняга боку ляцеў на злом галавы, расцягнуўшыся на ўсю шырыню вуліцы, атрад уланаў. Зямля стагнала, шыбы звінелі ў вокнах — з такой сілай яны гналі. Здавалася, што калі б усе палкі пяхоты спыніліся тут, гэтая лятучая лавіна конскіх капытоў разбіла б і раструшчыла іх ушчэнт.
— Паны ўланы! — закрычаў Пятроўскі. — Ідзіце сюды! Тут гэтыя паскуднікі! Бальшавікі тут!
Некалькі чалавек з краю вуліцы, заўважыўшы, як ім махаюць рукой, азірнуліся на яго, аднак ніводзін не спыніўся. Як віхор, праляцелі яны, пакідаючы за сабой толькі сцяну пылу.
— От хлопцы! От уланы! От ваяры! Куды ж гэтым пастухам цягацца з імі! Разаб’юць іх у пух і прах, — хваліў Пятроўскі, радасна прытупваючы каля акна.
Праз момант з’явілася і пяхота з узнятымі штыхамі і адразу з двух бакоў: адны беглі шэрагамі па баках вуліцы, другія выплывалі спаміж хатаў з боку агародаў.
— Панове! Тут бальшавікі! Заходзьце! — зноў закрычаў Мечык.
Першая група з падхарунжым на чале з шэрагу, які бег па вуліцы з боку Пятроўскага, адгукнулася на вокліч і забегла ў хату.
— Рукі ўгору! — закрычаў падхарунжы з сянец, убачыўшы групку бальшавікоў.
— Панове, яны звязаныя, — папярэдзіў Пятроўскі.
— Звязаныя?! І праўда звязаныя, — здзіўлена прыгледзеўся ён. — А хто ж іх звязаў?
— Я, пане афіцэр. Я самюсенькі іх усіх раззброіў і звязаў. Каб я з гэтага месца не сышоў, калі хлушу!
— А хто ж ты такі?
— Пятроўскі са Смалярні, паляк, пане афіцэр.
— Як жа ж табе гэта ўдалося? Відаць, яны п’яныя былі або сонныя?
— Сонныя?! Хто ж бы заснуў пад такі грукат? Не сонныя.
— Дык якім жа цудам?
— Ах, пане, як я з імі біўся! Даведаўшыся, што яны тут, я такі ўваходжу і кажу: «Здавайцеся, пастухі, бо і так ужо нашыя вас акружылі, нікуды вы не сыдзеце». Я думаў, што спужаю іх. Але камісар устае і гаворыць сваім: «Узяць белага ляха і спаліць яго як салому». Дык я ім тады ў морду, у морду! Паглушыў іх па адным, раззброіў і звязаў. Глядзіце, колькі гэтай юшкі іхнай на зямлі. Шкада толькі, што камісар не даўся мне жыўцом! Ведаў, што яго чакае тое, чаго ён мне жадаў, дык як толькі зразумеў, што я перамагаю, кінуўся ўцякаць, і іншага варыянту не было, як толькі застрэліць бандыта. Глядзіце, вунь ён, расцягнуўшыся, ляжыць, — паказаў ён праз акно.
Афіцэр з жаўнерамі слухаюць, глядзяць і вушам ды вачам сваім не вераць.
— Проста не верыцца! — гаворыць падхарунжы. — Дзякую табе, гераічны памочнік, — паціскае ён руку Пятроўскаму. — Польшча пра такіх ніколі не забудзе. А больш іх няма ў вёсцы?
— Не ведаю, пане. Амаль за гадзіну да вас пачалі адыходзіць з вёскі. Можа, дзе і схаваліся, не буду сцвярджаць.
— Петрык! Антак! Фердак! — звярнуўся падхарунжы да сваіх падначаленых. — Застаньцеся і забярыце іх! Астатнія за мной!
— Як не хлусіш, стары, — звярнуўся той, каго назвалі Фердкам, калі афіцэр выйшаў, — то ты спрытнюга і, хоць ты і дакучлівы цывільны, атрымаеш сур’ёзную ўзнагароду.
— Я хлушу?! — абурыўся Пятроўскі. — Дык, значыць, яны прыйшлі, паскладалі вінтоўкі, селі і папрасілі, каб я іх звязаў? Значыць, я з уласнага носа гэтай крыві напускаў?
— Тады ты мацачок і вельмі адважны, ёлуп ты велікодны! Ну, але зжэрці тут чаго не знойдзецца? Дзе ж гэтыя мужыкі падзеліся?
— А, дык вы ж галодныя, хлопчыкі даражэнькія! Добра, зараз чаго прыдумаю…
Ён выйшаў, знайшоў у варыўні гаспадара з сям’ёй, загадаў ім прыняць польскіх жаўнераў, што былі ў іх доме, а сам пайшоў да Емяльяна.
— Ва імя Атца і Сына… — перажагнаўся Емяльян, убачыўшы Пятроўскага. — Гэта ты, Пятроўскі, ты ці не?!
— Ты ці не ты, — перадражніў яго Пятроўскі, скрывіўшы рот. — Тхор ты халерны! Баяўся даць мне зброю… Я вось з голымі рукамі пайшоў, дванаццаць бальшавікоў раззброіў, камісара застрэліў, а сам жывы, от як.
— Няўжо, Пятроўскі?!
— Не верыш? Глядзі, вунь той камісар, а вакол яго купка легіянераў, — паказаў ён. — Бачыш? Ужо польскі начальнік пра ўсё ведае, ён мяне вельмі за гэта хваліў і нават руку паціснуў.
Емяльян ажно неяк скурчыўся ад такой навіны.
— Скажы мне, Емяльяне, хто ў вас старастам?
— Драка.
— Гэта той бабыль, камуніст?!
— Добрага гаспадара ж не паставяць.
— Ясна. З гэтага часу, за Польшчай, ты солтысам будзеш. Начальнік мяне распытваў пра добрага чалавека ў Студзёнцы і даверыў мне яго прызначыць.
— Брэшаш!
— Каб я з месца не ўстаў, ад сённяшняга дня ты солтысам! — пакляўся Мечык, упэўнены, што здабудзе для Емяльяна гэтую пасаду. — Хоць, праўду кажучы, не варта было б, бо мяне не паслухаў… Ну, але ведай маю дабрыню і дружбу.
— Братку! Век не забуду тваёй дабрыні! І я табе ўдружу, вось убачыш.
— Толькі сачы, пільнуйся, каб легкадумна не страціў таго, што я выпрасіў для цябе ў пана начальніка, і мяне чырванець каб не прымусіў. Бо за Польшчай так: хто добра працуе — той хутка ідзе ўгору, а хто лянуецца — таго каленам пад зад. А таму, хто такога рэкамендаваў, ведаеш, — таму таксама па носе дадуць.
— Ты, братку, ведаеш, які я да службы… За мяне па носе не атрымаеш.
— За Польшчай солтысу трэба пільнавацца дзвюх рэчаў: быць услужлівым і не хлусіць. І найбольш трэба старацца цяпер, пакуль ідзе вайна. Вось і сёння ты патрэбны будзеш войску.
— Ага! Ужо казалі што?
— Не казалі, бо не было яшчэ часу, але мы самі павінны ведаць, што людзі з дарогі хочуць есці.
— Есці хочуць?
— Простыя жаўнеры дык ужо самі сабе па хатах есці здабудуць, але афіцэраў трэба запрасіць.
— Да мяне?!
— Да солтыса. А хто ж можа быць важнейшы за цябе! Запрасіць дык я ўжо запрашу, аднак трэба спачатку падрыхтавацца, бо сам ведаеш, польскія афіцэры — не мы, простыя людзі, і абы-якой саладухі абы-як ды абы-дзе есці не сядуць. Стравы мусяць быць толькі самыя смачныя, і шмат, і па-людску пададзеныя.
— А, ну праўда, праўда. А не ведаеш, што яны ядуць?
— Мусіць быць так: шынка, смажаныя каўбасы, яечня, сыр, масла, мёд — і пастаў самавар. Гарбату трэба абавязкова. Калі чагосьці няма ў цябе, але ёсць у каго іншага ў вёсцы — маеш права пайсці і папрасіць. Але ідзі хутка, кліч баб, сыноў, бярыцеся за працу. І за ўсім прасачы. У хаце трэба прыбрацца. Бабам загадай: хай бяруць міску і патэльню, рукі добра памыюць, а як будуць падаваць на стол — няхай белыя фартухі надзенуць, а на галовы — хусткі або чапцы.
— І ў чаравіках, пэўна?
— Не, калі ногі будуць белыя, чыстыя, то можна і босым. Але ты, вядома, абуй боты і для фасону пачарні іх трохі дзёгцем, а калі няма дзёгцю — то хаця б салам намаж. Бо падумай: як гэта будзе выглядаць, калі солтыс пакажацца ў парудзелых ботах ці яшчэ горш — у лапцях?
— А праўду кажаш, Пятроўскі, праўду.
— Ну дык ідзі ўжо!
Мечык затрымаўся яшчэ на хвіліну, пакуль пакліканыя Емяльянам сямейнікі не ўзяліся за работу, пасля даў некалькі непасрэдных указанняў жанчынам і выйшаў.
Спачатку зайшоў да суседа, дзе пакінуў быў жаўнераў і сваіх палонных, а не знайшоўшы там нікога, запаліў люльку, выйшаў і пачаў праходжвацца па вуліцы.
Тлумна было, як на кірмашы. Усюды, куды ні кінь вокам, па адным і купкамі сноўдалі шэрыя мундзіры пяхоты. Ля платоў, пасмялеўшы, стаялі цікаўныя жыхары Студзёнкі. Ад ракі цягнуліся радамі па баках бясконцыя вазы лагера з ваеннай здабычай і забеспячэннем для ўласнага атраду. Больш за ўсё там было вясковых аднаконных фурманак. Яшчэ не выехалі ўсе вазы — ужо вялі канвоем доўгую калону схопленых недзе пад Студзёнкай палонных. Іх узялі ў канцы вёскі і адвялі на маленькі прылеглы да вуліцы пляцык, аточаны з двух бакоў парканам, а з трэцяга, у глыбіні, — будынкам школы. Там былі нешматлікія палонныя, захопленыя ў Студзёнцы. Неўзабаве вярнуліся ўланы, ведучы новых палонных, і натоўп яшчэ павялічыўся.
Пятроўскі, рукі ў бокі і з люлькай у зубах, праходжваўся па вуліцы і з захапленнем пазіраў на дзёрзкія фігуры пехацінцаў, рудых коней, уланскія строі, аздобленыя мноствам белых гузікаў, а між іншага выглядваў старшыну, каб сваёй прысутнасцю нагадаць яму пра сваю перамогу, і калі той пачне яго хваліць, запрасіць на абед. Пятроўскі быў упэўнены, што старшына ўжо ведае не толькі пра тое ягонае геройства, але і як ён, гэты герой, выглядае, таму хацеў, каб жаўнеры самі яго зачапілі.
Ён прайшоўся ў адзін бок, амаль пад носам у тых, каго лічыў афіцэрамі, пасля ў другі — ніхто яго не зачапіў, ніхто нават не звярнуў на яго ніякай увагі.
«Што ж гэта, якога ліха, не ведаюць яны яшчэ ці што?» — думаў ён.
У некалькіх месцах ён сам спрабаваў іх зачапіць, але ў адным вахмістр загадаў «не блытацца пад нагамі», а ў другім капрал, акінуўшы яго пагардлівым позіркам, назваў кацапам.
— Ніякі я не кацап, пане старшы! — абурыўся ён. — Я той, хто сам-адзін раззброіў пяць бальшавікоў, а шостага камісара застрэліў, пра што вы ўжо, відаць, ведаеце.
КНІГІ ОНЛАЙН
