Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
Слухаючы аповед Карапузі, Пятроўскі харкаў і з усяе моцы сплёўваў на брук, Стах ківаў галавой і ўздыхаў, Косцік то бляднеў, то чырванеў — кіпеў гневам і сорамам.
— Мы іх прасілі хоць пачакаць, пакуль вы вернецеся, перасцерагалі іх, кажучы, што Косцік такога самавольства з рук не спусціць, але нічога не дапамагло. Іншыя дык хоць язык прытрымалі, а Юзік нават па матушцы на Косціка лаяўся: «Няхай толькі паспрабуе, растакую яго маць, да мяне дачапіцца, — казаў ён, — то я яго як крымінальнага вазьму! Я, — кажа, — прадстаўнік улады, я з рэвізорам запанібрата, я ў любы момант магу нават афіцэра арыштаваць! Што ён, бацька нам ці сапраўды начальнік нейкі, што трэба ў яго парады і дазволу прасіць? Няхай глядзіць за сваёй патаскухай, якой так свярбела, што ў Смалярні ніяк не справілася і пабегла да бялыніцкіх хлопцаў».
— Так і сказаў?! — раз’юшыўся Косцік. — Дзе яны?!
— Казалі, пойдуць у камендатуру, вунь тая аранжавая камяніца, і раз яшчэ не вярнуліся, то яшчэ там, значыць.
— Я ж яму, падлюгу, пакажу патаскуху! — крыкнуў Косцік і тут жа кінуўся праз вуліцу.
— Куды ты, Косцік?! Чакай! — крыкнулі яму ўслед.
— Я табе дам патаскуху!
— Але ж не ва ўстанове! — крычаў Пятроўскі. — Вернецца — то і дасі яму пасля. Нікуды ж не ўцячэ.
— Вярніся, Косцік, апамятайся! Вярніся! — прасілі яго Стах з Пятроўскім.
— Калі пачне бойку ва ўстанове, то можа і галавой налажыць. Пабеглі за ім, дзеткі, — сказаў Пятроўскі, бачачы, што Косцік і вухам не вядзе на іх покліч.
— А ён калі раз’юшыцца, то хоць бы там гарматы стралялі — не саступіць. Пабеглі, дзядзьку, бо згіне.
XVIII
Расправа
З-за шкляных дзвярэй на рагу прыгожай двухпавярховай камяніцы ў цэнтры горада, дзе месціліся староства і павятовая камендатура паліцыі, пачалі выходзіць новыя смалярскія ахоўнікі бяспекі і іх начальнікі. Першым выйшаў Юзік у таварыстве пяці рэкрутаў, за імі праз пару хвілінаў — Зыгмусь, Норба, Болік і двое заванчанскіх паліцыянтаў, якія выступалі там, відаць, у ролі сведак, і нарэшце ўчастковы — чалавек гадоў за сорак, сярэдняга росту, поўны, вусач. Пра яго пасаду сведчылі залачоны клін на плячы, лычкі на пагонах і залачоны раменьчык на шапцы. На баку вісела старая руская шабля.
Першая група выйшла, павярнула на мазаічным ходніку ўлева і праз некалькі крокаў спынілася ля сцяны, чакаючы астатніх.
— Ну і як вам, хлопцы, здаецца, маю я сувязі ці не маю? — выхваляўся Юзік перад рэкрутамі, намякаючы на пачастунак. — Бачылі, як я на кароткай назе размаўляў з панам камендантам Пірэвічам?
— А хто з іх камендант Пірэвіч? — спытаў Румяны. — Можа, той з чорненькімі вусікамі, у якога тры залатыя зорачкі?
— Ага, ён самы. Ён у рангу капітана.
— Такі зграбны афіцэр! Як з карцінкі!
— Так, дужа зграбны і сябрук мой добры. Аднойчы пан участковы, Пірэвіч, паручнік жандармерыі Сітак і я зайшлі ў рэстарацыю Зарубава на Мураўёўскай і так накіраліся, што аж дым пайшоў, — хлусіў Юзік.
— Ты піў за адным сталом з камендантам Пірэвічам?
— А што вы сабе думалі! Ну, але цяпер, хлопцы, ужо і ў вас пачнецца чалавечае жыццё. Зараз зажывяце… Глядзіце толькі, каб свіннямі не сталі… Для сябе я нічога не патрабую, я свой, але не запрасіць на падвячорак пана ўчастковага з нашага боку будзе непрыгожа. Ён жа вельмі дапамог вам.
— Ага, трэба-трэба, чаму не! — згадзіліся ўсе. — Толькі ці ёсць тут дзе такі шынок, дзе царскія паперкі прымаюць?
— І керанкі прымаюць, толькі б былі.
— Ведаеце што, хлопцы, аднак брыдка мы зрабілі, што не дачакаліся Косціка, — заўважыў Кантычка. — Ён жа нам нічога дрэннага не зрабіў.
— О, адзін ужо баіцца! І які ж з цябе паліцыянт будзе?!
— Мы ж пайшлі, слова не сказаўшы, ды яшчэ і налаяліся на яго, — засмуціўся яшчэ і Флорак. — Косцік нам гэтага з рук не спусціць.
— От, яшчэ адзін знайшоўся. Няхай толькі паспрабуе з намі задзірацца, убачыце тады, што я з ім зраблю.
Падышоў участковы, і размова скончылася.
Тым часам на другім баку вуліцы паказаўся Косцік. Ён часаў проста да іх.
Маладыя ахоўнікі парадку пачалі бурна перашэптвацца і круціцца. Кожны вярцеўся вакол, нібыта хацеў засланіцца іншым, недзе схавацца. Юзік збляднеў і нахіліўся да вуха ўчастковага. Участковы выйшаў на праезную частку насустрач Косціку.
— Вы, можа, у камендатуру паліцыі? — сурова пачаў ён размову, кладучы руку на дзяржанне шаблі і хмурачыся.
— Не, я да гэтага падлюгі, — адказаў Косцік.
— Толькі давайце без ніякіх тут падлюгаў, калі гаворыце пра прадстаўнікоў улады! — крыкнуў участковы, заступаючы Косціку дарогу. — Што ты хочаш ад яго, мне можаш сказаць!
Косцік абмінуў яго, імгненна скочыў на ходнік і схапіў Юзіка загрудкі.
— Ах ты ж гад, ты маю Карусю патаскухай назваў?! — закрычаў ён.
— Што ты, Косцік! Братка! Хто цябе нацкаваў на мяне?! — пачаў аднеквацца той.
Смалерчукі, не смеючы падняць руку на Косціка, а як паліцыянты не могучы пасіўна назіраць за бойкай, кінуліся ўцякаць.
Участковы паклаў Косціку руку на плячо і афіцыйна абвясціў:
— Імем закона я вас арыштоўваю.
Косцік пхнуў участковага локцем у грудзі, адкінуў яго на ходнік і давай мясіць Юзіка.
Два заванчанскія паліцыянты кінуліся на Косціка: адзін закінуў яму руку пад бараду, схапіў за шыю і, сціскаючы горла, адцягваў назад, другі малаціў кулаком па перадплеччы, спрабуючы вызваліць Юзіка. Але яны ніяк не маглі даць рады.
— Пусціце, хлопцы, я з ім хутка распраўлюся! — закрычаў участковы, падымаючыся з зямлі. Паліцыянты адышлі назад, а ўчастковы выцягнуў шаблю і крыкнуў Косціку: — Загадваю адпусціць і падняць рукі ўгару!
Косцік у адказ зноў накінуўся на ахвяру і давай яшчэ больш малаціць.
— Пусці і рукі ўгару! — паўтарыў участковы.
Убачыўшы, што Косцік і вусам не вядзе, ён махнуў шабляй для ўдару.
У той самы момант у паветры прасвістаў доўгі кавалак дошкі, выбіў у яго з рук шаблю і моцна стукнуў яму ў скронь.
— Вой! — крыкнуў ён ад болю, а таксама ад страху, бо не зразумеў, адкуль быў удар.
— Дык ты хочаш ззаду напасці на безабароннага, суччын ты сын? — рыкнуў Пятроўскі.
Участковы захістаўся і асунуўся на зямлю.
— Адна казлу смерць. Усё роўна адказваць, — сказаў сабе Пятроўскі і давай яго далей малаціць дошкай і прыгаворваць: — Калі мы з бальшавікамі біліся, ты, відаць, сядзеў у каноплях схаваўшыся. Такі з цябе ваяка?! Вось табе за гэта! Вось табе! Ведай жа, як лезці да смалерчукоў!
Стах з Карапузем, якія падбеглі разам з Пятроўскім, цягаліся загрудкі з заванчанскімі паліцыянтамі.
А Косцік мясіў Юзіка. Біў далонню, каб хутка не аглушаць і насыціцца помстай. Біў і прыгаворваў:
— За знявагу Каруські маёй! За гонар ейны! За галубку маю! За тое, што абылгаў мяне на Ганчыным вяселлі! За тое, што дакучаў ёй пастаянна! Зараз я табе за ўсё аддам! Гад ты! Падлюга паганы! Хлус няшчасны! Прапойца!..
Ён раз’юшыўся і біў усё мацней, усё больш заўзята. Кроў лілася ў Юзіка з носа, з вушэй, залівала твар, вопратку, рукі. Спачатку ён маліў спыніцца, роспачна спрабаваў бараніцца, але ўрэшце замаўчаў і абмяк.
— Досыць ужо, зараз я з табой скончу, — сказаў Косцік, паваліўшы ахвяру на зямлю, і пачаў душыць за горла.
Хто ведае, можа, і шчыра гэта сказаў, можа, раз’юшаны, і задушыў бы яго, калі б гэта не адбывалася ў цэнтры горада, а тым болей перад будынкам камендатуры.
Праз хвіліну пасля пачатку бойкі з усіх бакоў пачуліся крыкі і паліцэйскія сірэны. Тут жа пачалі збягацца паліцыянты, вайскоўцы і чыноўнікі са староства і камендатуры.
Першыя паліцыянты, якія падаспелі, скруцілі Стаха з Карапузем. Наступныя паспрабавалі раззброіць Пятроўскага.
— Кідай, дзед, гэтае палена! — заклікалі яны.
— Надта вас мала і надта вы мала яшчэ грэчкі з’елі, каб я вам так лёгка паддаўся, — адказаў ён.
Крыху адышоўшы да сцяны, Мечык пачаў махаць сваёй дошкай млынком, закрываючы подступ да сябе і да Косціка.
— Трупам ляжа любы, хто наважыцца падысці! — перасцярог ён.
Колькасць паліцыянтаў з кожнай хвіляй расла, пятля вакол Пятроўскага сціскалася.
— Дзед, кідай палена! Кідай, бо загінеш! Здавайся! — заклікалі яго.
— Абы-каму я не здамся! Вы маеце справу з Мечыславам Пятроўскім са Смалярні! Я ў маладосці адзін цэлыя кірмашы разганяў. Замінулай восенню злачынныя банды са сваімі хлопцамі ўціхамірваў! Я ў Студзёнцы сам-адзін голымі рукамі пяцярых бальшавікоў раззброіў і камісара застрэліў! Не здамся я абы-каму! — і раз’юшана махаў дошкай, ажно ў паветры свістала.
— Здавайся, дзед, страляць буду! — закрычаў ужо немалады паручнік, выходзячы наперад і цэлячыся з рэвальвера.
Пятроўскі адкінуў абломак і падняў рукі.
— Сам-адзін з усёй паліцыяй горада і войскам, з абломкам дошкі ў руцэ я ўжо напэўна біцца не буду, — сказаў ён. — Хацеў вас толькі падражніць.
Дзясяткі рук учапіліся ў Пятроўскага і дзясяткі — у Косціка.
— Вы толькі не біце, барані Божа, гэтага хлопца, — папярэдзіў Мечык, — бо гэта будзе наш забярэзінскі палкоўнік. Мы акурат ад пана генерала вяртаемся.
* * *
Праз дзесяць хвілінаў участковага з Юзікам забрала хуткая, а смалярская чацвёрка трапіла ў вязніцу.
XIX
У першай выведцы
Цэлых пяць дзён яны прасядзелі пад арыштам. За знявагу ўлады і цяжкія цялесныя пашкоджанні завялі крымінальную справу, але праз пасярэдніцтва землякоў яны звязаліся з паручнікам Клёцам, і той, даведаўшыся, што, хоць стан пацярпелых цяжкі, іхнаму жыццю пагрозы няма, прадставіў у камендатуры заслугі абвінавачаных, выкарыстаў свае сувязі і здолеў спыніць справу.
Як толькі яны вярнуліся з арышту, верныя Косціку хлопцы правялі нараду, зладзілі бяседу і потым рассыпаліся ў розныя бакі: Пятроўскі вярнуўся да сваёй справы з прашэннямі, Кантычка з Валькам напісалі заяву і былі прынятыя ў паліцыю, Карапузя з Лапаносым, якім абавязкова хацелася ва ўланы, ад’ехалі ў Татарскую Язду, іншыя паступілі добраахвотнікамі ў палкі, раскватараваныя ў Бабруйску, а Косцік са Стахам згадзіліся на службу ў выведцы.
Ад службы яны атрымалі кватэру і ад пана Хмары перасяліліся ў аддаленае месца, на прадмесці Бярэзіна.
Ужо на другі дзень для іх знайшлася праца. Сур’ёзнае і цяжкае, як на пачатак, дасталася ім заданне. Начальнік выведкі зачыніўся з імі ў кабінеце і сказаў:
— Слухайце, хлопцы. Ад выпадкова сустрэтых уцекачоў з Бальшавіччыны мы даведаліся, што ў Жлобіне канцэнтруюцца значныя сілы непрыяцеля. Нашы лётныя патрулі, высланыя ў тым кірунку, пацвердзілі ўзмоцнены рух войскаў у Жлобіне. Аднак нам патрэбная больш дэталёвая інфармацыя. Пару дзён таму мы адправілі адпаведных людзей, але ў ваколіцах Краснага Берага іх схапілі бальшавікі, таму цяпер пойдзеце вы. Хадзіце сюды і сачыце, — сказаў ён, паказваючы на мапу. — Разбіраецеся ў мапах? Гэта шаша, гэта чыгунка, гэта рэкі, гэта дарогі, гэта вёскі. Гэта нейтральная паласа, вось тут нашыя франтавыя пасты, а тут вось — бальшавіцкія. Жлобін знаходзіцца ажно вось тут. Глядзіце і самі выбірайце, як лягчэй туды дабрацца: можа, дробнымі сцежкамі праз маленькія вёскі, можа, лясамі, а можа, неяк кругавой дарогай. Трэба даведацца, якія там хоць прыблізна сканцэнтраваныя сілы, як яны абароненыя і з якой мэтай стаяць. Глядзіце толькі, хлопцы, асцярожна, бо бальшавікі абкружылі сябе густой сеткай контрвыведкі.
КНІГІ ОНЛАЙН
