Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
Грамада спынілася ў гушчары, а Косцік з Валькам пайшлі ў выведку.
Выпаўзлі на карачках на шашу, агледзеліся. У кірунку Магілёва — пуста, ад Бабруйска ішла купка з пяці жанчын з торбамі за плячыма. Яны спакойна і весела гутарылі між сабой, і гэта сведчыла пра тое, што тут няма міжфрантавой паласы.
Косцік з Валькам, перачакаўшы, пакуль жанчыны падыдуць бліжэй, выйшлі насустрач. Тыя пачалі перашэптвацца, збіліся ў цесную купку і запаволілі хаду, відавочна, палічыўшы іх за рабаўнікоў, якія пастаянна ў гэтым лесе абкрадалі падарожных, альбо за шпіёнаў невядомай нацыянальнасці.
— Вы адкуль, бабы? — звярнуўся да іх Косцік.
— Людцы міласэрныя! — заенчылі яны. — Мы ж нічога не ведаем!
— Як жа ж, нават не ведаеце, адкуль ідзяце?
— Далібог жа ж, не ведаем! Пусціце нас, людцы міласэрныя! Мы бедныя жанчыны! Дзеці нашыя папухлі ўжо без солі!
— Ага, дык вы соль несяце. Значыць, ідзяце з горада. Вы павінны сказаць, як далёка стаяць бальшавікі, бо іначай мы вас не пусцім.
— Мы не бачылі жадных бальшавікоў! Мы нічога не ведаем!
З супрацьлеглага боку пасыпаліся стрэлы. Дзынь, дзынь, фіў! — засвісталі над галовамі кулі.
Жанчыны з крыкам пападалі на зямлю, Косцік з Валькам таксама ўпалі, углядаючыся ў бок, адкуль ляцелі стрэлы, і паціху адпаўзалі на жыватах у тыл.
— Гэта нашыя! Косцік, гэта нашыя! — першы закрычаў Валька, разгледзеўшы шэрыя фігуры познанцаў, што вынырвалі з лесу.
Яны ўсталі і ўзнялі рукі ўгору. З лесу выйшаў патруль з дванаццаці жаўнераў і абкружыў іх.
— Што ж вы за свалата, людзей на дарозе рабуеце? — крыкнуў сяржант, трымаючы напагатове рэвальвер. — Ідзіце, бабы! — дадаў ён у бок напалоханых жанчын.
— Мы свае, пане сяржант, палякі, — адказаў Косцік.
— Скуль? Маеце якія паперы?
Косцік дастаў з падшыўкі халявы выдадзены яму ў свой час паручнікам Клёцам дакумент і ўручыў яго сяржанту.
— А дзе вы пана паручніка бачылі? — спытаў той, прагледзеўшы дакумент па дыяганалі.
— Я ў свой час быў ягоным правадніком. — І Косцік сцісла расказаў пра свой удзел у бітвах польскіх войскаў за Бярэзінай.
— Можаце ісці, — дазволіў сяржант.
— Пане сяржант, але мы тут не адны, нас цэлая грамада. Просім вас правесці нас у горад.
— А дзе гэтая вашая грамада?
Косцік склаў пальцы і тройчы свіснуў. Праз пару хвілінаў пачалі вынырваць з лесу рослыя і моцныя, як дубы, смалерчукі. Сяржант лічыў і неспакойна азіраўся на падначаленых. Калі выйшаў дзясяты хлопец, твар сяржанта выцягнуўся і зрабіўся падазроным і занепакоеным. Жаўнеры пачалі расступацца і ўздымаць вінтоўкі.
— Пане сяржант, вы, відаць, дзівіцеся росту нашых людзей? Сапраўды, людзі ў нас высокія і моцныя.
Сяржант з асцярогай зірнуў на яго і адышоў на пару крокаў назад.
Смалерчукі па адным выходзілі на шашу, віталі жаўнераў, прыпадымаючы шапкі, і станавіліся купай ля Косціка. Калі ўжо амаль усе стаялі на шашы, сяржант скамандаваў:
— Клункі на зямлю і рукі ўверх!
Палова жаўнераў трымала напагатове зброю, рэшта пачала абшукваць торбы і кішэні смалерчукоў.
Нічога падазронага не знайшлі, нягледзячы на гэта, усіх адвялі канвоем, з захаваннем захадаў бяспекі, да пачатку рагачоўскай шашы, дзе стаяў патруль усяго ўзводу з афіцэрам на чале.
Афіцэр усё праверыў, распытаў, як да палякаў ставяцца ў ваколіцах Смалярні, і загадаў капралу правесці іх за мост.
Яны апынуліся ў Польшчы, дыхаючы свабодай і любуючыся яе абліччам. Бабруйск выглядаў як за Доўбарам: прыстойна, чыста, па-польску, па-вайсковаму. З той адно розніцай, што тады вайсковасць блішчэла камуфляжам і амарантам, а цяпер яе аздабляла шэрая вопратка, густа ўпрыгожаная срэбнымі гузікамі.
Вуліцы ззялі ўзорнай чысцінёй, грымелі рухам. На скрыжаваннях парадак забяспечвалі паліцыянты. Яны былі адзначаныя арламі і шырокімі бела-чырвонымі павязкамі на плячах і шапках. Усе крамы былі адчыненыя і поўныя прадуктаў і ўсялякіх іншых тавараў. На рынку, як і раней, стаялі шэрагі вясковых фурманак. На ходніках галоўных вуліц, асабліва на былой Мураўёўскай — натоўп паломнікаў. Цяпер яго дапаўнялі, надаючы яму польскіх колераў, вайскоўцы і цывільныя службоўцы, якія сустракаліся на кожным кроку, з залачонымі раменьчыкамі на брыльках шапак і залачонымі, пукатымі гузікамі на мундзіры. Усюды гучаў голас Польшчы, былі відаць польскія надпісы, польскія знакі. Твары людзей свяціліся спакоем і радасцю.
Смалерчукам з-пад улады савецкай Расіі, пасля доўгага часу трывогі і непакою за сваё жыццё і маёмасць, пасля некалькі месяцаў жывёльнага перабывання ў лесе, не хацелася верыць, што яны ўжо насамрэч у бяспецы. Яны ішлі праз горад, глядзелі на поўныя тавараў крамы, асабліва ўзіраліся ў засекі солі, якую яўрэі з бальшавіцкага боку прадавалі ў чатыры разы даражэй за масла, глядзелі на пазалочаных службоўцаў, на арліныя фігуры вайскоўцаў, на радасць людзей, на парадак — і вочы макрэлі ад слёз, ад узрушэння захоплівала дых, што Яна паўстала — моцная, гаспадарлівая, багатая, бацькоўская і бадзёрая.
Яны зайшлі на кватэру да пана Хмары, які жыў у баку Крывога Крука. Толькі пачалі раскладацца, як забег Юзік Аленскі. З арлом, з паліцэйскімі павязкамі на плячы і шапцы, з доўгай расійскай вінтоўкай на плячы і тэчкай з вокладкі старой вялікай кнігі пад пахай. На ягоным твары быў трыумф.
— Думаў, што даганю вас на вуліцы, — сказаў ён, вітаючыся. — Я ішоў у камендатуру з карэспандэнцыяй, а на рагу Мінскай сустракае мяне Зенька з Вежгайлова і гаворыць: пайшоў табун смалярскіх хлопцаў, чалавек з дваццаць пяць. Дык я тут жа назад павярнуў. Так і думаў, што вы не ведаеце, дзе мы жывём, і пойдзеце сюды. Ну што, вам таксама надакучыла ў лесе сядзець? Ах, як жа я добра зрабіў, што да вас не далучыўся! От, браткі, жыццё займеў дык займеў! Годнае старога доўбарца. Любую службу паліцэйскую ведаю з заплюшчанымі вачыма. Пан участковы, мой начальнік, — сябар мой сардэчны. Яўрэі перад табой на дыбачках ходзяць: наносяць задарма булак, абаранкаў, селядца, гарэлкі. Ежы рознай — хоць ты лопні, пітва — хоць заліся. Каб яшчэ толькі Зоську неяк сюды перацягнуць. Тут для паліцыянта дзяўчат усялякіх да халеры: ёсць у мяне адна яўрэечка, не горшая за каталічку, але ўсё адно не тое, што нашыя смалярскія дзяўчаты. Зоська мая нашмат цяплейшая.
— Але ж як табе ўдалося трапіць у гэтую паліцыю? — спытаў Норба.
— Заслугі перад Польшчай, клёк у галаве і трохі знаёмстваў — так і трапіш. Калі хочаш, дык і цябе ўладкую.
— Мы не плануем уладкоўвацца ў паліцыю, мы збіраемся стварыць уласны вайсковы атрад, — адказаў Косцік.
— А, вы збіраецеся стварыць вайсковы атрад? — іранічна паўтарыў Юзік. — Ну, стварайце, стварайце, а я пайшоў, спяшаюся. Пасля па службе яшчэ зайду да вас. Бывайце!
Перакінуўся яшчэ парай словаў з адным-другім, паціснуў Норбу руку, вывеў яго на падворак і доўга з ім нешта абмяркоўваў.
За Юзікам у Хмараў двор зазірнула двое заванчанскіх паліцыянтаў, некалькі рэкрутаў са смалярскіх хутароў, потым з’явіўся стары Пятроўскі. Ён моцна схуднеў, пасівеў, вочы запалі і ліхаманкава блішчэлі.
— Ах, дзеткі вы мае! Як жа ж вы? Як вы сюды перабраліся?! — крычаў ён, па-бацькоўску абдымаючы і цалуючы ў лоб кожнага з іх. — Я ўжо думаў, што не прыйдзеце. Тут казалі, што бальшавікі заселі ў акопах.
— За ўсю дарогу ніводнага бальшавіка ў вочы не бачылі, — адказаў Косцік.
— Дык гэта няпраўда?! Ну, а як жа ж там, дзеткі, у Смалярні? Усе здаровыя? Як там дачушкі мае? Алесь, як там мае Малгажата з Марылькай?
— Нічога, жывыя-здаровыя. Прыязджалі па вас ужо.
— Бальшавікі? Па мяне? Ужо данеслі?!. Ну, і што там, білі, можа, дзяўчат? Кажыце хутчэй! — прыспешваў ён.
— Каб білі — такога я не чуў, але ўсю хату перарылі, перавярнулі дагары нагамі, забралі ваш вялікі чорны кажух, палітоны дзяўчатак, хусткі якія даражэйшыя і Падласку забралі.
— І Падласку?! Божа ж мой, як абрабавалі! А кабылу з жарабцом?
— Каб былі, то і іх бы забралі, але яны, на шчасце, акурат былі ў лесе, а Марыля сказала, што вы, адыходзячы ў Бабруйск, коней з сабой узялі.
— От разумная дзеўка! Ну, але добра, што іх хаця б не білі. Былі б здаровыя, астатняе нажыўное. Дай Божа, каб гэтыя рабаўнікі падавіліся. А не ўспамінаюць мае дзеткі пра мяне дрэнна?
— Я іх на свае вочы не бачыў, дык хлусіць не буду. Бальшавіцкі лагер у Смалярні стаіць.
— Бальшавіцкі лагер?!
— Ага, вы як з’ехалі, дык ён як стаў, так і стаіць. Але яны, апрача таго, што двойчы рэквізавалі па капе сена з хаты, большай крыўды людзям не рабілі. Пра гэты рабунак у вашай хаце мне мама ў чацвер казала: даведаўшыся, што мы яшчэ не адышлі, яна да Васілеўскіх на леснічоўку прыходзіла. Больш нічога пра вашых дачок не ведаю. Мама толькі казала, што гаспадараць як належыць: гной возяць, аруць, сеюць жыта, картоплю капаюць.
— Жыта сеюць? Як жа добра! Божа, ажно на душы палягчэла. Дачушкі мае залатыя! Мурашкі мае працавітыя і дбайныя! Журавінкі мае румяныя! Малінкі мае залатыя! Я ж вас, як прыеду, я ж вас... — выказваў стары са слязьмі на вачах свае пачуцці і ўдзячнасць дочкам.
У хлопцаў, якія яго слухалі, таксама заблішчалі на вачах слёзы.
— Добра, што сеюць, ёсць надзея. Косцік, ведаеш, надзея ёсць! Я тут не сяджу без справы, не сплю — б’юся як рыба аб лёд. Разоў пяць ужо быў у дэкана, у гарадской камендатуры, у старостве, а цяпер во ўжо чацвёрты дзень хаджу толькі і збіраю подпісы.
— Што за подпісы?
— Заяву з панам Несмяртэльным мы адрэдагавалі з улікам нашай зямлі…
— А, дык і Несмяртэльны ўжо з’явіўся?!
— Ёсць тут Несмяртэльны, ёсць Пшэздзецкі, Свіслоцкі, Шалькоўскі, Астроўскі, Забэла, Эйсмант, Булгак, Дмухоўскі — тут амаль усе паны з-за Бярэзіны. Але Несмяртэльны ў іх за галоўнага. Дык вось, мы з ім адрэдагавалі дзве заявы: да Пана Кіраўніка Польскай дзяржавы і да Кааліцыі. Уяўляеце? Ангелец пратэстуе, што Польшча нібыта глыбока лезе ў рускія землі. Ну ці не шэльма?! Кажуць, што Кіраўнік Польшчы на пратэст гэтага ангельца чхае і, хоць бы ён там на галаве стаяў, усё адно забярэ зямлю да Дняпра. Аднак ён хоча паказаць перад Кааліцыяй, што забярэзінскі народ сам гэтага далучэння жадае. От як. Таму мы склалі заяву і збіраем подпісы: ён — ад паноў, я — ад простага люду. Я ўжо шмат сабраў, а раз вы кажаце, што ў наш бок лёгка прадрацца, то я пайду і начамі па вёсках і засценках назбіраю яшчэ болей. А можа, нехта з вас захоча са мной пайсці? Удвух бяспечней. Што вы збіраецеся рабіць?
КНІГІ ОНЛАЙН
