Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— Я свайго каня дам ім для пачатку, пане генерал, — умяшаўся Пятроўскі.
— Учора нас прыйшло дзевятнаццаць чалавек, — сказаў Косцік, — і ўсе жадаюць гэтага.
— А ці ёсць сярод вас прафесійныя жаўнеры, дасведчаныя, ці ёсць нейкі афіцэр, які мог бы заняцца арганізацыяй?
— Ён, пане генерал, два гады ва ўланах пад Доўбарам служыў і ўжо да старшага ўлана даслужыўся, — абвясціў Пятроўскі.
— Значыць, вы з дзевятнаццаццю хлопцамі, адным канём і «фрайтарам» марыце пра полк уланаў?
Косцік пачырванеў і разгубіўся, не ведаючы, што сказаць.
Яму на дапамогу прыйшоў Стах.
— Нічога, пане генерал, што ён толькі яфрэйтар, ён у свой час быў на чале сотні ўзброеных людзей і ў ваенным мастацтве разбіраецца не горш за якога афіцэра, — і пачаў апавядаць пра «Сілу», пра заканспіраваную пры ёй партыю вартавых, пра стварэнне летась паўстанцкага лагера ў лесе, пра аўтарытэт Косціка, а потым — пра сур’ёзнасць праекта, пра магчымасць лёгка сабраць для палка людзей і коней. — Галоўнае — пачаць, пане генерал, — казаў ён, — а потым усё само пойдзе як на мазаных колах. Няхай толькі разыдзецца навіна пра стварэнне такога палка, дык адразу з’явяцца і людзі, аж цяжка будзе ад іх адбіцца. Нас толькі ўчора самых галоўных з партыі сабралася дзевятнаццаць, але ў горадзе ўжо шмат нашых і шмат яшчэ перабярэцца. Адправім у наш край спрытнейшых хлопцаў, і яны там будуць людзей вербаваць і сюды, за раку, перапраўляць. Многія і коней з сабой возьмуць. А потым раз-другі нападзём на бальшавіцкія банды і таксама шмат чаго здабудзем.
— Для свайго веку гаворыце вы нядрэнна. Колькі вам гадоў?
— Ужо, можна сказаць, дзевятнаццаць, пане генерал.
— Гм, дзевятнаццаць… Добра, паглядзім, паразмаўляю пра гэта са сваімі памочнікамі ў штабе. Можа, знойдуцца з тутэйшых краёў афіцэры, якія захочуць вам дапамагчы. Вы пра гэта даведаецеся ў капітана, які мне вас прадставіў. Аднак было б добра, — дадаў ён, — каб ужо на самы пачатак было больш людзей і коней.
Яны папрасілі прабачэння, падзякавалі, пакланіліся і выйшлі.
У калідоры іх сустрэў той самы дзяжурны капрал і зноў запрасіў у канцылярыю капітана. Двух унтэр-афіцэраў, якія сядзелі там перад гэтым, ужо не было, замест іх, на сваё здзіўленне і немалую радасць, яны ўбачылі знаёмага ім паручніка Клёца.
— Ну-тка! Пане Васілеўскі! Пане Балашэвіч! Як маецеся?! — ускрыкнуў той, абдымаючы хлопцаў.
— Добра, слава Богу! А як вашае здароўе, пане паручнік? — спыталі яны.
— Выдатна. Я ўжо думаў, што не ўбачу вас. Ужо шмат разоў я пытаў пра вас у людзей, што прыязджалі з-за ракі, але яны ўсё казалі, што нічога пра вас не ведаюць. Ну і што, былі вы ў пана генерала з візітам? Відаць, з тым, каб арганізаваць уласнае войска?
— Так, з гэтым, — адказаў Косцік.
— Ну і як? Што на гэта пан генерал?
— Сказаў, што паглядзіць, што пагаворыць пра гэта з памочнікамі са штабу. І як вы лічыце, панове афіцэры, ці можна мець надзею з такім адказам?
— Калі так адказаў, — гаворыць капітан, — то, можа, што і будзе, толькі няхутка. Пройдзе нейкі час.
— І доўга? Колькі прыблізна?
— Можа, месяц, а можа, і два. А можа, і больш міне.
— Ажно столькі чакаць?! — занепакоіліся абодва. — Але ж чаму так доўга?
— Спачатку пройдзе нарада, пасля зацверджанне ў міністэрстве, а потым будуць шукаць інструктараў, здабываць коней, амуніцыю, вопратку і гэтак далей. Калі б гэта яшчэ пяхота… але полк уланаў…
Косцік са Стахам глядзелі адзін на аднаго, прыгнечаныя і бездапаможныя.
— І што будзем рабіць гэты час, дружа? — спытаў Косцік.
— Разыдуцца і тыя што ёсць, браце. І куды нам падзецца?
— Можа, пане паручнік, вы нам што-небудзь параіце? Калі ласка, — звярнуўся Стах да Клёца.
— Вашыя людзі могуць пакуль што ўступіць у іншыя атрады, а вы застаняцеся тут, пры штабе.
— Пры штабе? А што мы тут будзем рабіць?
— Э, для такіх хлопцаў годная праца заўсёды знойдзецца. Будзеце служыць у выведцы.
— У выведцы? У якой? Што гэта за служба?
— Будзеце хадзіць за раку і здабываць інфармацыю пра ворага.
— Шпіёніць?! Не, дзякуй, пане! Лепей я на полі памру, па-рыцарску, чым на шыбеніцы, — абурыўся Стах.
— Разумны, шчыры патрыёт дбае не пра славу і прыгожую смерць, а толькі пра перамогу.
— Я буду змагацца за перамогу да апошняга ўздыху, але як жаўнер — у адкрытай бітве, а не як шпіён.
— Жаўнер — гэта і той улан, што ідзе ў наступленне, і той, што ідзе ў выведку. Выведка — гэта ніякая не ганьба для жаўнера, бо ніводнае ў свеце войска без яе не абыходзіцца, ніводная атака, ніводзін паход без яе не робіцца. Уся сучасная сістэма вайны заснаваная толькі на тым, каб падгледзець за непрыяцелем, каб пабурыць ягоныя планы, каб абкружыць яго — каб усыпаць яму адтуль, адкуль ён не чакае. Мінулі ўжо часы, калі ворагі збіралі свае войскі на адно поле і адной бітвай вырашалі вайну. Альбо паядынкам, як біблейскія Давід з Галіяфам. Мне вельмі дзіўна, што даводзіцца паўтараць гэта вам, якія былі нам двое сутак праваднікамі і на практыцы пацвердзілі, што значыць зайсці непрыяцелю з тылу і ўдарыць знянацку, а што такое ісці наслепа. А можа вы, арганізаваўшы полк, марыце выклікаць бальшавікоў на паядынак? Для вас служба ў выведцы нават будзе карыснай: заўжды будзеце ведаць, як ідзе вашая справа з арганізацыяй палка, і будзеце кантактаваць з землякамі за ракой, вярбуючы іх на будучыню, — намаўляў іх капітан. — Ну дык што, згода? Прымаеце прапанову?
Косцік са Стахам запытальна і заклапочана перазіраліся.
— Калі добра зробіце пару выведак, гэта дакажа перад начальствам вашую сапраўдную вартасць, — працягваў капітан, — і паскорыць справу. Раю вам згадзіцца на службу ў выведцы.
— Я, ведаючы вашую вартасць, не толькі раю, але і прашу, — налягаў паручнік.
— Можа, і пагодзімся. Аднак спачатку мы мусім параіцца са сваімі людзьмі, — абвясціў Косцік.
— Добра, добра! — ускрыкнулі паручнік з капітанам. — Парайцеся сабе і тады нам паведаміце.
Яны абмяняліся адрасамі, развіталіся і пакінулі будынак.
— Але ж разумная галава гэты генерал! Ой разумная! — пачаў Пятроўскі, калі ўжо выйшлі на вуліцу.
— Мне здаецца, што я яго бачыў сярод старшых афіцэраў-доўбарцаў, — прыгадаў Косцік, чухаючы лоб.
— Дык што, хлопцы? Калі гэтыя два афіцэры вам не дапамогуць, то, здаецца мне, нічога з вашай кавалерыі не выйдзе.
— Яны дапамогуць?! — ускрыкнуў Стах. — Яны спецыяльна будуць тармазіць усю справу, каб мы ім у выведцы служылі.
— Як той казаў, колькі робіш, столькі вучышся, а дурным памрэш, — сказаў Косцік. — Нам, калі мы даведаліся пра паход польскіх войскаў, трэба было не ляцець удвох на сустрэчу, а хуценька збіраць грамаду, узбройвацца і сваімі рукамі біць бальшавікоў, забіраць сабе ваенны рыштунак. З такім пярэпалахам бальшавікоў і запалам нашай моладзі мы маглі назбіраць да ста пяцідзесяці чалавек, прытым з коньмі і сёдламі. А як хто ўжо выйшаў на ўласнай зямлі біцца з ворагам, дома б ужо нізашто не застаўся, а трымаўся б сваіх людзей, як той клешч. Сталі б дзе як эскадрон ці дывізіён з баявым мінулым, і не трэба было б чакаць ні таго дазволу, ні каб выдалі якое старое сядло.
— Святая праўда! — пацвердзіў Пятроўскі. — Мы ім справілі столькі коней, зброі і рознага рыштунку, а цяпер, калі нам самім трэба, то павінны прасіць і чакаць дазволу. Калі генерал пачаў смяяцца, што мы з адным канём хочам полк стварыць, у мяне ледзь не вырвалася: няхай аддадуць тых коней і сёдлы, якія за Буслічамі дзякуючы мне ў бальшавікоў забралі, — акурат для пачатку і хопіць. Але я стрымаўся, каб ён не падумаў, што я выхваляюся або прашу ўзнагароды.
— І можна падумаць, нам няма з чым пачынаць! Столькі вінтовак і набояў іржавее, столькі вопраткі цвіллю пакрываецца!
— А шмат у вас?
— Дастаткова.
— Дастаткова — гэта колькі? Чаму вы так, хлопцы, са мной? Я да вас заўсёды як да родных дзяцей, з адкрытым сэрцам, — а вам як сабаку пятая нага, за пастуха мяне нейкага трымаеце. Здраднік я які, даносчык ці, можа, сакрэтаў захоўваць не ўмею?
— Усяго будзе каля ста вінтовак.
— Ведаеце, што я вам скажу? — далучыўся Стах. — Як наконт таго, каб зараз зусім вярнуцца дадому і ўсё арганізаваць у нас у пушчы?
— Ніхто ўжо назад не пойдзе, нічога ты цяпер не зробіш, — адказаў Косцік.
— Не, Стах разумна кажа, — запратэставаў Пятроўскі. — Варта было б гэта добра абдумаць.
— Падумаем усе разам, як вернемся. Хадзем хутчэй! — прыспешылі яны крок.
За квартал да кватэры яны заўважылі Карапузю, які ішоў ім насустрач.
— Небаракі не могуць нас дачакацца, думаюць, што мы ім радасць нясём, — заўважыў Стах.
Калі той наблізіўся ўжо так, што мог пачуць голас, Стах крыкнуў:
— Ты ўжо, відаць, думаеш, што мы для вас і шпоры, і харчы атрымалі?
— Калі б і атрымалі, то не было б каму надзяваць, — сумна адказаў Карапузя.
— Як гэта не было б каму надзяваць?
— Палова хлопцаў пайшла.
— Як?! Куды?! Чаму?! — закрычалі ўсе трое.
— У паліцыю. Як толькі вы адышлі, з’явіўся Юзік, пашаптаўся з Норбам і Болікам, забраў іх і кудысьці павёў. Апоўдні вярнуліся — сказалі, што ўсе трое ўжо паліцыянты, і пачалі падбухторваць і намаўляць астатніх. Казалі, ці ты ў войску служыш, ці ў паліцыі — усё адно лічыцца, што для Польшчы. А служба неаднолькавая: у войску трэба гуртам жыць, спаць, прачынацца, стаяць з талеркай у чарзе па абед, кожны раз, каб адысці куды, дазволу прасіць, а ў паліцыі адбыў свае гадзіны і можаш ісці і рабіць што хочаш. З паліцыі і звольніцца можна, як надумаеш, а з войска — ужо не. Вы, можа, думаеце, што калі ўступіш добраахвотнікам, то і пайсці можаш, як захочацца? Не, мусіш служыць, пакуль вайна не скончыцца. Навошта нам гэтае ўласнае войска, навошта гэты клопат, навошта ставіць пад пагрозу родных, каб ім бальшавікі помсцілі, калі мы не ведаем, што з нашай зямлёй будзе? Ці задумваўся нехта з вас, што чакае нашых бацькоў ад бальшавікоў, калі тыя даведаюцца, што атрад забярэзінцаў супраць іх ваюе? Можа, вы толькі хочаце ўласны полк, каб Косціка ў пёркі ўбраць, палкоўнікам яго зрабіць? Калі так, то не варта хаця б таму, што ён нас падманваў, дурнямі лічыў столькі часу, каля сваёй дзеўкі ў лесе трымаў. Збірайцеся лепей і хадзем з намі ў камендатуру. І як пачалі іх так намаўляць, то згадзіліся і пайшлі малодшы Кантычка, Зыгмусь, Флорак Трызна, двое Бацянкаў з Ямаў і Румяны з Палянак.
КНІГІ ОНЛАЙН
