Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
Да непаразуменняў сярод смалярскай моладзі спрычыніўся і Косцік Васілеўскі, самы гарачы прыхільнік стварэння забярэзінскага войска і галоўны яго арганізатар. Спачатку было больш такіх, хто, не зважаючы на тое, што іх чакае надзвычайная барацьба, ні на кога не азіраючыся, сабраўся на Косцікаў покліч у пушчы для супольнага паходу. Але Косцік дзень пры дні адкладаў паход, кажучы, што з імі яшчэ павінна злучыцца група заванчанскіх хлопцаў. Так ён казаў таварышам, а насамрэч цягнуў час, каб знайсці выпадак сустрэцца са сваёй галубкай. Ён не бачыўся з ёй надта доўга. Калі польскія войскі заходзілі на пару дзён, Каруся сама была ў дарозе, а калі вярнулася, у Смалярні ўжо стаяў бальшавіцкі лагер.
Косцік тады, удаючы, што чакае заванчанскіх хлопцаў, збягаў ад таварышаў, кружыў вакол смалярскага поля і пільнаваў Карусю. Ён мог папрасіць каго-небудзь са смалерчукоў, што працавалі на полі, пра пасярэдніцтва і сустрэцца з ёю адразу ж, у першы дзень, але да абы-каго звяртацца ён не хацеў і да таго ж баяўся, што гэта дойдзе да таварышаў у лагеры і выкрые яго. Ён кружляў вакол Смалярні і пільнаваў, каб ніхто яго не заўважыў.
Дні цягнуліся за днямі, а жаданы выпадак усё не надараўся, ды і бальшавікі не выязджалі са Смалярні. Хлопцы, занепакоеныя тым, што абяцаныя заванчанцы ўсё ніяк да іх не далучацца, а Косцік пастаянна некуды адыходзіць, пачалі за ім сачыць. Урэшце двое рэкрутаў з Ямаў заспелі яго за тым, як ён цэлы дзень сядзіць за агародамі, і паведамілі пра гэта астатнім. Пачаўся бунт, у выніку якога некалькі старэйшых вярнуліся дадому, а некалькі хлопцаў тут жа, з месца, пайшлі ў Бабруйск, не чакаючы астатніх.
— Косцік, у цябе ёсць хоць з сабой той пропуск, які нам паручнік Клёц выдаў? — спрабаваў Стах, можа, ужо раз пяты завязаць размову.
— Навошта, каб нас бальшавікі прапусцілі? — буркнуў той іранічна.
— Каб не было як з Пятроўскім у Студзёнцы. Палічаць нас бальшавіцкімі партызанамі і шпіёнамі і будуць цягаць па арыштах.
— Ты спачатку прыдумай, як праз бальшавіцкі фронт прабіцца. От, калі праўду кажуць, што яны ў акопах заселі, тады мы яшчэ пасвішчам.
— Значыць, вернемся, узброімся, збяром большую грамаду і праб’ёмся праз фронт сілай.
— Збярэш тут большую грамаду… Хто цябе цяпер слухаць будзе? Каб хоць тыя, што ёсць, не разышліся. Не магу сабе дараваць таго, што сталася. Здаецца, караў бы сябе, валасы рваў, скуру драў бы з жывога. Столькі людзей страцілі, столькі часу, сябе скампраметаваў ды яшчэ і яе так і не пабачыў. Шчасце ты маё халернае!
— Што здарылася, таго не зменіш, цяпер не варта гэтым надта пераймацца. Мы цябе вінавацім толькі ў тым, што ты гэта ад нас хаваў і хлусіў нам. Паглядзі от, колькі іх тут ідзе — амаль кожны па дзве ночкі са сваёй мілаваўся. А ты што, горшы за іх?
— І тое праўда. Пагнала ж яе ў тыя Бялынічы! Бач ты, сястра міласэрнасці знайшлася! Зрэшты, тыя лекі — гэта толькі прыкрыццё, — дадаў ён пасля паўзы.
— А што ты думаеш?..
— Думаю, яе Ганка звабіла, каб звесці з Блінкевічам. Помслівая яна, злуецца на мяне і, пакуль іх не пажэніць, не супакоіцца.
— Эх ты, галава дурная! Дваццаць пяць гадоў хутка стукне, ужо шчэць на барадзе пасля галення тырчыць, як тая атава на нашым лузе пасля дажджу, а такія глупствы дзяціныя табе ў галаву лезуць.
— Зусім не глупствы. Я чуў, што пакуль мы ў лесе хаваліся, разам з Вяндлінскім прыязджаў Блінкевіч і заляцаўся да Карусі. Нешта ў гэтым ёсць…
— Так, чуў я такое. Матка Карусіна сказала ім там, што за тваю галаву бальшавікі прызначылі вялікую ўзнагароду і што цябе ўжо смела можна лічыць нябожчыкам, дык той прыязджаў і заляцаўся. Але што з таго. Ты ж добра ведаеш: колькіх яна хлопцаў вабіла — і Бліну да іх далёка! — аднак усім адмовіла. Не далася яна, братка, нікому, і не дасца.
— Сташку! Ажно лягчэй мне на сэрцы зрабілася ад тваіх словаў.
— Лягчэй на сэрцы… Я заўжды казаў і кажу, што ты здаровы як бык, морда ў цябе для баб панадная, ды і шанцуе табе з імі, — але дурны ты як бот. Заўжды нешта падазраеш, заўжды баішся. Хопіць пра яе думаць, лепш давай падумаем і абмяркуем, што нам з нашым палком рабіць.
— Што пра гэта гаварыць да часу, на месцы ўбачым, як і што.
— Вядома, дзе давядзецца біцца, убачым на месцы, варта, аднак, цяпер у галаве сфармуляваць просьбу і, як бы гэта сказаць, аргументы, падставы — пра патрэбы і выгоды ад нашага палка.
— Думай сам, бо я сёння не магу.
Заглыбіўшыся ў Кунцавіцкую пушчу, яны спыніліся на начлег. У лесе яшчэ было добра відно, на некаторых верхавінках соснаў нават залацілася сонца, аднак ісці далей гэтай ноччу сэнсу не мела, бо ўжо палова дарогі была за імі, а глушэйшага закутка на ноч яны маглі і не знайсці. Выбралі зручнае месца, развесілі на дрэвах торбы і пачалі раскладаць агонь. Усялякага голля і сухастою навокал было шмат, таму да таго як добра сцямнела, вогнішча бухала полымем, вышэйшым за чалавечы рост, а побач ляжала куча сухога дрэва — з паўсажня, не менш, каб пазней, уночы, падкладаць.
Настрой, аднак, у грамадзе быў такі ж пануры. Адны леглі самотна сярод кустоў, далей ад вогнішча, і сумна глядзелі ў неба, іншыя сядзелі на бервяне і ў змрочным задуменні пазіралі на агонь, іншыя развязвалі торбы і збіраліся вячэраць, але з такой ахвотай, як тры дні не поены конь да сена. У вачах некаторых стаялі слёзы. Косцік зашыўся недзе ў нетрах.
— Бог ведае, ці ўбачым мы яшчэ нашую Смаляраньку, — цяжка ўздыхнуў Адась Сцяпура, якога называлі Лапаносым.
— І Юльку смаркатую, — кпліва дадаў Стах. — Гляджу, зараз заплачаце ўжо. Халера вас бяры, такіх ваякаў! Паўдня не прайшло, як са свайго падлеску выйшлі, як на свае хаты глядзелі, а ўжо плакаць пачынаюць!
— Каб чалавек ведаў, што, як вернецца, знойдзе дома Польшчу, то тры гады за тысячу вёрстаў адсюль служыў бы прыпяваючы. Няўпэўненасць гэтая толькі чалавека гняце.
— Увогуле не разумею, чаго гэты ўпадак духу на нас напаў цяпер, калі Польшча стаіць ужо ля нашых варот. Згадайце нашае становішча і дух, які сярод нас панаваў, калі немцы адышлі мінулай восенню, і параўнайце з сённяшнім. Тады, як бы гэта сказаць… мы быццам на адзінокім плыце сярод бяскрайняга акіяну плылі, ахутаныя непраглядным змрокам, не бачачы сонца, не ведаючы, куды кіравацца, хоць і верылі, што не загінем. Сёння нам сонца свеціць, зямля недалёка — мы яе бачым, і з яе відаць наш плыт — а на вас нападаюць сумневы. Прыгадайце, з якой вераю і якім запалам мы збіраліся на Парню.
— Лепей, хлопча, не ўспамінай пра тую Парню, бо мяне ажно сорам бярэ, што мы такія наіўныя былі, як дзеці, — умяшаўся Норба.
— Цябе ажно сорам бярэ?! Ведаеш, братка, саромецца трэба тады, калі партыйную таямніцу сваёй бабе адкрыў, а яшчэ слабасці сваёй, якая прыніжае годнасць слаўнага доўбарца. Не дзіцячая гэта была задума. Калі б было адзінства сярод палякаў, хадзілі б мы цяпер не воўчымі сцежкамі, як сёння, а чалавечым шляхам. Кожная вялікая справа мела маленькі і непрыкметны пачатак. Вазьміце хоць гэтую магутную яліну, што шуміць над лесам, бурам супрацьстаіць —яна пачалася з зярнятка памерам з клапа, якое найменшы подых ветру насіў, як пылок.
— Цябе, Стах, на язык ніводная бялыніцкая баба не пераможа.
На ўсчатую гутарку хлопцы па адным вылазілі з кустоў і збіраліся каля агню.
— Ты кажаш, Стах, што летась мы не бачылі берага, але ў нас была вера, — далучыўся Болік Вінярскі. — Так, гэта праўда: была вера і ўсе прагнулі змагання, але тады таксама верылі, што мы — частка арганізму Польшчы, без якой яна ні належнай формы, ні патрэбнай сілы не займее. А сёння мы бачым, што мы для яе — як шосты, не патрэбны ёй, палец.
— Хто табе такое сказаў?
— А чаму яны адступілі з нашага краю?
— Гэта сведчыць толькі пра вялікі талент і досвед польскага правадыра. Скажы мне, чаму Напалеон прайграў вайну з Расіяй?
— Бо ягоныя жаўнеры памерзлі ў Маскве.
— Не. Таму што ён надта хутка ішоў, не рыхтаваў тыл. Польскі правадыр дзейнічае асцярожней, ён прыпыніў свой пераможны паход, каб замацаваць вызваленыя землі. Трэба дапасаваць рэйкі да сваіх цягнікоў, адрамантаваць спаленыя масты, сапсаваную тэлефонную сувязь, усталяваць уладу і запоўніць свежымі людзьмі прагалы ў палках. Калі з гэтым разбяруцца, то пойдуць далей. Ці хто з вас чытаў у якой кнізе альбо недзе чуў, каб Польшча калі-небудзь заканчвалася на Бярэзіне? Да Дняпра зоймуць — гэта як амэн у пацерах. Але мы, хлопцы, павінны ў гэтым апошнім паходзе паўдзельнічаць як мага актыўней, каб пасля познанец і там мазур які не казаў, што нас пры гэтым не было і што ў нашым засценку кацапы жывуць ці бальшавікі. Не ганьбіце сябе, хлопцы, ныццём! Трымайцеся, як належыць бярэзінцам! Дык вось, пераправімся мы ў Бабруйск, збяромся з нашымі хлопцамі і арганізуем свой забярэзінскі полк уланаў. Якія гэта будуць уланы — вы ўжо загадзя можаце ведаць…
— О, нашыя забярэзінскія хлопцы! — загрымелі рэкруты.
— Дык давайце ж ужо зробім полк, збяромся і пойдзем шаткаваць лайдакоў. А потым, калі ўжо вызвалім свой край, то возьмем адпачынак альбо папросім такую службу, якая дасць магчымасць наведаць Смалярню, заедзем ночкай неспадзеўкі пад акно зязюлькі сваёй каханай, зорачкі сваёй яснай, красачкі сваёй прыгожай, салодкай, аксамітнай, і заспяваем:
Прыехалі ўланы пад акенца,
Прыехалі ўланы пад акенца.
Некалькі падбадзёраных Стахавымі словамі рэкрутаў далучылася да яго, і лес загрымеў вясёлай жаўнерскай песняй.
— Ах, каб цябе, Стах, каб цябе! — крычалі рэкруты, адспяваўшы «Прыехалі ўланы». — Ты, як заўжды, можаш суцешыць і развесяліць.
— Франак! А дастань сваю гармонь і рыпні якую полечку-трасуху, каб дома не журыліся! «Антэй-злодзей» зайграй! Зайграй «Куды ідзеш, Наталачка»! Не, «Пайду сяду ў расаду»! — перакрыквалі яны адзін аднаго.
Жаўнерскія і звычайныя побытавыя песні, ігра на гармоні страсалі лес ажно да паўночы. Паснулі ўсе ў салодкіх марах вярнуцца ў Смалярню ва ўланскіх мундзірах і ваеннай славе.
Назаўтра з узыходам сонца рушылі далей і, не спыняючыся, дайшлі да магілёўска-бабруйскай шашы, усяго за некалькі вёрстаў ад Бярэзіны. Трымаючыся заўсёды ў глыбіні лясоў, за ўсю дарогу яны не сустрэлі ні бальшавіка, ні легіянера і не чулі ніякіх стрэлаў. Ішлі б гэтай воўчай сцежкай і далей, аж да самай ракі, аднак як выйшлі з дзяржаўнага лесу, пачаўся даволі рэдкі гаёк, і іх маглі ўбачыць здаля і абстраляць.
КНІГІ ОНЛАЙН
